«فوتوكورمە وتكىزىپ, كىتابىمنىڭ تۇساۋىن كەسەمىن» دەپ سوناۋ الماتىدان ات ارىتىپ, تۋعان جەرىنە جەتكەن قالەكەڭمەن تاريحتان تارتا اڭگىمەلەستىك. تىم قاراپايىم ادام. ايتپەسە, مارقاكولدەن شىققان ءفوتوتىلشى رەتىندە ەسىمى كەڭىنەن تانىلار ەدى عوي. اتقارعان جۇمىستارى دا از ەمەس. ەلدىڭ, بيلىكتىڭ كەشەگى ءجۇرىپ وتكەن جولى تاسقا باسىلعان تاڭباداي ارحيۆىندە فوتو بولىپ ساقتالعان, كەيبىرەۋى البوم بولىپ قاتتالعان. بىراق «مەنىڭ ەڭبەگىم بار» دەپ ەش بۇلداعان ەمەس. ونىڭ ىشىندە قاراپايىم ادامداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن باستاپ, دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ فوتوسۋرەتتەرىنە دەيىن جيناقتالعان.
حالىق قاليعۇمار قابدەشەۆتىڭ كۇرشىم اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە ۇيىمداستىرىلعان فوتوكورمەسىنىڭ اشىلۋىنا, «سۋرەتتەردە جارتى عاسىرلىق شەجىرە» جانە ء«ومىرىم مەن ونەرىم» اتتى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە جينالدى. كورمەنى تاماشالاپ ءجۇرىپ, تۋعان جەر دەسە, تەبىرەنىپ كەتەسىز, كەزىندە الماتىعا قالاي كەتىپ قالىپ ءجۇرسىز, – دەدىم. ءومىرىن بايانداپ بەرسە ەكەن دەگەنىم عوي.
– كىشكەنتاي كەزىم. ءبىر كۇنى اۋىلىمىزعا زايسان قالاسىنان سپەكتاكل كەلدى. شىعانشيدە (قازىرگى قازاقستان اۋىلى) قويىلىم قوياتىنداي جەر جوق بولعان سوڭ ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا كيىزۇي تىكتى. سوندا قىزداردىڭ كەمپىر, جىگىتتەردىڭ شال بولعانىن كورىپ تاڭعالدىم. كەيىن سادىق تۇكىباەۆ باسشىلىق ەتەتىن جاڭاۋىل ورتا مەكتەبىنە اۋىستىم. سادىق مۇعالىم ستالين سەكىلدى كيىنەتىن. ءوزى تاريحتان ساباق بەردى. مەكتەپكە دە كازپي مەن كازگۋ-دى بىتىرگەن مۇعالىمدەردى اكەلەدى. سول تۇستارى سۋرەت سالۋعا قۇمارتىپ, شيشكين, ايۆازوۆسكيدىڭ كارتينالارىن كوشىرىپ سالا باستادىم. 1957 جىلى 10-سىنىپتى ءتامامدادىم. سۋرەتشى بولايىن دەسەم, اعام مال دارىگەرى بول دەپ «زووۆەتكە» وقۋعا جىبەردى.
1963 جىل. الماتىدا ەكىنشى كۋرستا وقىپ ءجۇرمىن. ساباقتان شىعىپ, اباي داڭعىلىمەن كەلە جاتسام, شاكەن ايمانوۆ كينو ءتۇسىرىپ جاتىر ەكەن. ءبىر ايەل مەنى شاقىرىپ الىپ, ماسسوۆكاعا كىرگىزىپ جىبەردى. ايمانوۆ ءوزى انادايدا ايعايلاپ تۇر. مەنى ءارى-بەرى جۇرگىزدى. ءتۇسىرىپ بولعان سوڭ ءۇش سوم اقشا بەردى. سۇراستىرسام, «پەرەكرەستوك» دەگەن فيلم ەكەن. سودان الگى ايەل ەرتەڭ ساعات وندا فوتولارىمدى الىپ, «قازاقفيلمگە» كەلۋىمدى ءوتىندى. باردىم. شاكەڭ ءوزى سويلەستى. سودان حاتشى قىزعا «نە شتاتنىي اكتەر» دەپ بەكىت دەدى. ول قىز مەنى پويىزدىڭ ۆاگونى تۇرعان پاۆيلونعا الىپ باردى. ىلە-شالا سوڭىمنان بۇيرا شاشتى, سىرىقتاي ءبىر جىگىت كىرىپ كەلدى دە, ء«اسانالى» دەپ قولىن سوزدى. ءاسانالى اشىموۆپەن سول جەردە تانىستىم, – دەپ اسەرلى اڭگىمەسىن باستادى.
– ءسويتىپ جۇرگەندە, وزبەكستاننىڭ نامانگان قالاسىنا اسكەرگە اتتاندىم. ءۇش جىل اسكەردە ءجۇرىپ تۇسىرگەن فوتوسۋرەتتەرىم «كراسنايا زۆەزدا» گازەتىنە شىقتى. ەلگە كەلە سالا «شامشىراق» گازەتىنە جۇمىسقا كىردىم. الدىڭعى قاتارداعى جۇمىسشىلاردىڭ فوتوسىن «كوممۋنيزم تۋىنا», «سوتسياليستىك قازاقستانعا» شىعارىپ ءجۇردىم. ونەر ورداسى الماتىعا 1973 جىلى كوشتىم. سەبەبى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جانە «شامشىراق», «ماياك» گازەتى ۇجىمىنىڭ جولداماسىمەن جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. بارا سالا جاتپاي-تۇرماي ەڭبەكتەندىم. ءبىر كۇنى تەاترداعى قويىلىمداردى ءتۇسىرىپ ءجۇرىپ, اسانالىمەن كەزدەسىپ قالدىم. قۋانعانىمىزدى-اي...
ءيا, ءاسانالى اشىموۆپەن ءالى كۇنگە دەيىن دوس. قاليعۇمار اقساقال ا.ءاشىموۆتىڭ تەاتر مەن كينودا وتكەن ءار ءساتىن قالت جىبەرمەي فوتوعا ءتۇسىرىپ, ۇلكەن فوتوالبوم شىعارعان. «ونەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇزاپ كەتەتىنى – فوتو. ءبىز ويناعان رولدەر سول زامانمەن كەتتى. ال فوتو قالدى» دەپ ءاسانالى ءاشىموۆ پىكىرىن دە ءبىلدىرىپتى. راس, ء«بىر ءسات جانە بۇكىل عۇمىر» دەگەن سول. سونداي-اق ءازىربايجان مامبەتوۆ, دوسحان جولجاقسىنوۆتاردىڭ ونەر جولىنا ارنالعان فوتوالبومداردىڭ دا اۆتورى قاليقۇمار قابدەشەۆ. كورمەدە «امانگەلدى», ء«بىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر», «الدار كوسە» سىندى التىن قورداعى فيلمدەردە ويناعان سەركە قوجامقۇلوۆتىڭ فوتوسى دا كوزگە وتتاي باسىلعان.
– ءالى ەسىمدە. 1979 جىلى اعامەن تەاتردىڭ الدىندا كەزدەسىپ قالدىق. ء«اي سەنبىسىڭ؟ بۇكپەي ايتشى وسى, كەشە قالاي وينادىم؟» دەدى. ەلۋ سەگىزىنشى جىلى العاش تەاترعا كەلگەنىمدە ءسىز ەسپەنبەتتىڭ ءرولىن سومداپ ءجۇردىڭىز. سول كەزدەگى شەبەرلىگىڭىزدى قايتالادىڭىز دەپ ويىمدى اشىق ايتتىم. ء«سوزىڭ ءمىردىڭ وعىنداي ەكەن. ونەرىڭ ۇستەم, ءومىرىڭ ۇزاق بولسىن» دەپ باتاسىن بەرىپ, قۇشاعىنا قىستى دا, بىلەگىنە ىلگەن تاياعىن ەكى-ءۇش رەت اينالدىرىپ ءجۇرىپ كەتتى. سوڭعى كورۋىم سول ەكەن, جەلتوقساننىڭ 31-دە قايتىس بولدى, – دەپ تەرەڭ كۇرسىندى.
قاليعۇمار قابدەشەۆ تەاتر مەن كينو سالاسىن عانا تاسپاعا تارتقان جوق, ەلىمىزدەگى ساياسي وقيعالاردى دا ەستەلىك ەتىپ, تاريح قاتپارىندا قالدىرعان. وداقتىڭ جانىنان قۇرىلعان «كوركەمسۋرەت فوتو ستۋدياسىندا» ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن كەزدە XXVI سەزگە تۇڭعىش قازاق ءفوتوتىلشى بولىپ قاتىسقان دا وسى كىسى. ارحيۆىندە دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ قانشاما فوتوسۋرەتتەرى ساقتاۋلى؟!
– ماسكەۋگە, پارتيانىڭ XXVI سەزىنە باردىق. زالدا فوتو تۇسىرۋگە ىڭعايلى ورىن قاراستىرىپ تۇرعان ەدىم, دىنمۇحامەد احمەت ۇلى كەلە جاتىر. تاياپ كەلىپ «قازىرگى تۇسىرگەن سۋرەتىڭ – سۋرەت, ەرتەڭ تاريح» دەپ ارقامنان قاقتى. تاعى بىردە الماتىعا ءار رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارى جينالدى. برەجنەۆ پەن قوناەۆ 28-پانفيلوۆشىلار ساياباعىنا گۇل شوقتارىن قويدى. دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قاراپايىم عوي. الدىڭعى قاتاردا وبكومنىڭ حاتشىلارى, كەيىنگى قاتاردا بوشاي كىتاپباەۆ تۇرعان. ديمەكەڭ كىتاپباەۆپەن ارنايى امانداسىپ, سويلەستى. سوندا بوشەكەڭنىڭ بەدەلىن بايقادىم. ال قوناەۆتى تۇسىرگەن سۋرەتتەرىمنىڭ كوبى مەملەكەتتىك مۇراعاتتا جاتىر, – دەدى قاليعۇمار اقساقال.
فوتوكورمەگە ەڭبەك ادامدارىنىڭ, ايتۋلى تۇلعالاردىڭ اق-قارا ءتۇستى پورترەتتەرى جانە مارقا ءوڭىرىن تۇسىرگەن ءتۇرلى ءتۇستى فوتولارى جيناقتالىپتى. تەاتردان تۇسىرگەن سۋرەتتەرى دە ءبىر توبە. ءوز ەلىندە دۇركىرەتىپ كورمەسى ءوتىپ جاتقانعا نە جەتسىن؟! ايتپەسە, قاريانىڭ كورمەلەرى ەرتە كەزدە ءۇندىستان, تسەيلون, مالديۆ, بولگاريا, رۋمىنيا, چەحوسلاۆاكيا, ازيا, ەۋروپا ەلدەرىندە وتكەن. بۇدان وزگە دە جەتىستىكتەرى ۇشان-تەڭىز. ونىڭ ءبارىن ءتىزىپ قايتەمىز؟! ەڭ باستىسى, مارقادان شىققان فوتوشەجىرەشى قاليعۇمار قابدەشەۆتىڭ ارمانى ورىندالدى. تۋعان جەرىندە قوس كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى, كورمەسى ءوتتى. تۋعان ەلى ارداقتاپ ارقاسىنا شاپان جاپتى, قۇرمەت كورسەتتى.
– تۋعان جەرىم شىعارماشىلىعىمدى باعالاپ, قۇرمەت كورسەتىپ جاتىر. سەكسەننەن اسقان مەن ءۇشىن بۇدان اسقان باقىت جوق. كۇرشىم اۋدانىنىڭ مادەنيەت بولىمىنە, ونىڭ ىشىندە وسىناۋ ءىس شارانى وتكىزۋگە ات سالىسقان گۇلمايرا ارىنقىزىنا, گۇلميرا ايدارحانقىزىنا, گۇلبارام امانگەلدىقىزىنا جانە كورمەنى تاماشالاۋعا كەلگەن جەرلەستەرىمە العىس ايتامىن, – دەپ شىنايى ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى قاليعۇمار قابدەشەۆ.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كۇرشىم اۋدانى
