قانت زاۋىتتارىنىڭ قاۋقارى

قانت ونىمدەرىنىڭ باعاسىن تۇراق­تاندىرۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك-كاسىپ­كەرلىك كورپوراتسياسى, كوكسۋ قانت زاۋىتى جانە «ماگنۋم», «سمولل», «تويمارت» ساۋدا كەشەندەرى اراسىندا 2 مىڭ توننا قانت ءونىمىن كيلوسىن 450 تەڭگەدەن ساتۋعا قاتىستى ارنايى مەموراندۋمعا قول قويىلعان. سونداي-اق اقسۋ قانت زاۋىتىمەن اينالىم سحەماسى بويىنشا 1 500 تونناعا كەلىسىمشارت جاسالدى. ايتسە دە, وڭىردەگى جاعداي ءسىز بەن ءبىز ويلاعانداي ەمەس. اتالعان ساۋدا ورىندارىندا باعا كەلىسىمشارتتاعىدان الدە-
قايدا جوعارى.

ماسەلەنى ارىدەن تارقاتساق, 20 ملن-عا جۋىق حالىقتىڭ سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جىلىنا 500 مىڭ توننادان استام قانت قاجەت. ال جەتىسۋ وبلىسىنداعى اقسۋ مەن كوكسۋ, جامبىل وبلىسىنداعى مەركە قانت زاۋىتتارى جىلىنا 70 مىڭ توننا كولەمىندە قانت وڭدەيدى. وسىدان-اق قورىتىندى شىعارا بەرىڭىز. ياعني وتاندىق قانت زاۋىتتارى وندىرگەن شەكەر قازاقستاندىقتار قاجەتتىلىگىنىڭ 13 پايىزىن عانا قامتاماسىز ەتە الادى دەگەن ءسوز.

ەكونوميكالىق زاڭدىلىق بويىنشا ەگەر ازىق-ت ۇلىك يمپورتى ىشكى تۇتىنۋ كولەمىنىڭ 20 پايىزىنان اسسا, بۇل ەلدىڭ نارىعى يمپورتتاۋشى ەلدەر بەلگىلەگەن باعاعا تاۋەلدى بولادى. ەلىمىزدەگى قانت باعاسىنىڭ كۇرت قىمباتتاپ كەتۋىنە وسى جاعداي دا سەبەپ بولۋدا.

وبلىستىق اۋىل شارۋاشى­لىعى باسقارماسىنىڭ مالىمە­تىن­شە, سوڭعى 7 جىلدا قانت قىزىلشاسى ەگىستىگىنىڭ اۋماعى جەتى جارىم ەسەگە ارتقان. ماسە­لەن, 2014 جىلى 1,2 مىڭ گا قۇراسا, 2021 جىلى بۇل كور­سەتكىش 8,9 مىڭ گا جەتكەن ەكەن. سونداي-اق قايتا وڭدەۋگە وتكى­زىل­گەن ءونىم كولەمى 20 ەسەگە, ناق­تىلاي كەتسەك 9,9 مىڭ توننادان 196 مىڭ تونناعا دەيىن ۇل­عايعان. بىراق بۇل كورسەت­كىش­كە قۋانا الماي وتىرمىز.

قانت ءونىمىن وبلىستا كوكسۋ جانە اقسۋ قانت زاۋىتتارى وندىرۋدە. بيىل شارۋالارعا وتكىزىلگەن ءونىمنىڭ ءار تونناسىنا 30 مىڭ تەڭگەدەن تولەنبەك. ياعني زاۋىت تاراپىنان 15 مىڭ تەڭگە, سۋبسيديا ەسەبىنەن 15 مىڭ تەڭگە بەرىلەدى.

بۇل بىلتىرعىمەن سالىس­تىر­عاندا 8 مىڭ تەڭگەگە ارتىق. دەسە دە «جەرۇيىق» كوم­مۋنالدىق بازارىنداعى قانت ساتىلاتىن ورىندا ۇزىن-سونار كەزەك. كۇننىڭ اپتاپ ىستى­عىندا كەزەگىن كۇتىپ تەرلەپ-تەپشىپ, شولدەپ تۇرعان اق­سا­قال­دى دا, اق جاۋلىقتى انانى دا, جاستار مەن بالالاردى دا كەزدەستىردىك. ءيىن تىرەسكەن ادام­دار كەيدە ءبىر نارسەگە كە­لىس­­پەي, ءبىر-بىرىنە داۋىس كو­تە­­رىپ, قىزىلكەڭىردەك بولىپ جا­تا­دى.

«قويدى ورىستەن كۇتكەندەي كەزە­گىمىز كەلگەنشە ۇيپا-تۇي­پا­مىز شىعادى. الدىڭ­عى جولى كەشىگىپ, ساتىلىمداعى قانتقا قولىمىز جەتپەدى. بۇگىن تاڭعى ساعات 5.30-دا كەلسەم, مەنەن بۇرىن بىرنەشە ادام كەزەك العان ەكەن. ەندى ءبىراز كۇتسەم كەزەگىم كەلەدى. سوندا الاتىنىمىز 2-3 كيلو قانت. ودان ارتىق بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە قاراقۇرىم حالىق سوڭىمىزدا ەنتەلەپ تۇر», دەيدى كەزەكتە تۇرعان قالا تۇرعىنىنىڭ ءبىرى. راسىمەن, ونىڭ ارتىندا قانت تاۋسىلىپ قالماسا ەكەن دەگەن ۇمىتپەن ۇزدىگىپ تۇرعان جۇرت­تىڭ قاتارى قالىڭ. ارا­سىن­­دا شىدامى تاۋسىلىپ, قولىن ءبىر-اق سىلتەپ كەتىپ جات­قان­دارى دا بار.

«ەل امان, جۇرت تىنىشتا قانت ءۇشىن وسىلاي الاساپىران بولامىز دەپ كىم ويلاعان؟! ەل باسىنا كۇن تۋسا مىنا حا­لىق نە ىستەيدى؟» دەپ رەنىشىن بىلدىرگەن اپامىز «ماگنۋم» ساۋدا ورتالىعىنا بىرنەشە نەمەرەسىمەن كەلىپ, قول ارباسىن ءۇش كيلودان قاپتالعان قانتپەن تولتىرىپ الىپتى. ءبىزدىڭ تاڭىرقاعانىمىزدى سەزە قويعان اپامىز: «مىنا بالا­لار دا ادام عوي. ءۇش كيلودان الۋعا مىندەتتى», دەدى.

بۇگىندە ەلىمىزدىڭ كەي وڭى­رىندە ءبىر كيلو قانتتىڭ باعا­سى مىڭ تەڭگەگە دەيىن شارىقتاپ كەتكەنى جاسىرىن ەمەس. تالدى­قور­عان قالاسىنداعى دۇكەن­دەردە قانتتىڭ كيلوسى 650-800 تەڭگە كولەمىندە ساتىلۋدا. مۇنداي باعا تۇتىنۋ­شى­لاردىڭ قانتقا دەگەن سۇرا­نى­سىن قامتاماسىز ەتۋ جانە باعانىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان «جەتىسۋ» اكك ءودي» اق ازىق-ت ۇلىك تۇراقتاندىرۋ قورى تارا­­پىنان اتقارىلىپ جاتقان شا­رالار ەسەبىنەن عانا ساقتا­لىپ تۇر.

«وبلىستىق ازىق-ت ۇلىك تۇ­­راق­­تاندىرۋ قورىندا بۇ­گىندە
1 500 توننادان استام قانت قورى بار. ونىڭ ءار كيلوسى 280-317 تەڭگە­دەن اس­پايتىن باعامەن اپتانىڭ سەي­سەنبى, سارسەنبى, سەنبى كۇن­دەرى تالدىقورعان قالا­سىن­داعى «جەرۇيىق» كوم­مۋ­نال­دىق بازارىندا, «سانجار», «شويبەك», SM market, «نۇرالى», «كوكسۋ» شاعىن مار­كەتى, «تويمارت» ساۋدا ور­تالىعى جانە ازىق-ت ۇلىك تۇ­­راقتاندىرۋ قورىمەن كەلى­سىم­گە وتىرعان اۋدان ورتا­لىق­تارىنداعى ءۇي جانىنان اشىل­عان دۇكەندەردە ساتىلۋدا», دەيدى وبلىستىق ازىق-تۇ­لىك تۇراقتاندىرۋ قورىنىڭ وكىل­دەرى.

بىلتىردان بەرى كوكسۋ قانت زاۋىتى قۇراق قانتىن ءوندىرۋدى قولعا الدى. 2021 جىلى 41 مىڭ توننا شيكىزات وڭدەلىپ, 40 مىڭ توننا قۇمشەكەر العان. ال وسى جىلى 48 مىڭ تونناعا كۆوتا الىپ, بۇگىنگە 30 مىڭ توننا شيكىزات وڭدەلدى. سونىمەن قاتار وسى قاراشا ايىندا اقسۋ قانت زاۋىتىندا قامىستى قايتا وڭدەۋ جەلىسىن قول­دانىسقا بەرۋ جوسپارلانۋدا. وسىلايشا, قوس زاۋىت تا جىل بويى جۇمىس ىستەپ, قا­مىس قۇراعى مەن قىزىلشانى وڭدەمەك.

جەتىسۋدا قانت قىزىلشا­سى­نىڭ ەگىس القابى الداعى 4 جىلدا 15 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇل­عايماق. ناقتىراق ايتساق, 2023 جىلى – ەگىس الاڭى 8,1 مىڭ گا, 2024 جىلى 10,7 مىڭ گا قۇراسا, 2025 جىلى بۇل كور­سەتكىش 12,2 مىڭ گا دەيىن جە­تە­دى. جالپى, بيىل بۇل داقىل ءتۇرى 6,2 مىڭ گەكتارعا سەبىلدى. ودان 210 مىڭ توننا ءونىم جيناپ, 20 مىڭ تونناعا جۋىق قانت ءوندىرۋ جوسپاردا بار.

سونداي-اق الاكول اۋدا­نىن­­داعى ءۇشىنشى قانت زاۋى­تىن ىسكە قوسۋ كوزدەلىپ وتىر. وبلىس باسشىسى بەيبىت يساباەۆ بۇل زاۋىتتى قايتا قال­پى­نا كەلتىرۋ جونىندە ءۇش حالىق­ارالىق قارجى ينستيتۋتى وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدە بىرنە­شە ۇسىنىسىن جەتكىزدى.

ساراپشىلاردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قانتقا سۇرانىستىڭ 25 پايىزى ورىندالعاندا سول ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋگە بولادى ەكەن. ءبىز وسى دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن كەم دەگەندە جىلىنا 1 ملن توننا شيكىزات جيناۋىمىز كەرەك. بۇل ءۇشىن 25 مىڭ گەكتار جەرگە قانت قىزىلشاسى ەگىلىپ, گەكتارى­نان ورتاشا ەسەپ­پەن 450 تسەنتنەردەن ءونىم جيناۋ كەرەك. الايدا بىلتىر جەتىسۋلىق ديقاندار 8 925 گەكتار جەردەن قانت قىزىلشاسىن قامبالاسا, بيىل 6 364 گەكتار القاپقا قانت قىزىلشاسىن ەككەن. اۋا رايى, سۋ, تىڭايتقىش, تۇقىم, تاعى دا باسقا كۇتىپ-باپ­تاۋمەن تىكەلەي قاتىستى بو­­لاتىن داقىلدان كۇزدە قان­شا ءونىم جينايتىنى ازىرشە بەلگىسىز. سوندىقتان قانتتى كورشى ەلدەردەن يمپورتتاۋعا ءماجبۇرمىز.

نە دەسەك تە, قانت ءۇشىن تايتا­لاس جۋىق ارادا تىيىل­ماي­­تىن سەكىلدى. ينف­ليا­تسيا دا يىق­تان تارتۋدا. تۇگىن تارتسا, ما­يى شىعاتىن جەتىسۋلىق­تار­­­دىڭ 6 مىڭ گا قىزىلشاسى قا­جەتتىلىكتى قانشالىق قانا­عات­­تاندىرادى؟ بيىل اقسۋ قانت زاۋىتى قانت قۇراعىنان قانت وندىرۋگە كوشپەك, ال كوك­سۋ قانت زاۋىتى جازعى ۋا­قىت­تا قانت قامىسىنان قانت ءون­دى­رۋدى قولعا العالى ەكى جىل بولدى. ولار قانت قۇراعىن مۇ­حيتتىڭ ارعى بەتىندەگى برا­­زيليادان تاسىمالدايدى. ەگەر بۇرىنعىداي جول جابى­لىپ قالسا, نە ىستەمەك؟ سون­دىقتان وتاندىق قانت ءوندى­رى­­سىن وركەندەتۋ ءۇشىن ونى ەگىپ, باپتايتىن ديقانداردى ىنتالان­دى­رۋدىڭ امالىن تابۋ كەرەك. الا­كولدەگى قانت زاۋىتىن دا قال­پىنا كەلتىرۋ وزەكتى بولىپ تۇر.

جەتىسۋ وبلىسى