– بۇل – جابىق جاتقان تاقىرىپ. ءسىرا, جۋىردا اشىلا قويماس. قىزىعىپ جۇرگەن ەشكىم جوق. ءبارىن كوتەرۋگە جالعىز مەنىڭ ءالىم جەتپەيدى, – دەگەن ەكەن سوناۋ توقسانشى جىلداردىڭ باسىندا مارقۇم حاسەن ورالتاي.
تۇركىستان لەگيونىندا بولعان اتىراۋلىق عايپەن بەيىسوۆ اقساقالعا 2003 جىلدىڭ 10 جەلتوقسان كۇنى گەرمانيادان جازعان حاتىندا ح.ورالتاي «كىتابىڭىزدا تاعى ءبىر قوماقتى كىتاپ جازىلۋىن قاجەت ەتەتىن كوپ تاريحي دەرەك بەرىلگەن. ءتىپتى ءبىر ەمەس ەكى كىتاپقا سىيا قويمايتىن دەرەكتەر بارشىلىق. باتىستا ءبىز اعاەۆ اتىن عانا بىلەتىن «الاش قوسىندارى» تاقىرىبى جانە بەرليندەگى كوميتەت توڭىرەگى... نەمىس پەن ورىس مۇراعاتتارى دا كادەگە جاراتىلا زەرتتەلسە, جالپى العاندا تۇركىستان, جەكەلەگەندە قازاق تاريحىنىڭ ءبىر اقتاڭداعى ايگىلەنەر ەدى», دەپ جازعان.
قاي زاماندا, قاي ەلدە بولسىن وپاسىزدىقتىڭ اتى – وپاسىزدىق, ساتقىندىق بولىپ قالا بەرەدى. دەگەنمەن سوعىس تۋرالى اششى شىندىقتى ايتساق, قورشاۋدا قالىپ نەمەسە جارالى كۇيىندە تۇتقىنعا ءتۇسىپ, ازاپ شەككەندەردى ەلەمەي كەتكەن ءجون ەمەس. سوعىستىڭ العاشقى كەزەڭىندە كەڭەس جاۋىنگەرلەرى مىڭداپ قىرىلىپ, ءتىرى قالعاندارى قورشاۋدى بۇزىپ ءوتىپ, پارتيزاندارعا قوسىلدى. وعان قولى جەتپەگەندەر كونتسلاگەرلەردە ازاپ شەكتى. جالپى, سوعىستان كەيىنگى 1946-1950 جىلدارداعى تۇركىستان لەگيونىنا قاتىستى تەرگەۋ قۇجاتتارىندا «الاش» مەكتەبى, «الاش وتريادى» دەگەن سوزدەر ءجيى كەزدەسەدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە گەرمانيا استاناسى – بەرليننەن 50 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان ليۋككەنۆالدە اتتى شاعىن قالادا «الاش» دەگەن قازاق مەكتەبى جۇمىس ىستەگەنىن بۇگىنگى ۇرپاق بىلمەۋى مۇمكىن. سوعىس ۋاقىتىندا بۇل مەكتەپ تۋرالى مالىمەت وتە قۇپيا بولعانى بەلگىلى. مەكتەپ ليۋككەنۆالدە قالاسىنىڭ تەرىستىك بەت شەتىندە اعاش باراقتاردا ورنالاسقان. ونى 1943 جىلى سالعان. بۇل مەكتەپتىڭ نەگىزىگى مىندەتى – باتىس قازاقستاننىڭ اتىراۋ ولكەسىندەگى مۇناي ءوندىرىپ جاتقان, شىعايىن دەپ ىسكە قوسىلىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەلى تۇرعان كەن ورىندارىن ىستەن شىعارۋ. قوپارىپ, جارىپ, ورتەپ, ءونىم بەرۋگە كەسەل كەلتىرۋ. سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا مۇناي كەڭەس وداعى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى اسا زور ءونىم بولاتىن. سونىمەن بىرگە ماڭعىستاۋ تۇبەگىندەگى جەرگىلىكتى قالىڭ اداي تايپاسىن كوتەرىلىسكە دايىنداپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ كۇشىن السىرەتۋگە حالىقتى ۇگىتتەۋدى كوزدەگەن.
«الاش» مەكتەبىندەگى وكۆ 4-رسحا-عا (وبەركوماندا ۆەرماحتىڭ بارلاۋ توبىنىڭ 4-ءبولىمى) جەتەكشىلىك ەتۋشى – فون گانني گرايف. ونىڭ كومەكشىسى – نەمىس ارمياسىنىڭ وبەر-لەيتەنانتى ءاليحان اعاەۆ. ول قىزىل اسكەردىڭ اتتى اسكەر ۆزۆود كومانديرى, 1941 جىلى قاراشا ايىندا ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستا نەمىستەر تۇتقىنىنا تۇسكەن. تۇركىستان لەگيونىندا قىزمەت ەتكەن ءا.اعاەۆ وكۆ-نىڭ سەنىمىنە كىرگەن سوڭ 1944 جىلى ادەيى «الاش» دەگەن اتتى سۇراپ العان. ونىڭ گەرمانياداعى جالعان اتى-ءجونى – ءاليحان اعاەۆ. 1943 جىلى يتاليا جەرىنە بارعاندا, 1944 جىلى گۋرەۆ (اتىراۋ) اۋماعىنا تۇسكەندە يرانوۆ بولىپ اتالعان. ءوزىنىڭ اتا-اناسىنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى-ءجونى – ءامىرحان تىلەۋماعامبەتوۆ. اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا وڭىرىندە تۋىپ-وسكەن. جوعارى ءبىلىمى بار. 1930-جىلدارى گۋرەۆ وبلىسىنىڭ جىلىوي اۋدانىندا جەر قاتىناستارى بولىمىندە اگرونوم بولىپ قىزمەت اتقارعان. اسكەرگە شاقىرىلعانعا دەيىن الماتى قالاسىندا جۇمىس ىستەگەن.
ۆەرماحتىڭ جوعارعى باس قولباسشىلىعىنىڭ تۇركىستان ناسيحات ءبولىمىنىڭ اسكەري ءفوتوتىلشىسى بولعان عايپەن بەيىسوۆ ءا.اعاەۆپەن كەزدەسىپ, دامدەس بولعان. ء«اليحان اعاەۆ ورتا بويلىدان بيىكتەۋ, ارتىق بىتكەن ەتى جوق, قانجارداي قاتقان كەۋدەلى, اسكەري ادام. اسكەري فورما جاراسادى ەكەن. كىسىگە قاراعاندا دوڭگەلەك ۇلكەن كوزى وڭمەنىڭنەن وتەدى. تىنتە قارايدى ەكەن. جالپى, قازاقتىڭ كوپشىلىگى قارا كوز, قوي كوز, ەپتەپ كوك كوزدىسى دە كەزدەسەدى عوي. بۇل كىسىنىڭ كوزى قىزعىلت پا دەپ قالدىم. ارتىق ەت بىتپەگەندىكى مە, بەت الپەتى سوقپاقشا, اق سۇر كورىندى. قىر مۇرىن. تەك اۋزى ۇلكەندەۋ سەكىلدى. كۇلگەندە ەكى بەتىنىڭ شۇقىرى كورىنىپ قالىپ وتىردى. باسقا كوزگە كورىنىپ تۇرعان بەلگىسى بايقالمادى. شىلىم تارتاتىنىن بىلمەدىم. مەنىمەن بىرگە وتىرعاندا شىلىم شەككەنىن كورگەن ەمەسپىن. ءوزى از سويلەپ, كوپ تىڭداعاندى ۇناتاتىن بولسا كەرەك», دەپ سيپاتتايدى ع.بەيىسوۆ.
«الاش» وتريادىندا اعاەۆپەن ۇزەڭگىلەس بولعاندار قاتارىندا نوۆوبوگات (قازىرگى يساتاي) اۋدانىنا قاراستى ماناش اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جاردەم بەكماعامبەتوۆ تە بار. ول «اعاەۆ سۇمدىق قاتىگەز ادام-تۇعىن. ءتارتىپ بۇزعاندارعا مەيىرىمسىز, راقىمشىلىقپەن قارامايتىن. مەنىڭ بىلەتىنىم, قۇرالايدى كوزدەمەي اتىپ, تيگىزەتىن مەرگەن ەدى» دەيدى. ال ونىڭ ورىنباسارى بولعان باقي بيسەماليەۆ (بوم باقي) «اسىلى, اعامىز جامان ادام ەمەس. تەك ءتارتىپتى وتە قاتاڭ ۇستايدى. كەيدە ونىسى دۇرىس, كەيدە بۇرىس بولىپ جاتادى» دەپ ايتقان.
ليۋككەنۆالدە «الاش» مەكتەبىندە ديۆەرسيالىق توپتارعا ءبىرىنشى تاكتيكالىق ساباقتار (كارتا, كومپاس پايدالانا ءبىلۋ) – 22 ساعات, ەكىنشى ساپقا ءجۇرۋ دايىندىعى – 33 ساعات, ءۇشىنشى جارىلعىشتاردى پايدالانۋ ءىسى – 11 ساعات, ءتورتىنشى قازاق ءتىلى قارپىن وقۋ ءىسى 22 ساعات وقىتىلعان. بارلىق ساباقتى نەمىس اسكەريلەرى جۇرگىزگەن. 1946 جىلدىڭ اقپانىندا تۇتقىندالعان, ديۆەرسيالىق توپتا وقىعان جاردەم بايماعامبەتوۆ تەرگەۋشىگە بەرگەن جاۋابىندا «تاكتيكالىق جانە ساپقا ءجۇرۋ دايىندىعى ساباقتارىنان نەمىس ارمياسىنىڭ 30 جاس شاماسىنداعى, ورىس ءتىلىن ناشار بىلەتىن فەلدفەبەل, جارىلعىشتاردى پايدالانۋ ءىسى بويىنشا ورىس تىلىندە ناشار سويلەيتىن 40 جاستاعى ۋنتەروفيتسەر, قازاق ءتىلى قارپىن وقۋ ىسىنەن 45 جاستاعى, ورىس ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن وبەرەفرەيتور ساباق بەردى» دەپتى.
تامۇقتان وتكەن تاعدىر يەسى عايپەن بەيىسوۆتىڭ جازۋىنشا, «الاش» مەكتەبىندە نەبارى 60 جىگىت وقىعان. ولارعا نەمىستىڭ 13 نۇسقاۋشىسى ساباق بەرگەن. «الاش» مەكتەبى ءىرىلى-ۇساقتى التى باراقتان تۇرعان. ورتاسىندا سپورت الاڭى بار.
1943 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا تۇركىستان لەگيونىنا كەلگەن ءاليحان اعاەۆ 20 قازاقتى ىرىكتەپ الىپ, ارقايسىسىمەن جەكە سويلەسكەن. ولاردىڭ اراسىنان 13 ادامدى ديۆەرسيالىق مەكتەپكە تاڭداعان. سونىڭ ىشىندە ج.بەكماعامبەتوۆ تە بولعان. مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ «الاش» وتريادىن ەكى قاتار ساپقا تۇرعىزىپ, نەمىس اسكەرى تاراپىنان دوكتور فون گاني گرايف پەن وبەر-لەيتەنانت ءا.اعاەۆ ءسوز سويلەگەن ەكەن. ءبىرىنشى بولىپ گرايف نەمىسشە, سودان سوڭ ءا.اعاەۆ قازاقشا سويلەپ, ەكەۋىنىڭ دە ويى ءبىر ارناعا توعىسقان. ياعني گەرمانياعا ادال قىزمەت ەتۋدى, تۇركىستاندى بولشەۆيكتەردەن ازات ەتۋ جولىندا ايانباي, بار كۇش-جىگەرىن سارپ ەتۋگە جۇمساۋ كەرەگىن ايتقان.
مەكتەپتى ءبىتىرۋشى لەگيونەرلەرگە «الاش» دەگەن جازۋى بار بەلگىلەر تاپسىرىلعان. 1946 جىلدىڭ 2 ءساۋىر كۇنى تەرگەۋشىنىڭ ء«سىز قىزمەت ەتكەن اسكەري ءبولىم قالاي اتالدى؟ «الاش» وتريادىنىڭ قانداي اسكەري ايىرىم بەلگىلەرى بولدى؟» دەگەن سۇراعىنا بەرگەن جاۋابىندا ج.بەكماعامبەتوۆ «الاش» وتريادىندا بولعان ءاربىر جاۋىنگەرگە 4 سانتيمەتردەي كوك ءتۇستى ماتەريالدان جاسالعان 5 جۇلدىزدى ايى بار ەرەكشەلىك بەلگىسى بەرىلدى. سونىمەن بىرگە ەرەكشە كوك ءتۇستى, ەكى جاعى دا دوڭگەلەك پوگون قوسا تاپسىرىلدى. وتريادتىڭ بارلىق توبىنا سارى ءتۇستى ماتەريالدان جاسالعان ديامەترى 80ح40 بولاتىن, ءىرى ارىپتەرمەن «الاش» دەپ جازىلعان تۋ بەرىلدى» دەپ جاۋاپ بەرگەن.
سارى ءتۇستى تۋدىڭ ورتاسىندا جاسىل جىپپەن كومكەرىلگەن رومب بەلگىسى, ونىڭ ىشىندە اق جىپپەن جۇلدىزدى جارتى اي, ساداق پەن جەبە جانە اراب عارپىمەن «الاش» ءسوزى جازىلعان. ج.بەكماعامبەتوۆ ءاليحان اعاەۆ تۋرالى «اعاەۆ وتريادى ەكى بولىمنەن تۇردى. ءبىرىنشىسى جۇمىس ىستەمەيتىن, تەك وقيتىن, وزدەرى بولەك اسكەري جۇمىستارمەن اينالىسادى. مەن وسىنىڭ ەكىنشى توبىندا بولدىم. مەنى اعاەۆ يتاليا جەرىندە تۇرعاندا اپاردى. ءبىرىنشى توپتىڭ نە ىستەيتىنىن بىلمەي كەتتىم. ءبىز سوعىس بىتكەندە وداقتاستاردىڭ قولىنا تۇستىك. ءبىزدى ەلگە قايتاردى. مەن اعاەۆتاردىڭ قۇلسارى ماڭىنا تۇسكەنىن ەلگە كەلىپ ەستىدىم. سول جاقتا ولاردىڭ قايدا كەتكەنىن بىزگە بىلدىرگەن جوق» دەپ ەسكە الادى.
گەرمانيادا جاساقتالعان «الاش» وتريادى يتالياعا دا جىبەرىلەدى. 1944 جىلى يتاليانىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى تولمەتستسو قالاسىندا كوپىرلەر مەن اسكەري قويمالاردى كۇزەتتى. وترياد يتاليا پارتيزاندارىنا قارسى وپەراتسيالارعا دا قاتىستى. 1944 جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ باسىندا بۋحارەست ارقىلى اتىراۋ جەرىنە ءا.يرانوۆ-اعاەۆ توبى ەكىگە ءبولىنىپ, ەكى رەت ۇشاقپەن كەلىپ تۇسەدى. سول 12 ادامنىڭ ءتىزىمىن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ پولكوۆنيگى س.شاكىباەۆ كەزىندەگى گۋرەۆ (اتىراۋ) وبلىستىق گازەتىنە جاريالاعان. ولار – ءاليحان اعاەۆ, بوم باقي (بيسەناليەۆ) – اعاەۆتىڭ ورىنباسارى. ونىڭ تۋعان جەرى – استراحان وبلىسى, قۇموزەك اۋدانى. اكە-شەشەسىنىڭ جالعىز بالاسى. قىزىل ارميانىڭ بۇرىنعى وفيتسەرى بولعان. 1917 جىلى تۋعان. ورىس, تاتار, قالماق تىلدەرىن ساۋاتتى مەڭگەرگەن. سونداي-اق تىزىمدە ابدىقادىر ءاليجانوۆ, وسپانوۆ, قالجان تولەگەنوۆ, كەڭەسباي كەرىمبەرديەۆ, ماتاي وماروۆ, ساتماعامبەت ورازوۆ, مۇحاتاەۆ, جاراس باستاۋباەۆ, سادىق قاليەۆ, سوزاقباي قۇتتىباەۆ بار. مۇحاتاەۆ – راديست, باتىس قازاقستان وبلىسى, ءىلبىشىن اۋىلىنىڭ تۋماسى. سوزاقباي قۇتتىباەۆ ماڭعىستاۋ اۋدانى, جيدەلى اۋىلىنان. قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماتەماتيكا فاكۋلتەتىندە وقىعان. تاۋشىق ەلدى مەكەنىندە مەكتەپ ديرەكتورى بولعان. بۇلاردىڭ ءبارى – «الاش» قوسىنىنىڭ ساربازدارى.
1946-1950 جىلدارى تۇركىستان لەگيونىنداعىلار ءىسى بويىنشا تەرگەۋ ناتيجەسىندە «الاش» وتريادى قۇرامىندا بولعانداردىڭ ءتىزىمى جاريالانعان. ولار: يسا كوپاشەۆ – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قاراتاس اۋدانىنان. 1915 جىلعى, ۋنتەروفيتسەر. پرمان تايشيەۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قاراتاس اۋدانىنان. ەلۋباي جۇزگينباەۆ – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, گەورگيەۆسك اۋدانىنان, 30-32 جاستا. حاسان قايراقپاەۆ – شىعىس قازاقستان وبلىسى, سولدات, 34-35 جاستا. حادجيبەك قۇلبەكوۆ – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قاراتاس اۋدانى. 28 جاستا. پۋلات يسحاكوۆ – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ارىس اۋدانى. 40 جاستا, سولدات. مۇقاشەۆ – جامبىل وبلىسى, ارىس اۋدانى. 26-27 جاستا. تۇرسىن بازارقۇلوۆ – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, بوستاندىق اۋدانىنان. ساندىقباەۆ – 34-35 جاستا. داۋرەنبەكوۆ – قىزىلوردا وبلىسىنان, 27 جاستا. كۋسپاەۆ (حۋدايبەرگەنوۆ) – قىزىلوردا وبلىسىنان. 22-27 جاستا. گينيات تانكانوۆ (امانگەلدين) – استراحان. 25-27 جاستا. سارين – گۋرەۆ وبلىسى. 30 جاستا, سولدات. ءالىمجانوۆ – (مايلىباەۆ) وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, كەلەس اۋدانى. 26-28 جاستا. شەرتاەۆ – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, كەلەس اۋدانى. 28 جاستا. ياكۋپوۆ – الماتى وبلىسىنان, 30 جاستا. اۋحاديەۆ – پاۆلودار وبلىسى. 35-36 جاستا. ساۋگەلدى (لاقاپ ەسىمى) نارىنوۆ – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ماقتارال اۋدانىنىڭ تۇرعىنى. جايناقپاەۆ – بولىمشە كومانديرى. ءاشىرباي مامەدوۆ (مەتەەۆ). تۇياقباەۆ (لاقاپ تەگى) – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, كەلەس اۋدانى. 24-26 جاستا.
اتىراۋلىق جاردەم بايماعامبەتوۆتىڭ تەرگەۋشىگە بەرگەن جاۋابىندا «الاش» وتريادىندا مىنالاردىڭ بولعانىن كورسەتەدى: بادۋان اقشالوۆ 1919 جىلى تۋعان, قاراعاندى وبلىسىنان. ماماندىعى مۇعالىم. قىزىل ارميانىڭ سەرجانتى. 1943 جىلى تۇتقىنعا تۇسكەن. قۇرمان ەلەۋوۆ 1917 جىلى تۋعان, استراحان وبلىسى, ۆولودار اۋدانىنىڭ تۇرعىنى. ساۋاتتى. نەمىس ارمياسىنىڭ ەفرەيتورى. «الاش» اسكەري-ديۆەرسيالىق مەكتەبىن بىتىرگەن. راديست. يسماعۇلوۆ حايروللا 1923 جىلى تۋعان گۋرەۆ وبلىسى, دوسسور كەنتىنەن. ساۋاتتى, ورىس تىلىندە تازا سويلەيدى. قىلىش قاراجانوۆ 1924 جىلى تۋعان, سەمەي وبلىسىنان. شالا ساۋاتتى. 1943 جىلى تۇتقىنعا تۇسكەن. قۋان كۇيرەباەۆ 1917 جىلى تۋعان, سەمەي وبلىسىنان. ساۋاتتى. نەمىس ارمياسىنىڭ ەفرەيتورى. «الاش» اسكەري-ديۆەرسيالىق مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ وبەرەفرەيتور اتاعىن العان. ساعات قوجاحمەتوۆ 40 جاستا. سەمەي وبلىسىنان. ساۋاتتى. سوعىسقا دەيىن كەڭشاردا ديرەكتور قىزمەتىندە بولعان. نەمىس ارمياسىنىڭ ەفرەيتورى. الەكە جولداسوۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان. سوعىسقا دەيىن بۋحگالتەر بولىپ قىزمەت اتقارعان. ورىسشا ساۋاتتى. قىزىل ارميادا سەرجانت شەنىندە قىزمەت اتقارعان. بولات (تەگى ەسىمدە جوق) 20 جاستا. ساۋاتسىز. ورىس ءتىلىن دۇرىس بىلمەيدى. سادىق قوزىباقوۆ 1920/21 جىلى تۋعان, باتىس قازاقستان وبلىسىنان. ساۋاتتى. نەمىس ارمياسىنىڭ ەفرەيتورى. مانسۇروۆ 30 جاستا. ساۋاتتى. «الاش» اسكەري-ديۆەرسيالىق مەكتەبىن بىتىرگەن. راديست. ورىسشا ساۋاتتى. ەفرەيتور. سارسەنباەۆ 1923 جىلى تۋعان. ساۋاتتى. ءماجيت مەدەتوۆ 30-35 جاستا. گۋرەۆ وبلىسى, نوۆوبوگات اۋدانى ورپا اۋىلدىق كەڭەسىنەن. شالا ساۋاتتى. ورىس تىلىنە ناشار. ءا.اعاەۆ 22 اداممەن جەكە-جەكە سويلەسكەن كەزدە ءوزىنىڭ توبىنا ارنايى العان. تولمەتستسو (يتاليا) قالاسىنا بارعان كەزدە نەمىس كومەنداتۋراسىنداعى اعاەۆ قاراماعىندا قىزمەت ەتكەن.
حايروشەۆ 1919/20 جىلى تۋعان. گۋرەۆ وبلىسى, نوۆوبوگات اۋدانى, مىڭتوبە اۋىلدىق كەڭەسىنەن. «العاباس» ۇجىمشارىندا جۇمىس ىستەگەن. 1942 جىلى قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلعان. نەمىس كومەنداتۋراسىنداعى اعاەۆ قاراماعىندا قىزمەت ەتكەن. اداي (مۇمكىن لاقاپ اتى) 30-33 جاس شاماسىندا. شەۆچەنكو نە ماڭعىستاۋ اۋدانىنان. ساۋاتسىز. ورىس تىلىنە وتە ناشار. اسقار ءشارىپوۆ شامامەن 1923 جىلى تۋعان. تاشكەنت نە الماتى قالاسىنان. ساۋاتتى. 1944 جىلى «الاش» اسكەري-ديۆەرسيالىق مەكتەبىنە قابىلدانعان. تورەبەك تايلاقوۆ 1918 جىلى تۋعان, شىمكەنت قالاسىنان. ساۋاتتى. ورىس تىلىنە جەتىك. اعاەۆ توبىندا بولعان. يتاليادا اۋىرىپ, گوسپيتالدا جاتۋىنا بايلانىستى ديۆەرسيالىق توپتان قالىپ قويعان. تاپالوۆ, اسكەري شەنى – فەلدفەبەل. يرانوۆ اعاەۆتىڭ كەڭەس اۋماعىنا ديۆەرسيالىق توپتى باستاپ كەتۋىنە وراي ونىڭ ورنىنا قالعان. نەمىستەر مەن لەگيونەرلەر اراسىندا بەدەلگە يە بولعان. بىرنەشە لەگيونەردى جازالاپ, ءولىم جازاسىنا كەسكەن. ءشارىپوۆ اعبام 28-29 جاستا. وبەرەفرەيتور. ورىس تىلىندە ەركىن سويلەيدى. نازيموۆ (اتى ەسىمدە جوق) 32-33 جاس شاماسىندا. ورىس تىلىنە جەتىك. ۋنتەرەفرەيتور. بەكبولاتوۆ 24-25 جاستا. نەمىس كومەنداتۋراسىندا قىزمەت ەتكەن. ساعات عاليەۆ 1917 جىلى تۋعان. سەمەي وبلىسىنىڭ جاڭا سەمەي قالاسىنان. ماماندىعى – مۇعالىم. 1941 جىلى برەست-ليتوۆسك ماڭىندا تۇتقىنعا تۇسكەن. لەگيوندا پۋلەمەتشى, ەفرەيتور. 1944 جىلى قاراشا ايىندا پاۆيا قالاسى (يتاليا) ماڭىندا نەمىستەردىڭ تاپسىرماسى بويىنشا كوپىردى جوندەۋ جۇمىستارى كەزىندە ميناعا ءتۇسىپ, جارالانعان. ورىس ءتىلىن ناشار مەڭگەرگەن.
ءالىموۆ 25 جاستا. وتە ساۋاتتى. ەفرەيتور. ورىس تىلىنە جەتىك. رومان گابدۋللين 1923 جىلى تۋعان باتىس قازاقستان وبلىسىنان. 1944 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان تۇركىستان لەگيونىندا قىزمەت ەتىپ, كەيىن كومەنداتۋراعا اۋىسقان. لەگيونعا كەلگەنگە دەيىن رەسەي ازاتتىق ارمياسى (روا) قۇرامىندا قىزمەت ەتكەن. ساۋاتتى. قۇرماش 1920 جىلى تۋعان. ەفرەيتور. 1945 جىلى قاڭتار ايىندا «الاش» اسكەري-ديۆەرسيالىق مەكتەبىن بىتىرگەن. ونى اياقتاعان سوڭ كومەنداتۋرادا قىزمەت ەتكەن. نۇعىمان گابدۋللين 1922 جىلى تۋعان. باتىس قازاقستان وبلىسى, جاڭاقالا اۋدانىنان. ساۋاتتى. 1944 جىلدىڭ قاڭتار مەن ناۋرىز ارالىعىندا دەسانتتىق-ديۆەرسيالىق توپتىڭ كومانديرى, وبەر-لەيتەنانت اعاەۆتىڭ اديۋدانتى. كەيىن اعاەۆ نەمىس باسشىلىعىنىڭ ديۆەرسيالىق تاپسىرماسىمەن كەتكەن كەزدە كومەنداتۋرادا قىزمەت ەتكەن. قۇمار قوزىباەۆ 32-33 جاستا. سەمەي وبلىسىنان. ساۋاتتى. كسرو اۋماعىنا جىبەرىلەتىن دەسانتتىق-ديۆەرسيالىق توپ كومانديرىنىڭ ورىنباسارى. ۋنتەروفيتسەر.
ال «الاش» وتريادىندا بولعان ءاشىرباي مامەدوۆ 1947 جىلدىڭ 12 شىلدەسىندە تەرگەۋشىگە بەرگەن جاۋابىندا وزىمەن بىرگە وتريادتا بولعانداردى بىلايشا تۇزگەن: «حاسەن قايراقپاەۆ 34-35 جاس شاماسىندا. شىعىس قازاقستان وبلىسىنان. اسكەري شەنى ەفرەيتور. 1930 جىلدارى قىتايعا كەتكەن قازاقتاردىڭ ءبىرى. كەيىن ەلگە ورالعان. قاجىبەك قۇلبەكوۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قاراتاس اۋدانىنىڭ تۋماسى. دۋلات يسقاقوۆ 40 جاستا. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ارىس اۋدانىنان. يسلام ءالىمحانوۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ارىس اۋدانىنان. 1944 جىلى يتاليا پارتيزاندارىمەن بولعان ۇرىستا جارالانعان. كۇلەمحان سەيدازيموۆ قاي جاقتان ەكەندىگى ەسىمدە جوق».
تاعى ءبىر لەگيونەر, «الاشتا» بولعان يسا قاپاشەۆ تا تەرگەۋ بارىسىندا وزىمەن بىرگە بولعان بىرنەشە الاشتىقتاردى اتاپ وتەدى: «ەلەۋباي تۇزگەمباەۆ 30 جاس. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, گەورگيەۆكا اۋدانىنىڭ تۋماسى. «الاش» وتريادىنىڭ جاۋىنگەرى. بارلاۋ مەكتەبىندە وقىعان. ءاشىرباي مامەدوۆ, توپشيەۆ 1921 جىلى تۋعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان. «الاش» وتريادىنىڭ مۇشەسى. بارلاۋ مەكتەبىندە وقىعان. سەيدازيموۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان. «الاشتا» بولعان. بارلاۋ مەكتەبىندە وقىعان. حاكىمجان اۋحاديەۆ 1918 جىلى تۋعان سەمەي وبلىسىنان. «الاش» وتريادىنىڭ جاۋىنگەرى. بارلاۋ مەكتەبىندە وقىعان. تورەعالي يماشەۆ 1923 جىلى تۋعان «الاش» وتريادىنىڭ جاۋىنگەرى. سارين اقتوبە وبلىسىنان. 27 جاستا. «الاش» وتريادىنىڭ جاۋىنگەرى. بارلاۋ مەكتەبىندە وقىعان. دەمەسىن كۋزباەۆ 1922 جىلى تۋعان قىزىلوردا وبلىسى, تەرەڭوزەك اۋدانىنان. «الاش» وتريادىنىڭ جاۋىنگەرى. دۇرسەيىتوۆ 1921 جىلى تۋعان الماتى قالاسىنان. ەفرەيتور. سۇلەيمەنوۆ قىزىلوردا وبلىسىنان. 24 جاستا».
تەرگەۋشىگە بەرگەن جاۋاپتارىندا تۇتقىندالعاندار وزدەرىمەن بىرگە بولعانداردىڭ ءتۇر-ءتۇسىن ناقتى كورسەتىپ وتىرعان. سونىمەن سوعىس جىلدارىنداعى «الاش» وتريادى تۋرالى اڭىز بەن اقيقاتتىڭ قىسقاشا تاريحى وسىنداي. ۋاقىتىندا يسپان پروزايگى, فيلوسوف ب.گراسيان «جالعان سويلەمە, اقيقاتتى تۇگەل ايتۋدىڭ دا قاجەتى شامالى» دەگەن ەكەن...
اققالي احمەت,
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
اتىراۋ وبلىسى
