ايتا كەتەرلىگى, بۇل – رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ ۋكرايناداعى سوعىس باستالعالى تمد اۋماعىنان تىس جەرگە جاساعان العاشقى ساپارى. كرەمل باسشىسى يران پرەزيدەنتى يبراگيم رايسي جانە تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعانمەن كەزدەسۋگە قاتىسىپ, باسشىلاردىڭ ارقايسىسىمەن ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. ول سونداي-اق يراننىڭ رۋحاني جەتەكشىسى اياتوللا حامەنەيمەن بەسىنشى رەت جولىقتى.
ا.حامەنەي رەسەيدىڭ ۋكراينادا جۇرگىزىپ جاتقان «اسكەري وپەراتسياسىن» قولدايتىنىن جەتكىزدى. سونداي-اق قاقتىعىستىڭ باستالۋىنا باتىس الەمىن كىنالادى. «ەگەر باستاماشىلىقتى قولعا الماعاندا, قارسى تاراپ سوعىستى ءوزى باستايتىن ەدى», دەدى ا.حامەنەي.
سونداي-اق ءۇش جاقتى كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسالدى. «قابىلدانعان بىرلەسكەن مالىمدەمە رەسەي, يران جانە تۇركيانىڭ ۇشجاقتى ىنتىماقتاستى تەرەڭدەتۋگە بەيىلدى ەكەنىن كورسەتەدى. سونداي-اق سيريا اراب رەسپۋبليكاسىنداعى احۋالدى تۇراقتى جانە ومىرشەڭ قالىپقا كەلتىرۋگە مۇددەلى ەكەنىن كورسەتەدى», دەدى ۆ.پۋتين.
بۇدان كەيىن ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر ءوتتى. تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعان ۋكراينا استىعىن تاسىمالداۋعا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن كرەمل باسشىسىنا العىسىن جەتكىزدى. ۆ.پۋتين دە ارىپتەسىنە ريزاشىلىعىن ايتتى. «ارا اعايىندىعىڭىزدىڭ ارقاسىندا بىرقاتار ماسەلەدە العا جىلجىدىق. بۇكىل تۇيتكىل تارقادى دەي المايمىز, بىراق ءىستىڭ وڭعا باسقانى راس», دەدى كرەمل باسشىسى.
جالپى, كەزدەسۋدەن اقپارات تاراتقان باتىس باسىلىمدارى دا, رەسەيلىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا كەلىسسوزدەردىڭ جىلى وتكەنىن حابارلادى. دەگەنمەن مۇنداي ىنتىماقتاستىقتىڭ كەلەشەگى جارقىن بولاتىنىنا كۇمانمەن قاراعاندار دا بار.
ساراپشىلار ر.ەردوعان يرانداعى سامميتكە قاتىسقانىمەن, ءبىر ساۋساعى بۇگۋلى كۇيدە بارعانىن العا تارتادى. ماسەلەن, تۇركيا پرەزيدەنتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتقاندا CNN ارناسىنا حالۋك بايراكتار سۇحبات بەردى. اڭگىمە بارىسىندا ول ۋكراينانى قولدايتىنىن مالىمدەدى.
ء«بىز رەسەيگە (درون) جەتكىزگەن نە ونىمەن قامتاماسىز ەتكەنىمىز جوق جانە ەشقاشان مۇنى جاسامايمىز دا. ءبىز ۋكراينانى قولدايمىز, ونىڭ ەگەمەندىگىن قولدايمىز. ونىڭ تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسىن دە قولدايمىز», دەدى ح.بايراكتار.
حالۋك مىرزا – كەيىنگى كەزدە اتى الەمگە ايگىلى بولعان, ۋكرايندەر ارناپ ءان شىعارعان «بايراكتار» درونىن وندىرەتىن Baykar Makina كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى. ونىڭ ۇستىنە, حالۋكتىڭ ءىنىسى سەلجۋك بايراكتار تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ ەردوعاننىڭ قىزىن العان.
The Guardian گازەتى مۇنىڭ ءبارى ر.ەردوعاننىڭ ۋكرايناداعى احۋالدى شەشۋگە ۇمتىلاتىنىن كورسەتەدى دەپ ەسەپتەيدى. بۇل تۇسىنىكتى دە. انادولىداعى اعايىن ءۇشىن رەسەيدەن كەلەتىن تۋريستەردىڭ تىيىلماعانى كەرەك. ويتكەنى قارا تەڭىز بەن جەرورتا تەڭىزىندە دەمالۋعا قۇمار رەسەيلىكتەر وتە كوپ. ودان قالا بەردى, ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ دا تامىرى تەرەڭدە جاتىر.
ۋكرايناعا باسىپ كىرگەننەن كەيىن بۇكىل باتىس الەمى رەسەيگە قارسى سانكتسيا جاريالاعانى ءمالىم. بىراق ناتو مۇشەسى بولا تۇرا تۇركيا مۇنداي قادامعا بارعان جوق. مۇنى ر.ەردوعاننىڭ ءوزى ءتۇسىندىرىپ بەردى.
«تابيعي گاز ماسەلەسىن الىپ قاراساق, قازىرگى تاڭدا ءبىز تۇتىناتىن وسى وتىننىڭ جارتىسىنا جۋىعىن رەسەيدەن الامىز. بۇدان بولەك, رەسەيمەن بىرەلسىپ اككۋيۋ اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالىپ جاتىرمىز. مۇنى جوققا شىعارا المايمىز... بىرىنشىدەن, قىستا حالقىمدى جاۋراتىپ وتىرا المايمىن. ەكىنشىدەن, يندۋستريامىزدى ءبىر دەمدە قايتا جاساقتاپ شىعا المايمىز», دەگەن ەدى ر.ەردوعان.
سويتە تۇرا, تۇركيا ۋكرايناعا قولداۋ كورسەتۋىن توقتاتقان جوق. جوعارىدا اتاپ وتكەن «بايراكتار» درونىنان بولەك قاقتىعىستان زارداپ شەككەن ايماققا توننالاپ گۋمانيتارلىق كومەك جەتكىزدى. ساراپشىلار مۇنى ەردوعاننىڭ ماسەلەنى بەيبىت جولمەن شەشۋگە ۇمتىلۋىمەن بايلانىستىرادى.
«رەسەي تۇركيامەن قارىم-قاتىناس جاساماي قويۋعا شاماسى كەلمەيدى. ولار تۇركيامەن ناتو وداقتاسى رەتىندە قارىم-قاتىناس ورناتۋدى كوزدەيدى. ءتىپتى كۇنى ەرتەڭ پۋتين مەن ەردوعان قىزمەتىنەن كەتسە دە, مۇنداي ساياسي باعىت وزگەرمەيدى. بىراق ولاردىڭ ماسەلەلەردى ءتيىمدى ءارى ءوزارا شەشۋى پۋتين مەن ەردوعان اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا تىكەلەي قاتىستى», دەيدى ۆەنا قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى حاننا نوتتە.
The Guardian گازەتى ەردوعاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى كوزقاراسى تۇركيانىڭ ءوز مۇددەسىن ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ, تاۋەلسىز ارەكەت ەتەتىنىن كورسەتەتىنىن ايتادى. سونداي-اق كەلەر جىلى وتەتىن سايلاۋدا ەلدەگى ەلەكتوراتتاردىڭ قولداۋى ماڭىزدى بولعاندىقتان, وسىلايشا «ەكى جەپ بيگە شىعۋدى» كوزدەيتىنىمەن بايلانىستىرادى.
جالپى, تۇركيا مەن رەسەي ءبىر-بىرىنە مۇقتاج ەكەنىن 2015 جىلعى وقيعا دا كورسەتكەن-تۇعىن. ەستەرىڭىزدە بولسا, انادولى اسكەرى سيريادا رەسەيدىڭ سۋ-24 ۇشاعىن اتىپ تۇسىرگەن-ءدى. سول كەزدە ەكى ەلدىڭ اراسىنا قارا مىسىق جۇگىرىپ وتكەندەي كورىندى. بىراق قازاقستاننىڭ اراعايىندىعى ارقاسىندا رەسەي مەن تۇركيا قايتا تاتۋلاسقانى بەلگىلى.
Euronews ارناسى ءتۇرلى وقيعالارعا قاراماستان, رەسەي مەن تۇركيا كەي ماسەلەدە مۇددەسى ورتاق ەكەنىن جازادى. ۋكرايناعا درون ساتۋدان بولەك, ازەربايجانداعى «قاراباق سوعىسى» كەزىندە, ليۆيا مەن سيرياداعى سوعىستا انادولى مەن كرەمل قاقتىعىسقان ەكى تاراپتى بولەك قولدادى. سويتە تۇرا ر.ەردوعان حالىقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن رەسەيمەن بايلانىسىن ۇزۋگە اسىقپايدى دەپ ەسەپتەيدى.
وتكەن اپتادا بۇۇ, رەسەي, ۋكراينا جانە تۇركيا سوعىس باستالعاننان كەيىن پورتتاردا قالىپ قويعان 22 ميلليون توننا استىق پەن باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. Euronews يرانداعى كەزدەسۋ ءساتتى وتكەن سوڭ, ازىق-ت ۇلىك داعدارىسىنا تونگەن قاۋىپ جەڭىلدەۋى مۇمكىن دەپ حابارلايدى.
«ۋكرايناداعى قاقتىعىستان كەيىن داعدارىستىڭ ءبارى ءبىر دەمدە باستالدى. ەگەر ەردوعان وسى ساتتە احۋالدى رەتتەۋگە تىرىسپاسا, تاڭعالارلىق بولار ەدى», دەيدى ۆاشينگتونداعى Century Foundation ساراپتامالىق ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى ارون لۋند.
BBC اگەنتتىگى ۇشجاقتى كەزدەسۋدە سيرياداعى احۋال قوزعالعانىن, بىراق بۇل ماسەلەدە تۇركيانىڭ ۇستانىمى وزگەشە ەكەنىن جازادى. ال The Guardian گازەتى تۇركيا ۋكرايناعا شابۋىلدى پايدالانىپ, تۇركيا-سيريا شەكاراسىنىڭ وڭتۇستىگىندە 30 شاقىرىم جەردە بۋفەرلىك ايماق ورناتۋدى كوزدەيتىنىن العا تارتادى.
مۇنداي ايماق تۇركيانى اقش قولدايتىن YPG جاساقتارى باسقاراتىن سيريالىق كۇردتەردىڭ شابۋىلدارىنان قورعاۋعا ءتيىس. سونداي-اق تۇركياداعى ميلليونعا جۋىق سيريالىق بوسقىننىڭ ءوز ەركىمەن ورالۋىنا جاعداي جاساۋعا ءتيىس. «ەگەر بوسقىن ماسەلەسىن شەشسە, ەردوعان كەلەر جىلى قايتا سايلانۋ مۇمكىندىگىن يەلەنەدى», دەيدى The Guardian.
بىراق يران مۇنداي قادامعا قارسى. ا.حامەنەي تۇركيانىڭ جاڭا شابۋىلىنا قارسىلىعىن ءبىلدىرىپ, بۇل قادام سيريا, تۇركيا جانە ايماققا زيانىن تيگىزەتىنىنە ەكپىن بەرىپ وتىر.
CNN ارناسىنىڭ پايىمداۋىنشا, يران مەن رەسەي دوستىعى دا جەكە مۇددەنى كوزدەيدى. ويتكەنى كەي سالادا ەكى ەل دە ءبىر-بىرىنە باسەكەلەس. مىسالى, يران دا, رەسەي دە – ءىرى كولەمدە مۇناي وندىرەتىن مەملەكەت. يران بۇعان دەيىن كوپتەگەن ەكونوميكالىق سانكتسيانىڭ استىندا قالعان. سونىڭ سالدارىنان ەلدەگى مۇنايدى الەمدىك نارىققا شىعارۋعا مۇمكىندىگى جوق. بىراق كەيىنگى بىرنەشە جىلدا يران يادرولىق قارۋ تۋرالى كەلىسىمدى قايتا قاراپ, «قارا التىن» سەكتورىنا سالىنعان سانكتسيانى الدىرتىپ تاستاۋدى كوزدەيدى.
ونىڭ ۇستىنە, باتىس ەلدەرى رەسەي مۇناي-گازىن ساتىپ الۋدان باس تارتۋعا كىرىستى. مۇنداي جاعدايدا ەۋروپالىق وداق ساتىپ الاتىن «قارا التىننىڭ» ورنىن تولتىرۋ قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى. ەندەشە, يرانعا سالىنعان سانكتسيانى جەڭىلدەتۋگە تەگەران عانا ەمەس, ەۋروپالىق وداق تا مۇددەلى ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر بويىنشا يراننىڭ ۇلتتىق مۇناي كومپانياسى مەن رەسەيدىڭ «گازپروم» كومپانياسى قۇنى 40 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن كەلىسىمگە قول قويدى. بىراق كرەمل بۇل مىندەتتى ورىنداۋعا اسىقپاۋى ىقتيمال. ۆاشينگتونداعى Crisis Group تالداۋ ورتالىعىنىڭ يران جوباسى ديرەكتورى الي ۆاەز رەسەي تاراپى ارتىق ۋادە بەرىپ, ورىندامايتىنىن العا تارتادى.
مۇنداي پىكىرگە نەگىز بار. «گازپروم» بۇعان دەيىن 2016 جىلى يراننىڭ ۇلتتىق مۇناي كومپانياسىمەن گاز كەلىسىمىنە قول قويعان بولاتىن. ول كەزدە يران ءالى ەكىنشى رەتتىك سانكتسيالارعا ۇشىراماعان ەدى. بىراق سوعان قاراماستان مۇنداي كەلىسىم ناتيجەسىن بەرگەن جوق.
ايتپاقشى, ۇشجاقتى سامميت الدىندا رەسەي يراننان اسكەري دروندار ساتىپ الۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلعان. بىراق رەسمي تەگەران مۇنى جوققا شىعاردى. يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترى حوسەين-امير ابدوللاحيان يتاليالىق La Repubblica گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ۋكرايناداعى جاعدايدى ودان ءارى شيەلەنىستىرۋى مۇمكىن كەز كەلگەن ارەكەتكە بارمايتىنىن, سونىڭ ىشىندە اسكەري تەحنيكانى جەتكىزبەيتىنىن مالىمدەگەن-ءدى.
قورىتا ايتقاندا, ساراپشىلار يران مەن رەسەي ءوزارا ىنتىماقتاسۋعا كەلىسكەنىمەن, مۇنىڭ ءىس-جۇزىندە ورىندالا قوياتىنىنا سەنبەيدى. بۇل قادام نەگىزىنەن اقش-تىڭ تاياۋ شىعىستاعى ىقپالىن ارتتىرۋعا قارسى جاسالعان جاۋاپ ىسپەتتى دەپ ەسەپتەيدى.
