م.ميللي يندونەزياعا ساپارى كەزىندە «قىتاي اسكەرى قاۋىپتى بولا باستادى», دەپ مالىمدەدى. The Guardian باسىلىمىنىڭ حابارلاۋىنشا, مارك ميللي بەيجىڭنىڭ «وسال ەلدەرگە» ىقپالدى بولۋعا ۇمتىلۋ ارەكەتى ورىنسىز دەپ سىنادى. باس شتاب باستىعى قىتايدىڭ تىنىق مۇحيتىنداعى اسكەري ۇشاقتارى مەن كەمەلەرىنىڭ سانى كەيىنگى كەزدە ايتارلىقتاي ارتقانىن مالىمدەدى. اقش تاراپى ارىپتەستەرىمەن بىرگە جۇرگىزگەن بارلاۋ وسىنداي ناتيجەنى كورسەتىپ وتىر.
گەنەرال ميللي سونداي-اق قىتاي, اقش جانە ايماقتاعى باسقا ەلدەردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى تۋرالى اقپارات جيناۋدى تاپسىرعانىن ايتتى. قولدا بار مالىمەتتەرگە سۇيەنگەن ول قىتايدىڭ اۋە جانە تەڭىزدەگى اسكەري كۇشتەرىنىڭ سانى اتالعان ايماقتا ايتارلىقتاي كوبەيىپ, ىقپالىن جۇرگىزۋگە تىرىسىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
ايتا كەتەرلىگى, مارك ميللي مۇنداي مالىمدەمەنى دجاكارتاداعى يندونەزيا قورعانىس مينيسترىمەن كەزدەسۋى كەزىندە ايتقان بولاتىن. ساراپشىلار مۇنى يندونەزيا پرەزيدەنتى دجوكو ۆيدودونىڭ قىتايعا جوسپارلانعان جۇمىس ساپارىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەنىن, ەل بيلىگىن ىڭعايسىز جاعدايعا قالدىرعانىن العا تارتادى. دجوكو ۆيدودو دۇيسەنبىدە ەكى كۇندىك ساپارمەن بەيجىڭگە باردى. جوسپار بويىنشا قىتاي باسشىسى سي تسزينپينمەن كەزدەسۋگە ءتيىس.
The Guardian باسىلىمى اقش-تىڭ باس شتابىنىڭ باسشىسى, گەنەرال مارك ءميلليدىڭ ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ەلدەرىنە كەلۋىنىڭ باستى سەبەبى قىتايدان كەلەتىن قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان دەپ جازادى. كەلەسى اپتادا ول اۋستراليادا وتەتىن ءۇندى-تىنىق مۇحيتى قورعانىس باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىنە قاتىسادى. جيىن بارىسىندا قىتايدىڭ كۇشەيىپ كەلە جاتقان اسكەري الەۋەتىن, ۇشاقتارى مەن كەمەلەر سانىنىڭ ءوسۋى جانە تىنىق مۇحيتىنىڭ ەركىن, اشىق جانە بەيبىت ايماعىن ساقتاۋ قاجەتتىگى تۋرالى پىكىر الماسپاق.
جالپى, اقش اسكەري شەنەۋنىكتەرى قىتاي تايۆانعا باسىپ كىرەدى دەپ دابىل قاعىپ جۇرگەنىنە ءبىراز بولدى. ەندى بارلاۋشىلار مۇنداي اسكەري ءىس-قيمىل 2027 جىلعا قاراي باستالۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى. م.ميللي قىتاي ءوزىن ءوزى باسقاراتىن ارالعا قارسى اسكەري ارانداتۋشىلىقتارىن كۇشەيتىپ, ونى كوممۋنيستىك ماتەريكپەن بىرىكتىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعانىن ايتادى.
سونىمەن قاتار اقش پەن قوسا تاعى بىرقاتار ەل بەيجىڭ جانە سولومون ارالدارى قول قويعان قاۋىپسىزدىك كەلىسىمى قىتايدىڭ تىنىق مۇحيتىنىڭ وڭتۇستىگىندە اسكەري-تەڭىز بازاسىن قۇرۋعا اكەلۋى مۇمكىن دەپ الاڭدايدى. بۇل ماسەلەنى اقش پەن اۋستراليا نەگىزىنەن سولومون ارالدارىنا بۇعان دەيىن ەسكەرتكەن ەدى. ولار قىتاي اسكەري بازاسىن ورنالاستىرۋدى قابىلداۋعا بولمايتىنىن ايتىپ, الدىن الۋ شارالارىن قولعا الدى. دەگەنمەن ولارعا ەكىجاقتى قول قويعان قاۋىپسىزدىك كەلىسىمىنىڭ ءماتىنى ءالى كۇنگە دەيىن بەيمالىم بولىپ وتىر.
«بەيجىڭ ءوز ماقساتتارى ءۇشىن عانا اقپارات تاراتۋعا تىرىساتىن ايماق. نەگىزى الاڭداتاتىنى, قىتايدىڭ سولومون ارالدارى سەكىلدى ەلدەرگە كومەكتەسۋ نيەتىنىڭ ء«تۇزۋ» ەمەستىگى. ولار يندونەزيادا دا, سولومون ارالدارىندا دا وسى ايماقتاعى ىقپالىن كەڭەيتۋدى عانا كوزدەيدى. ال بۇل ءۇندى-تىنىق مۇحيتىنداعى وداقتاستارىمىز بەن سەرىكتەستەرىمىز ءۇشىن قاۋىپتى», دەدى مارك ميللي جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا.
قازىرگى كەزدە بايدەن اكىمشىلىگى ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى ەلدەرمەن اسكەري جانە قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستارىن كەڭەيتۋ جانە قىتايدىڭ ۇدەپ كەلە جاتقان ىقپالىنا قارسى تۇرۋ ناۋقانىن جاريالاپ, ساياسي-ستراتەگيالىق قادام جاساۋعا كوشتى. ماسەلەن, وتكەن جەكسەنبىدە يندونەزيا ارمياسىنىڭ باس قولباسشىسى, گەنەرال انديكا پەركاسامەن كەزدەسكەن مارك ميللي يندونەزيا سەكىلدى تىنىق مۇحيتىنداعى ەلدەر اقش اسكەرىنىڭ كۇشىنە سەنىم بىلدىرە الاتىنىن ايتتى.
«قىتايدان كەلەر كەز كەلگەن قاۋىپتى ەڭسەرۋگە قاۋقارلىمىز. ول ءۇشىن بىرىگىپ جۇمىس جاساۋىمىز قاجەت», دەدى اقش گەنەرالى. ول سونداي-اق يندونەزيانىڭ ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ەكەنىن جانە بۇرىننان اقش-تىڭ نەگىزگى سەرىكتەسى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ساپار سوڭىندا انديكا پەركاسا جۋرناليستەرگە قىتايدىڭ يندونەزيامەن اۋماقتىق داۋلارعا بايلانىستى اسكەري-تەڭىز كەمەلەرگە قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعانىن مالىمدەدى.
الەمدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى گەنەرال مارك ءميلليدى قىتايدىڭ «الەمدى سوعىسسىز جاۋلاپ الۋ» ساياساتىنا بۇرىننان قارسى شىعىپ كەلە جاتقان تۇلعا رەتىندە تانيدى. ول يندونەزيا, سولومون ارالدارى, تايۆان سەكىلدى ەلدەرگە قىتايدىڭ اسكەري بازا سالۋ جوسپارىن اشكەرەلەپ, دابىل قاعىپ جۇرگەنىنە دە ءبىراز ۋاقىت بولدى. ساراپشىلار الداعى اپتادا اۋستراليادا وتەتىن ءۇندى-تىنىق مۇحيتى قورعانىس باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىنەن ناتيجە كۇتىپ وتىر. وسى ورايدا ماماندار اقش پرەزيدەنتىنىڭ تاياۋ شىعىسقا ساپارى «جەمىستى» بولماعانىن ايتادى.
بايدەن بيلىككە كەلگەننەن كەيىن ساۋد ارابياسىنا قارۋ-جاراق ساتۋدى توقتاتىپ, تاق مۇراگەرىمەن سويلەسۋدەن باس تارتقان بولاتىن. بىراق ۋكرايناادعى سوعىس اقش پرەزيدەنتىنىڭ پىكىرى مەن ۇستانىمىن وزگەرتۋگە يتەرمەلەدى. ونىڭ ءبىر سەبەبى – الەمدەگى جانارماي باعاسىنىڭ شارىقتاۋى. اقش ساۋد ارابياسىنان باعانى تومەندەتۋ ءۇشىن مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋدى سۇرادى. باستاپقىدا ەر-رياد بۇل ءوتىنىشتى بىردەن قابىلداماعان. ايتسە دە, كوپ ۇزاماي-اق اقش پرەزيدەنتىنىڭ ساپارىنان بىرنەشە كۇن بۇرىن «قارا التىندى» توننالاپ شىعاراتىن ەل شيكىزات كولەمىن شامالى ەسەگە عانا ارتتىرۋعا كەلىستى.
بىراق ۆۆس حابارلاۋىنشا, بۇل ساپار بارىسىندا بايدەن ءوندىرىستى بارىنشا ۇلعايتۋ ماسەلەسىنە قول جەتكىزە المادى. نەگىزى اقش ستراتەگيالىق جانە حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ (CSIS) ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا ساراپشىسى بەن كەحيللدىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭداعى الاساپىران كەزەڭدە ەنەرگيا نارىقتارىن ۇزاقمەرزىمدى باسقارۋ باستى نازارعا الىنۋعا ءتيىس.
«مەنىڭ ويىمشا, اقۇيدەگىلەر تەلەفون ارقىلى ساۋد ارابياسىنان باستالاتىن كوپتەگەن تاراپپەن مۇناي ءوندىرۋ ماسەلەسى بويىنشا كونسترۋكتيۆتى ديالوگ جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر», دەدى ول. سونىمەن قاتار ساراپشىلار دجو بايدەن اراب ەلدەرىنىڭ يزرايلمەن قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى تىعىز بايلانىستارىنا كوبىرەك نازار اۋدارا وتىرىپ, ءيزرايلدىڭ ساۋد ارابياسىمەن قارىم-قاتىناسىن قالىپقا كەلتىرۋدى كوزدەيدى. ونداعى باستى ماقسات – يران مەن ونىڭ وداقتاستارى تاراپىنان جاساقتالعان زىمىران قاۋپىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن اۋە قورعانىس جۇيەلەرىن ۇيلەستىرۋدى تالقىلاۋ. دەگەنمەن ساپار كەزىندە بۇل تاقىرىپ قوزعالعان جوق. ساراپشىلار ساۋد ارابياسى يزرايلمەن جاسىرىن تۇردە ىنتىماق قۇرىپ وتىرعانىن ايتادى. بىراق پالەستينا قاقتىعىسىن شەشۋ ءۇشىن ودان ءارى ارەكەت ەتۋدەن باس تارتقان.
دەگەنمەن ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس العا جىلجي باستادى. ماسەلەن, بۇگىندە ساۋد ارابياسى ءوزىنىڭ اۋە كەڭىستىگىنە كىرەتىن يزرايل رەيستەرىنىڭ سانىن ۇلعايتتى. سونداي-اق ول يزرايلدەن كەلەتىن مۇسىلمان قاجىلارىنا تىكەلەي رەيستەرمەن قاتىناۋعا رۇقسات بەردى.
