ىنتىماقتاستىق ونەگەسىنىڭ ومىرشەڭدىگى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى كارىم ءماسىموۆ 21 مامىردا سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنا كەلدى. مۇندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىققا مۇشە ەلدەر (ەۋرازەق) مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ ۇكىمەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى جانە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا مۇشە (تمد) ەلدەر ۇكىمەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىستارى بولىپ ءوتتى. سوڭعى جىلدارى رەسەيدىڭ سولتۇستىك استاناسى – سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا ەۋرازەق-قا مۇشە ەلدەر ۇكىمەت باسشى­لارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى وسىمەن قاتارىنان ەكىنشى رەت ءوتىپ وتىر. 2009 جىلى جەلتوقساندا بولعان ۇكىمەت باسشىلار كەڭە­سىنىڭ 25-ءشى وتىرىسىنا قا­تى­سىپ, وندا كە­شەگى كەڭەستىك كە­ڭىستىكتەن شىق­قان ەلدەر ارا­سىنداعى ين­تە­گراتسيالانۋ ءۇر­دى­سىنىڭ ەڭ جو­عا­رى ساتىسى – ءۇش مەملەكەت ارا­­سىنداعى كەدەن وداعىن قۇرۋ ماسەلەسىن, سون­داي-اق قازاقستان پرەمەر-مي­نيسترى كارىم ءما­سىموۆتىڭ باستاماسىمەن ەۋرازەق ايما­عىندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدى­گىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە ما­ڭىز­دى ماسەلەلەر قارالعانىن تىلگە تيەك ەتكەن بولاتىنبىز. الەم تانىعان رەفورماتور, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا ەكونوميكالىق ينتە­گرا­تسيانى نىعايتۋ يدەياسىن سوناۋ كەڭەستىك يمپەريا ىدى­راعان العاشقى كەزەڭنەن كۇن تارتىبىنە جالىقپاي ۇسىنىپ, ومىرشەڭ باستامالارىن جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ال­عاش رەت نۇرسۇلتان نازار­باەۆ 1994 جىلى ماسكەۋ مەم­لە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­فەسسورلارى الدىندا سويلەگەن سوزىندە تمد-عا مۇشە ەلدەر اراسىندا ەكونو­مي­كالىق باي­لا­نىستى ودان ءارى نىعايتۋ ماق­ساتىندا ەۋرازيا­لىق ەكو­نو­ميكالىق وداق قۇرۋ جونىندە ماسەلە كوتەردى. ءسوي­تىپ, 2000 جىلدىڭ قازان ايىندا استا­نا قالاسىندا بەلارۋس, قا­زاق­­ستان, قىرعىزستان, رەسەي جانە تاجىكستان رەسپۋبلي­كا­لارى­نىڭ پرەزيدەنتتەرى ەۋرازەق قۇرۋ جونىندەگى شارتقا قول قويدى. ەۋرازەق سودان بەرگى وتكەن جىلدار ىشىندە ءوزىنىڭ ءومىر­شەڭ­دىگىن دالەلدەپ, حالىق­ارا­لىق ساحناداعى سارابدال سايا­ساتشى, زاماناۋي رەفورماتور نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ “ەكو­نومي­كا­لىق دامۋ جولىندا ينتەگرا­تسيا­لانۋدان باسقا بالا­ما جوق” دە­گەن قاعيداسىن پاش ەتىپ كەلەدى. جاھاندىق داعدا­رىس­تان الەمنىڭ دامىعان ەكو­نوميكالارى رەتسەس­سياعا ۇشى­راپ جاتقان كەزدە, 2008 جىل­دىڭ جەلتوقسانىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ باس­تاماسىمەن بۋرابايدا ار­مە­نيا, قازاقستان, قىرعىز­ستان, رەسەي جانە تاجىكستان پرە­­زي­دەنتتەرىنىڭ بەيرەسمي كەز­دەسۋى ءوتىپ, وندا ەۋرازەق-تىڭ 10 ميلليارد دوللار مولشە­رىن­دەگى داعدارىسپەن كۇرەس قورىن, سو­نى­مەن بىرگە جوعارى تەحنو­لو­گيالار ورتالىعىن قۇرۋ ءجو­نىن­دەگى كەلىسىمگە قول جەتكىزگەن بولاتىن. داڭدارىستان كەيىنگى قازىرگى ەۋرازەق-قا مۇشە مەم­لەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى كورسەتىپ وتىر­عا­نىن­داي, وتكەن باسقاسۋلاردا قابىلدانعان وسى شارالار داع­د­ارىس داۋى­لى­نان شايقالعان ەلدەرگە تىعى­رىقتى ساتتە دەمەۋ بولعانى دا اقيقات. ءيا, قۇدىرەتتى ۋاقىت سۇڭ­عىلا ساياساتكەر, دارىندى تۇلعا نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ ءبۇ­گىنگى ءححى عاسىر تولقىنىندا تورتكۇل دۇنيە جاھاندانۋ ءۇردى­سىنە ەنگەن شاقتا, تمد كەڭىس­تىگىندە دە تىعىز ينتەگرا­تسيا­لانۋ­دان ەشكىم دە ۇتپاسا, ۇتىل­مايتىندىعىن ءدا­لەلدەگەن يدەيا­سىنىڭ بالاما­سىز ەكەندى­گىن كورسەتتى. وعان 2003 جىلى جەلتوقسان ايىندا ەۋرازەق-تىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى تاراپىنان باقىلاۋشى مارتە­بەسىن الۋى دالەل بول­عان­داي. سو­نىمەن بىرگە وسى قوعام­داس­تىق اياسىندا بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ءۇش مەم­لەكەت شەڭبەرىندە ينتەگراتسيا­لانۋدىڭ جاڭا ساتىسى – كە­دەن وداعىنىڭ جۇمىس ىستەپ تۇر­عان­دىعىن دا اتاپ ايتۋعا بولادى. ءسويتىپ, وسى قوعامداستىققا مۇشە ەلدەر ۇكىمەت باسشىلارى نەۆا جاعالاۋىنداعى كونە قالا­دا تاعى دا باسقوستى. الدى­مەن جاڭا ينتەگراتسيالىق قۇرىلىم – كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر ۇكىمەتتەرى باسشى­لارىنىڭ كەز­دەسۋى بولدى. كە­دەن وداعىنا مۇشە مەملەكەت­تەر­دىڭ ۇكىمەت باس­شىلارى وتى­رىسىن رەسەي فەدەراتسياسى ۇكىمەتىنىڭ ءتور­اعا­سى ۆلاديمير پۋتين اشتى. ەۋرازەق اياسىن­دا ينتەگراتسيا­لانۋ­دىڭ ەڭ جو­عارعى ساتىسى – كەدەن وداعى ءساتتى باستاۋ الدى. ءبىز قازىر كە­دەن وداعىنىڭ كە­دەن­دىك تا­ريف­تەرىن سايكەستەن­دى­رەتىن العاش­قى كەزەڭدى باستان وتكەرىپ جا­تىرمىز. ال 1 شىلدە­دەن باستاپ تاۋەلسىز ءۇش مەملە­كەتتىڭ حالقى بىرىڭعاي كەدەن­دىك كەڭىستىكتە ءومىر سۇرەتىن ەكىنشى كەزەڭگە اياق باساتىن بولامىز, دەدى ءوز سوزىندە رەسەي ۇكىمەتىنىڭ باس­شى­سى. وعان دەيىن ءۇش مەم­لەكەتتىڭ كەدەندىك تاريفتەرىن سايكەستەندىرەتىن 18 ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. قازىرگى كۇنگە دەيىن كەدەن ودا­عى كو­ميس­سياسى بۇل ەلدەردىڭ ءبىرىڭ­عاي كەدەندىك كەڭىستىكتە ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن سەگىز ءىرى جوبالاردى رەتكە كەلتىرگەن. كەدەن وداعى مەملەكەتتەرى ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ وتىرى­سىندا سويلەگەن سوزىندە قازاق­ستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ءۇش ەل اراسىنداعى جاڭا ينتەگرا­تسيا­لىق قۇرىلىمنىڭ كىن­ارات­سىز جۇمىس ىستەپ كەتۋىنە تابي­عات­تىڭ ءوزى قولداۋ كورسەتىپ تۇرعاندىعىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇگىن سانكت-پە­تەربۋرگتىڭ اۋا رايى مامىرا­جاي­­لىق تانىتىپ, جايدارى جاز­داي ماۋجىراپ تۇر. بۇل كە­دەن ودا­عىنا كىرىك­كەن ەلدەر بو­لا­شاعىندا دا داع­دارىستان كەيىن­گى گۇلدەنۋ ءداۋىرى باستالا­تىن­دىعىن تانىت­قان­داي. كەشە مەن ماسكەۋ قالا­سىن­داعى “سبەر­بانكتىڭ” “بو­لا­شاق ءوفيسى” اتا­­لاتىن مەكەن-جايىن­دا بول­دىم. بۇل عيما­راتتا قولدانىلعان جاڭا تەح­­نو­لوگيا بۇگىنگى زامان­نىڭ ەڭ وزىق ۇلگىسى ەكەندىگى داۋ­سىز, دەدى كا­رىم ءماسىموۆ. ودان ءارى ول ءوز سوزىندە كەدەن وداعى جۇ­مىس ىستەي باستاعان ءتورت ايدىڭ ىشىندە قازاقستان مەن بەلا­رۋس مەملەكەتتەرى اراسىندا ساۋدا اينالىمىنىڭ وتكەن جىل­دىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىس­تىرعاندا 50 پايىزعا ارتقان­دىعىن اتاپ كورسەتتى. ودان كەيىن كەدەن وداعىنا كىرەتىن ءۇش مەم­لەكەتتىڭ ۇكىمەت باسشىلارى 1 شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە كىرەتىن بىرىڭعاي كە­دەن­دىك كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋ ماسە­لەلەرى بوي­ىن­شا بىرقاتار ماڭىزدى قۇجات­تارعا قول قويدى. سودان كەيىن ەۋرازەق-قا مۇشە ەلدەر ۇكىمەتتەرى باسشى­لارىنىڭ شاعىن جانە كەڭەي­تىلگەن وتىرىس­تارى بولىپ ءوتتى. ۇكىمەت باس­شى­لارىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­مەر-ءمينيسترى كارىم ءماسى­موۆ توراعالىق ەتتى. العاش ءسوز العان بە­لارۋس پرەمەر-مي­نيسترى س.سي­دورسكي ەۋرازەق-تىڭ وسىدان بۇرىنعى وتى­رىسىنان بەرگى جۇ­مىسىن سىن تەزىنە الدى. ونىڭ اي­تۋىنشا, وتكەن وتىرىس­تا قابىل­دان­عان 36 ماسەلەنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن بار بولعانى جەتەۋى عانا ورىن­دالعان. 21 ءما­سەلە بوي­ىن­شا شەشىم قابىلداۋ مەرزىمى وتكەن جىلدىڭ جەلتوق­سان ايىن­دا ءوتىپ كەتكەن. سون­دىق­تان, ول وتىرىس­تاردىڭ كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلگەن ماسەلەلەردىڭ ورىندالۋىنا باقى­لاۋدى كۇ­شەي­تۋ قاجەت ەكەندىگىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. سودان كەيىن ءسوي­لەگەن تاجىكستان ۇكىمەتىنىڭ باس­شىسى ا.اكيلوۆ ەۋرازەق ايا­سىندا قۇرىلعان داعدارىسپەن كۇ­رەس قورىنىڭ ەكونوميكالىق كۇر­دەلى كەزەڭدە ەلىنە كورسەتكەن يگىلىكتى ىقپالىنا توقتالدى. سو­نى­مەن قاتار, ول بيىلعى كوك­تەمدە بولعان تابيعات اپاتىنان وراسان زور شىعىن شەككەن تاجىكستانعا گۋمانيتارلىق كو­مەك كورسەتىپ, تۋىسقاندىق قو­لىن سوزعان قازاق­ستان جانە بەلارۋس ەلدەرىنە شى­نايى العىس سەزىمىن ءبىلدىردى. وتى­رىستا ءوز كەزەكتەرىندە ءسوز العان قا­زاقستان جانە رەسەي ۇكىمەت­تەرىنىڭ باسشىلارى داعدارىستان كەيىنگى دامۋ ۇردىسىنە توقتالدى. رەسەي ەكونوميكاسى داعدارىستان كەيىنگى وڭالۋ كەزەڭىن باستان كەشىرىپ وتىرسا, قازاقستان بيىل­عى ءبىرىنشى توقسان قورى­تىندىسى بويىنشا ءىجو-ءنىڭ 7,6 پايىز ءوسى­مىنە قول جەتكىزىپ, قارقىندى دامۋ جولىنا تۇسكەن. سونىمەن بىرگە ۆلاديمير پۋتين بيىلعى جىلدىڭ العاشقى توق­سانىندا رەسەيدە ماشينە شى­عارۋ 54 پايىزعا ارتىپ وتىرعان­دىعىن, ءتىپتى اۆتوكولىك زاۋىت­­تا­رىنىڭ ءتۇسىپ جاتقان سۇرا­نىستى قاناعاتتاندىرۋعا مۇمكىن­دىگى بولماي جاتقاندىعىن اتاپ كورسەتتى. وسى جولعى وتىرىستىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ەۋرازەق-قا مۇشە ەلدەر ۇكىمەتتەرى باسشى­لارى­نىڭ وتىرىسىنا ۇزاق ۇزىلىستەن كەيىن ۋكراينا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ن.ازاروۆ باقىلاۋشى رەتىندە قاتىستى. سول سياقتى ارمەنيا جانە مولدوۆا رەس­پۋبلي­كا­لارىنىڭ ۇكىمەت باس­شىلارى ت.ساركيسيان مەن ۆ.فيلات تا باقىلاۋشى رەتىندە قاتىستى. ۇكىمەت باسشىلارى­نىڭ كەڭەي­تىل­گەن وتىرىسى ەۋرازەق-تىڭ باس حاتشىسى تايىر مانسۇ­روۆتىڭ اتقارىل­عان جۇمىس ءجونىن­دەگى ەسەبىن دە تىڭدادى. وتىرىس قورىتىن­دىسىندا كۇن تارتىبىنە ەنگىزىل­گەن جيىرماعا جۋىق ماسەلە جان-جاقتى تال­قىلانىپ, قا­بىل­داندى. بۇدان كەيىن قازاقستان ۇكى­مەتىنىڭ باسشىسى تمد-عا مۇشە ەلدەر ۇكىمەت باسشىلارى كەڭە­سىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى. وتىرىس بارىسىندا تمد اۋماعىندا داع­دارىستان كەيىنگى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ بولاشاعى تالقىلاندى. سونىمەن بىرگە ەۋرازەق شەڭبەرىندە ومىرگە كەلگەن كەدەن وداعىنىڭ ءتاجى­ريبەسى جان-جاقتى تىلگە تيەك ەتىلدى. دوستاستىققا مۇشە مەم­لەكەتتەردىڭ ۇكىمەت باسشىلارى كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلگەن بىرقاتار ماسەلەلەر بويىنشا ناقتى شەشىمدەر قابىل­دادى. سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا وتكەن اۋقىمدى باسقوسۋلاردان كەيىن ءباسپاسوز ءماسليحاتى ۇيىم­داس­تى­رىلدى. وندا ۇكىمەت باس­شى­لارى باق وكىلدەرىن تولعاندىرعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى – سانكت-پەتەربۋرگتەن.