ءCوز سويىل

ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق اۋىلدا ءومىر «تاماشا» ەركىندىك ءتيدى وزىمە, تاۋەلدى ەمەن ەشكىمگە. سوندىقتان ماعان ءبارى ءبىر, تاڭەرتەڭنىڭ, كەشتىڭ دە. ويانامىن اسىقپاي, ابدەن ۇيقىم قانعاسىن. باستالادى «جۇمىسىم» تەلەديدار جانعاسىن. ازدىق ەتىپ ءتورت كانال, قويعىزدىم «وتاۋ تۆ»-نى. تاۋلىك بويى كورسەڭ دە, قالتانى قاقپاس شىعىنى. ءبىر كانالدى قوسىپ اپ, «مالدى جايىپ, باعامىن». اراسىندا ءبىر دوربا, شەمىشكەنى شاعامىن. قويىپ باسقا كانالدى, «استىقتى دا ورامىن». شىرەنىپ جاتىپ ديۆاندا, «پەپسي-كولا» سورامىن. جۇمىس قالدى جايىندا, ءومىر تاپتى ۇيلەسىم. قالاۋىمشا كورەمىن, كورەي, تۇرىك كينوسىن. اۋىلدا ءومىر «تاماشا», كەڭگە سالدىق ارقانى. سانامىزعا كىرمەيدى, جاتسا دا شىعىپ تالقانى. ساۋدادان شىقتى ءبىر شاتاق جەمىستەردى باۋداعى, بالىقتاردى اۋداعى, سورەلەرگە شىعارىپ, قىزدىرىپ قويدىق ساۋدانى. كەرۋەن جولىن تاعى اشتىق, تارباعاتاي تاۋداعى, قاراوتكەلدىڭ بازارى, قازاقستان اۋماعى... جانارىمىز سۋلانىپ, دابىل قاعىپ شۋلادىق. ويىنشىقتان, جەمىستەن جاتقاندار بار ۋلانىپ. ساۋداداعى شاتاقتىڭ ناتيجەسى كەتتى بۋلانىپ, مويىنداماس كىناسىن ساۋداگەر العان قۋلانىپ. * * * ويىنشىقتار «قاشتى» سورەدەن, جەمىستەر ءبىتتى تۋرالىپ. قويشىباي شانيەۆ. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى. مۇنداي دا بولادى مەرەيتويىن اتاپ وتكەن ءبىر اعامىز قۇداسىنا: – وتكەندەگى سىيلىعىڭا راحمەت, كەزىندە ساعان بەرگەن شاپانىم وزىمە قايتا اينالىپ كەلىپتى, – دەپتى. * * * ۇيلەنۋ تويىنداعى جاعداي: «تويدىڭ ناعىز قىزعان شاعىندا قوناقتاردىڭ جارتىسىنان كوبى ورىندارىنان تۇرىپ, ءۇيدى-ۇيىنە تاراپ كەتەدى. سويتسە, سۇيىكتى سەريالدارىنىڭ ۋاقىتى كەلىپ قالعان ەكەن...» * * * «ءبىر اسابا جىگىت ۇيلەنىپتى. ءوز تويىن ءوزى باسقارىپ, ءوزى بەتاشار ايتىپ, ءوزى ءان سالىپ, ءوزى فوكۋس كورسەتىپ, ءوزى بيلەپ, كادىمگىدەي اقشا تاۋىپتى». * * * جۇمىسىنا قاتتى بەرىلگەن جول پوليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرى ءتۇن ىشىندە ۇيىقتاپ جاتسا دا تۇسىندە قىزمەتىن ۇمىتپايدى ەكەن. ونىڭ ول جاعدايىنا ايەلى دە ابدەن ۇيرەنىپ الىپتى. كەي تۇندەردە ۇيقىسىراپ جاتىپ تاياعىن قولىنا الا سالىپ ورنىنان اتىپ تۇرادى ەكەن. سول كەزدە كۇيەۋىنىڭ سىرىنا قانىق ايەلى پوگوندى جارىن وياتپاعان كۇيى: – جانىم, جاتا عوي. اۋرە بولما, ول بوس كاماز, – دەپ جاتقىزىپ قويادى ەكەن. اۋىلدىڭ ايتقىشتارى ايسا مەن قارانوعاي بۇل 30-جىلدارعى وقيعا دەيدى بىلەتىندەر. تورعايلىق ايسا مەن اقتوبەلىك قارا­نوعاي دەگەن كىسى كەزدەسىپ قالىپ: – نە جاڭالىق؟ – دەيدى قارانوعاي. – دەپۋتات سايلايىق دەپ جاتىرمىز, قاراساەۆ, بوگدانوۆ دەگەندەردى, – دەيدى ايسا. – ولارىڭ ەرتەڭ-اق حالىق جاۋى بولىپ شىعادى عوي ءالى, – دەيدى قارانوعاي. ايسا: – سەن نە دەپ تۇرسىڭ, حالىق قالاۋلىلارىن حالىق جاۋى دەسەڭ, ءوزىڭنىڭ قايدان شىعاتىنىڭدى بىلەسىڭ بە؟ – دەپ ونى قورقىتادى. «ساقتىقتا قورلىق جوق» دەگەن, قارانوعاي: «قوي, شىنىمەن ايتىپ قويىپ, ماسقارا بولىپ جۇرەرمىن», – دەپ ۇيىنە اپارىپ قوناق ەتىپ, ءبىر شىنى اراق قۇيادى. ارادا كوپ وتپەي-اق قاراساەۆ پەن بوگدانوۆ حالىق جاۋى اتانىپ, ورنىنا باسقا ادام سايلانادى. ايسا مەن قارانوعاي تاعى جولىعىسىپ قالادى. سوندا قارانوعاي ايساعا قۋلانا قاراپ: – ايسەكە, سەن ەندى ەكى جارتى كەلتىر, – دەپتى. ايسانىڭ اعايىنى بىردە اسىرىپ ايتۋدان الدىنا جان سالمايتىن ايسەكەڭنiڭ اعايىندارىنىڭ بiرi – كولىك جۇرگiزۋشi اسقار: – وزەندەر تاسىپ, اعىل-تەگiل بولىپ جاتقان جازعىتۇرىمعى مەزگiل ەدi. تەرەڭ سۋدان اعىزىپ وتە شىعىپ, ماشينامدى ءۇيدiڭ قاسىنا قويىپ, قايتا شىقسام, ماشينا قورابى تولعان ادام... “بۇلار نە iستەپ جاتىر؟” دەپ قاستارىنا بارسام, ءبارi جابىلىپ بالىق جيناپ ءجۇر... سويتسەم, وتكەلدەن وتكەن كەزدە سۋعا باتقان قوراپ بالىققا تولىپ شىققان ەكەن عوي... – دەپتى. ساقتىق قۇدامىز دوسان دەگەن كiسi قارتايعان شاعىندا قىسى-جازى توڭىپ اۋىراتىن بولدى. سول كiسi بiر كۇنi كەمپiرiنە: – ەگەر مەن ءولiپ قالسام, ۇستiمە قارا تونىمدى جابا سالشى, – دەيدi. – نەگە؟ – دەپ تاڭ قالادى كەمپiرi. سوندا ول كiسi: – توڭىپ قالامىن عوي, – دەپتi. كەزەكتە اتاقتى حالىق اقىنى نۇرحان احمەتبەكوۆتىڭ مالiكزادا دەگەن اقىن ۇلى بولعان. سول كiسiنiڭ ايەلi تۇراعال كەلiنiمەن دۇكەندە كەزەكتە تۇرسا, تاعى بiر كەلiنi كەلiپتi. قاسىنداعى كەلiنi جاڭا كەلگەنiنە: – ال, كەزەككە تۇرا قال! – دەيدi. اناۋ قىسىلىپ: – وي, اپايدىڭ اتىن ايتىپ قويدىڭ عوي, – دەسە, قاسىنداعى كەلiنi: – مۇندايدا سەن نە دەر ەدiڭ؟ – دەپتi. سوندا ەكiنشiسi: – ءوزiمiز ەنەمiزدiڭ اتىن اتامايمىز. “ستوي!”– دەيمiز, – دەپ, ءۇن-ءتۇنسiز كۇلمەي تۇرا بەرiپتi. توننىڭ جازاسى مولدەكەڭ قوڭىر كۇزدە جولعا شىعىپ, كۇن سۋىتىپ كەتسە قاجەت بولار دەپ ارباعا تونىن سالا سالسا كەرەك. اربا ويلى-شۇقىرلى جەرلەردە تەڭسەلiپ سوققان كەزدە توننىڭ بiر جەڭi سالبىراپ ءتۇسiپ كەتە بەرiپتi. قايتا-قايتا تۇزەپ قويادى, قايتا-قايتا ءتۇسiپ كەتەدi. ابدەن ىزاعا بۋلىققان مولدەكەڭ: “تۇسكiڭ كەپ كەلە جاتىر ەكەن, تۇسكەندi كورسەتەيiن مەن ساعان!” – دەپ توننىڭ سالبىراپ كەلە جاتقان بiر جەڭiن كەسiپ الىپ, لاقتىرىپ جiبەرiپتi. سەرىكباي وسپان ۇلى. قوستاناي. قاشان اپپاق  اتانامىز؟ جاراتقان تىرشىلىكتى جاراتقاندا, ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋدىڭ اعىن, كوگىن, جۇرتقا تاراتقاندا, قازەكەمە قاراسى قالسا كەرەك. بىزدە اق, سارى, سۇرى دا جوق, ءبارى قارا! باۋىرىم-اۋ, سەنبەسەڭ اينالاڭا قارا, شال, كەمپىر, قىز, بالا تۇتىنعان زاتىمىزعا دەيىن قارا. مىسال كەرەك پە؟ «قارا شاڭىراق», «قارا دومبىرا», قارا كۇزدە قاراشا ۇيدە قارا – كەمپىر قالىپ كەتىپ, بالاسى قوسشىعۇلدى ىزدەپ, زارلاپ وتىرادى. مۇنى كورىپ جانىڭ اۋىرىپ, كوزدەن جاسىڭ پارلاپ وتىرادى. الىسقا بارماي, قارا ولەڭدى-اق الايىق, نەگىزى, بىزگە وسى «لايىق» – «قارا شال», «قارا بالا», «قارا قىز!» قارا بالا قارا قىزدى ىزدەپ, قاي جەرلەرگە بارمايدى, قىز مويىنىن دا بۇرمايدى. سوسىن بالا: قارا قىز «بىزگە دە ءبىر قاراڭىز» دەپ, سوڭىنان قالمايدى. سوعان قاراعاندا, بىزگە ءتۇستى بوياۋ جەتپەگەن. جايباسارلىققا سالىنىپ جۇرگەنىمىزدە, جاراتقان «وبەدكە» كەتىپ, نەتىپ, ءبىزدى قارا بوياۋمەن ەپتەگەن. مىنانى قارا: ءبيىمىز بەن انىمىزگە دەيىن قارا: «قارا جورعا», «قارابۋرا», «قارا تورعاي!»... ىرىمعا اق تاپپايسىز, ويباي-اي, ءبارى قارا. قارانىڭ جۇرمەيتىن جەرى بار ما؟ ماس-قا-را! كينومىزدا: قۇلاعان ءۇيدىڭ ىشىندە جىلاعان قارا بالا وتىرادى. قيسىق يتارباق, قارا نار بوزدايدى. قايعىڭدى قوزعايدى. قۇمنان سىقىرلاعان اربا شىعا كەلىپ, ستاندارت! ىشىندە قارا شاپاندى قارا شال وتىرادى. ءتىپتى بولماسا, قارا بۇرىشتا ەكى-ءۇش كىسى ءىشىپ وتىرادى. گازەتىمىزدە: «قارا ماقالا» – سوتتالعاندار مەن سوتتان امان قالعانداردى جازىپ جاتادى. ءجۇز جىلعى, «قارا تاقىرىپتى» قازىپ جاتادى. ارينە, جانىڭا باتادى. تەلەارنالارىمىزدا: اينالا اتىس, اينالايىن, باتىس! قارا كيىمدىلەر مەن قارا كوزىلدىرىكتىلەر, ءبىرىن-ءبىرى اتىپ جاتادى. ولسە دە مەيلى عوي, «وق» تيسە دە, قيسايىپ, قىزىقتارعا باتىپ جاتادى. ءبىز قاراعا قۇمارمىز, سوندا نەنى ۇتامىز؟ ال كورشىلەرىمىز ادامدارىن اققا تەڭەپ, ماقالاسىن مادريدكە بالاپ جاتادى. ماقتاسىن ماقتاپ, ءجۇزىمىن ءجۇز ساعات كورسەتەدى. ءسويتىپ ءوزى تۋرالى, تۇسىنىگىڭىزدى وزگەرتەدى. قالاسىن قويىپ, كوشەسىن ماقتاعاندار دا جەتەرلىك. ەندى بۇعان نە دەلىك؟ انە, فاكتى! بىزدە بارلىعى دا قارا, قارا تاقىر, بۇل نە قىلعان زاماناقىر؟! ماقتاساق, بىزدە اق جوق پا, اناسىنان ارتىق تۋعان ۇل نە قىز جوق پا؟! جەرىمىز جەر شارىندا توعىزىنشى ورىن, قازبالارىمىز دا جەتەرلىك, ال ءىسىمىز كىسى كۇلەرلىك, اينالامىزدىڭ ءبارى قارا بولعان سوڭ, ءبىز قايدا بارامىز؟ قارا «تۇنەكتە» سيپالاسىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى ارەڭ تابامىز. ايتىڭىزشى, ءسىز, سوندا ءبىز, قاشان جارىققا شىعىپ, اپپاق قازاق اتانامىز؟ ەرالحان جىلقىايدار ۇلى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى. «كوزجۇمار» مەنىڭ ءبىر اۋرۋىم بار. ول توسەككە جايعاسقان سوڭ مىندەتتى تۇردە كىتاپ وقۋىم كەرەك. قاسيەتىم – ەشقانداي كىتاپ, جورنال تاڭدامايمىن. الىپپەدەن باستاپ, ءارى قاي تىلدە جازىلسا دا ءبارى ءبىر. قولىما ۇستاپ قاراپ جاتسام بولدى, ەكى مينوتتەن سوڭ قور ەتە تۇسەمىن. ونىما ۇيدەگىلەر ابدەن ۇيرەنىپ العان. باسىم جاستىققا تيىسىمەن: «ءاي, مەنىڭ «كوزجۇمارىمدى» اپەرشى دەسەم, ۇيدەگىلەر قولىنا ىلىنگەن جازۋى بار «دۇنيەنى» ۇستاتا سالادى. بىراق, كەيىنگى كەزدەرى وقيتىن «كوزجۇمارىمنىڭ» سىر­تىنا قارايتىن بولىپ ءجۇرمىن. نەگە دەيسىز عوي, ايتايىن. قالاداعى ۇل وقۋىن ءبىتىرىپ, ۇيلەنگەن. تاياۋدا حات جازىپ پاتەر العانىن, كەلىننىڭ اياعى اۋىر ەكەنىن ءبىلدىرىپ, كەلىپ كەتىڭدەر دەپتى. جەمدەپ وتىرعان توقتى­م­­­­دى الىپ جەتىپ بارايىن. قۇر­قىلتايدىڭ ۇياسىنداي ەكى بولمەلى ءۇي ەكەن. قۋانىپ جاتىرمىز. كەلىن مەن اپارعان «شيكىزاتتان» قۋىرداق جاساپ مارە-سارە بولدىق. سونىمەن جاتاتىن مەزگىل دە بولىپ, ماعان توسەكتى تورگى بولمەگە سالىپتى, جاتاردا ادەتتەگىدەي ۇستەل ۇستىندە جاتقان ءبىر «كوزجۇماردى» جەتەكتەي كەتتىم. سودان مەن شەشىنىپ جايعاس­قانشا كورشى بولمەدەن ءبىر تاسىر-تۇسىر, تارتپالاردى اشىپ جاتقان دىبىستار ەستىلدى. – مىنا جەردە تۇر ەدى عوي, كورگەن جوقسىڭ با؟ – دەگەن كەلىننىڭ داۋىسىن ەستىدىم. – ءبىر جەردە جاتقان شىعار, قاراساڭشى, – دەدى ءبىزدىڭ «نويان». مەن «كوزجۇمارىما» قاراپ جاتىپ «ءجۇرىپ» كەتتىم. ەرتەسىندە ەرتە تۇردىم. ۇلىم قالا ارالاتپاق. جۋى­نىپ, شايعا قانىپ الىپ, ءتاۋىر كيىمدەرىمدى كيىپ سى­قيىپ الدىم. كەلىن مەن جات­قان بولمەنى جيناستىرىپ جۇرگەن ەدى, اياق استى ۇلىمدى شا­قىرىپ الىپ, ەكەۋى ال كەپ كۇلسىن. ازدان سوڭ قولىندا كىتاپ بار ۇلىم شىعىپ: – اكە, ءسىزدىڭ ادەتىڭىزدى ۇمى­تىپ قالىپپىن, انا كەلىنىڭىز ءتۇنى بويى ىزدەپ تاپپاعان, وقىپ جۇرگەن كىتابىن ءسىز الىپسىز عوي, – دەيدى. – ءيا, جاقسى كىتاپ ەكەن, – دەپ پەرىپ قالدىم. – ەندەشە مىنە, وقىڭىز, – دەپ الدىما «كوزجۇماردى» تاس­تاي سالدى. سىرتىنا كوز سالسام, ماس­قارا, «سوۆەتى بەرەمەننىم جەنششينام» دەگەن بادىرايعان جازۋمەن ءبىر باقىرايعان ايەلدىڭ سۋرەتى تۇر... ءلام دەۋگە كۇي جوق, كەلىنمەن قوشتاسپاستان سول بەتى اۋىلعا قايتتىم. سەرىك جۇمات. شىعىس قازاقستان وبلىسى. ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر