«شال تاۋى تۋرالى ايتىلاتىن اڭىز اڭگىمە از ەمەس. كەزىندە شال بابامىز وسىنداعى قۇزدى مەكەندەپ, قۇستىڭ ءتىلىن, تاۋتەكەنىڭ سىرىن, ءتىپتى كيىكتىڭ ىمىنا دەيىن سەزگەن دەگەن دەرەك بار. تاريحتان جەتكەن دەرەكتەرگە زەر سالساق, شال بابانىڭ جەلاياق, قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن بولعانىن بىلەمىز. سول بابامىز قۇلاندى قولعا ءتۇسىرىپ, بۇعىنى بۇعاۋلاپ مىنگەن دەگەن اڭگىمەنى ۇلكەندەر جاعى ءجيى ايتاتىن. ول ول ما, تاۋدى قونىس ەتكەن ايۋ مەن جولبارىس, قابىلان, تاۋتەكە سەكىلدى اڭدار شال اتانىڭ سيقىرلى ءۇنىن ەستىگەندە سەلت ەتپەي تۇرىپ قالاتىن بولعان ەكەن. بابامىزدىڭ اۋليە, كورىپكەل, تابيعات تامىرشىسى اتانعانى تۋرالى دەرەكتەر تاريح پاراقتارىندا سايراپ جاتىر. سودان دا بولسا كەرەك, قاسيەتتى مەكەن شال تاۋى اتانعان», دەيدى كومپوزيتور, تاريحشى دۇيسەنالى بىقىباەۆ.
قىرعىز الاتاۋى سىلەمى ايماعىنداعى تاۋ اۋدان ورتالىعى قۇلاننان – 60, ىرگەسىندەگى قۇمارىق ەلدى مەكەنىنەن 22 شاقىرىم قاشىقتا تۇر. دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, شال تاۋى تابيعي كەشەنىنىڭ تەڭىز دەڭگەيىنەن 2 800 مەتر بيىكتىكتەگى تاۋ اڭعارىندا قۇپياسى مول «كوك كول» بار. كوپشىلىك سول كولدى كورۋگە اسىق. كولدىڭ اۋماعى قوزى جايىلىم جەردى الىپ جاتىر. ال شال تاۋىنىڭ اۋماعىندا بىرنەشە اتپەن اتالاتىن تاۋلار, تاريحي ورىندار كەزدەسەدى. ولار «مالكەن», «سازدى», «تالدى», «شايحى اتانىڭ قۋىسى», «ساتاي», «اقبۇلاق», ء«ۇيتاس» دەگەن اتاۋلارمەن بەلگىلى.
جەرگىلىكتى حالىق شال تاۋى تۋرالى اڭىزدى تامىلجىتىپ ايتىپ وتىرادى. ولار قاسيەتتى تاۋعا شال بابانىڭ بەينەسىن كورۋگە اسىعىپ بارادى. ايتۋىنشا, تاۋدىڭ بيىكتەگى شىڭ-قۇزدارىندا, جارتاس بەتىنە تاڭ قىلاڭ بەرە كوز سالسا, شال اتانىڭ بەينەسى كورىنەدى. مۇنى كورگەندەر ىلعي دا: «قۇدايدىڭ قۇدىرەتى-اي! شال بابانىڭ بەينەسىن جارتاستان دا كورسەتتى عوي», دەپ جۇرەدى.
«اڭىزدا ايتىلعان وسى ءبىر تىلسىم قۇپيانى بىلگىم كەلىپ شال تاۋىنا باردىم. تاڭعا دەيىن كوز ىلمەدىم. قاسىمداعى جول باستاۋشى ازاماتتارمەن بىرگە تاڭ بوزارا ويانىپ, تاۋعا قاراي بەت الدىق. شال بابانىڭ بەينەسى كورىنەتىن قۇزار شىڭعا قاراما-قارسى كەلىپ, دامىل تاپتىق. تومەندە كۇن ىستىق بولسا دا, بيىك تاۋدىڭ تاڭعى سالقىنى دەنەمىزدى تىتىركەنتىپ, سەرگىتىپ جىبەردى. اينالا قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىنىش. سۇلۋ كورىنىسكە تامسانباي تۇرا المايسىڭ. تابيعات تىلسىمى جانىڭدى باۋراپ العانداي. كۇن ۇياسىنان كوتەرىلگەندە بيىك شىڭدار ەرەكشە كۇيگە ەنىپ, تاڭداي قاقتىرادى. ءبىزدىڭ كوزىمىز تاۋ شىڭىندا. كۇن كوتەرىلىپ كەلەدى. «و, توبا...», دەدىم مەن كۇبىرلەپ. ويتكەنى ساعىمدانىپ ادام بەينەسى كورىنە باستاعان ەدى. «تالعات, بول تەز, تەز! ءتۇسىرىپ قال!», دەدىم مەن فوتوتىلشىگە اپتىعىپ. قوزعالاتىن تالعات جوق. اۋزى اشىلىپ كەتىپتى. ءتىلى بايلانىپ قالعانداي ءۇن قاتپايدى. تەك باسىن شايقاي بەرەدى. عاجايىپ كورىنىس سالدەن سوڭ كوزدەن عايىپ بولدى. مەن رەنجىپ تالعاتقا ۇرسىپ ءجۇرمىن. ول بولسا: «تۇسىرۋگە سەسكەندىم, قورىقتىم», دەدى. ىرىمشىل ۇرپاقپىز عوي. تالعاتتىكى دۇرىس تا شىعار. ءلام دەگەن جوقپىن. بىراق عاجايىپ كورىنىستى تۇسىرە الماي قالعان وكىنىشىم باسىلار ەمەس», دەگەن ەدى بىردە ارداگەر جۋرناليست تۇرسىنحان جامانباەۆ شال تاۋىنا بارعان ساپارى تۋرالى ويىمەن ءبولىسىپ.
راسىندا دا, شاتقالىنا قۇپيا بۇككەن شال تاۋى تۋرالى ايتىلار اڭگىمە تاۋسىلماق ەمەس. تاريحي دەرەكتەر دە تۇڭعيىعىنا تارتا بەرەدى.
قازاق ىرىمشىل حالىق قوي. قۋاڭشىلىق جايلاعان كەزدە ەل-جۇرت: «اللاعا جالبارىنىپ قۇدايى تاماق بەرسەك, شال تاۋىنىڭ باسىنا بۇلت ۇيىرىلەدى. ارتىنشا نوسەرلەتىپ جاڭبىر جاۋىپ, جەر-انا ءشولىن باسىپ, شارۋانىڭ ماڭدايى جازىلىپ, قۋانىشقا بولەنەدى» دەپ قۇدايى تاراتىپ جاتادى. راسىندا دا, ەلدىڭ تىلەگى قابىل بولىپ, كوك اسپاننان نوسەر جاڭبىر تولاسسىز جاۋعان كەزدىڭ تالاي رەت كۋاسى بولعانبىز. شىنىندا دا شال تاۋى قۇپياعا تولى مەكەن عوي...
جامبىل وبلىسى,
تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانى
