سوقتىقپالى-سوقپاقتى ءومىر جولدارىنان ءوتىپ, سول جولدا كەيىنگى بۋىن ءۇشىن تاڭدايعا بال جاققانداي ءورىسى كەڭ ونەگە قالدىرعان قياس ىبىراي ۇلى سارسەنباەۆ بولاتىن. ەلىنە ادال ەڭبەك ەتۋدى ومىرلىك مۇرات تۇتقان, سول مۇراتقا جەتۋ جولىنداعى كەدەرگى-قيىندىقتاردى قايسارلىقپەن جەڭىپ وتىرعان ول ءبىر عاسىردىڭ بەلەسىنە كوتەرىلىپ وتىر. قياس اعانىڭ كىشىلىك پەن كىسىلىكتى تەڭ ۇستاعان بەكزات بولمىسى بولەك ەدى.
قياس سارسەنباەۆ تورعاي وبلىسى ىرعىز ۋەزىنىڭ تاسوتكەل اۋىلدىق كەڭەسىنە قاراستى تەرەڭساي دەگەن اۋىلدا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى ىبىراي ايتارىن قاس-قاباعىمەن اڭعارتاتىن, سويلەپ كەتسە اڭگىمەسىنىڭ سوڭىن پالساپالىق ويمەن تۇجىرىمدايتىن كوشەلى كىسى بولىپتى. بولاشاقتى بولجاي بىلەتىن سول قاريا قياستى بۇعاناسى قاتپاي جاتىپ ول كەزدە ەداۋىر بەدەلدى وقۋ ورنى سانالاتىن تەمىردەگى تەحنيكۋمعا وقىتادى. ونى ءبىتىرىپ كەلگەننەن كەيىن 1934-1937 جىلدارى ىرعىز اۋدانىنىڭ تەمىراستاۋ اۋىلدىق كەڭەسىندە حاتشى بولىپ ىستەيدى. جاس جىگىتتىڭ ءىسىنىڭ تياناقتىلىعىن كورگەن اۋدان باسشىلارى 1937 جىلى اۋداندىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جالپى ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, كەيىنىرەك جاۋاپتى حاتشى ەتىپ تاعايىندايدى. بۇل قىزمەتتە اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعانعا دەيىن ىستەگەن قياس سول جىلداردا اۋدانداعى بەدەلى بيىك, ءسوزى ءوتىمدى قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىرى سانالىپتى.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ كەسكىلەسكەن شايقاستارى شىرقاۋ شەگىنە جەتكەن 1942 جىلى قياس اعا اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى مۇقىشەۆ, اۋپارتكومنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى سۇيىنتاەۆ, اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى نۇرجانوۆ, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ اۋداندىق ۋاكىلى ءاجماعانبەتوۆپەن بىرگە مايدانعا ساياسي قىزمەتشىلەر دايارلاۋ ماقساتىنداعى ارناۋلى شاقىرۋ بويىنشا بريانسكىدەگى اسكەري-ساياسي ۋچيليششەگە وقۋعا جىبەرىلەدى. ۋچيليششەنى بىتىرگەننەن كەيىن 340-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىنداعى 1144-اتقىشتار پولكىنىڭ قاتارىندا باتالون كوميسسارى, پولك كومسومول ۇيىمىنىڭ سەكرەتارى بولىپ, جاۋىنگەرلەردى جەڭىسكە جىگەرلەندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. ءوزى دە سولداتتارمەن بىرگە تالاي شايقاسقا كىرىپ, ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىلەرىن كورسەتىپتى.
قيەكەڭنىڭ ۆورونەج مايدانىنان باستالعان جاۋىنگەرلىك جولدارى بەلگورود, حاركوۆ, كيەۆ, پراگا قالالارىن جاۋدان بوساتۋعا دەيىن سوزىلعان. باتالون كوميسسارى رەتىندە تالاي سۇراپىل شايقاستارعا ساربازدارىن باستاپ كىرگەن كاپيتان قياس سارسەنباەۆ تۋرالى ول كىسىنىڭ كوزى تىرىسىندە مەرزىمدى باسپاسوزدە تالاي ماقالا, وچەركتەر جاريالانعان ەدى. سول ءبىر سارعايعان گازەت قيىندىلارىنا كوز جۇگىرتە وتىرىپ ساربازداردىڭ ۇلتتىق نامىسىن بيىكتە ۇستاعان سانداعان ەرلىكتەرىنە كۋا بولامىز. ءبىر ماقالادا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تاعدىرىن شەشۋشى ۇرىستاردىڭ ءبىرى كيەۆ قالاسى ءۇشىن بولعان شايقاستا قياس اعا كوميسسار بولعان باتالون دنەپر وزەنىنەن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءوتىپ, ارتتاعى نەگىزگى توپقا جول اشقاندىعى باياندالىپتى. ستراتەگيالىق ماڭىزى اسا زور كيەۆتى بەرمەۋ ءۇشىن فاشيستەر جانتالاسا قارسىلىق كورسەتكەن. جاڭبىرداي جاۋعان وق, ۇزدىكسىز جارىلعان سنارياد وزەننىڭ ءۇستى مەن ەكى جاعالاۋدى استان-كەستەن ەتكەن. باتالوننان ءبىراز جاۋىنگەر وققا ۇشىپ, كوبىسى جارالانعان, بىراق تاپسىرما ورىندالعان. وسى شايقاستا كورسەتكەن ەرلىگى مەن باتىلدىعى ءۇشىن قياس سارسەنباەۆ «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالىپ كاپيتان اتاعىن العان.
سوعىس اياقتالعاننان كەيىن وق پەن وتتىڭ اراسىنان امان قالعان مايدانگەر دوستار ءوزارا حات جازىسىپ تۇرىپتى. ساراتوۆ وبلىسىندا تۇرعان مايدانداسى سەمەن ۆاسيلەۆيچ گلۋششەنكو مەن ايەلى ماريا ميحايلوۆنا: «قياس-اۋ, ەسىڭدە بولار, 1943 جىلدىڭ 16 اقپانى! ءبىز ءۇشىن ءولىم مەن ءومىر تارازىعا تۇسكەن كۇن. ول كەزدە ءبىز ستارىي وسكول قالاسىنىڭ تۇبىندە ەدىك قوي. نەبارى ون ءبىر ادام جاۋدىڭ ءبىر ۆزۆودىمەن شايقاسقا تۇستىك. جاۋدى بوگەيمىز دەپ شاعىن توپ ءبولىنىپ قالدىق. فاشيستەر قايتكەنمەن دە ءبىزدىڭ قورعانىس شەبىمىزدى بۇزىپ شىققىسى كەلدى. جان-جاعىمىزدى وق وراپ, باس كوتەرتپەدى ەمەس پە؟ ءبىز 27 جاۋ سولداتىن تۇتقىنعا الدىق. سوندا ءبىز بۇگىنگى تىرشىلىك تۋرالى ويلادىق پا؟ بىلمەيمىن, ايتەۋىر جان دۇنيەمىز جاۋعا تويتارىس بەرىپ, كەرى شەگىندىرۋ بولدى ەمەس پە؟ سونشا قيىنشىلىقتاردان ءوتىپ, بۇگىنگى بەيبىت ءومىردىڭ جەمىسىن جەپ وتىرعان بىزدەر – باقىتتى ادامدارمىز. ال سول ۇرىس الاڭىندا قانشاما اياۋلى ازاماتتار قالدى. ولار ەسكە تۇسكەندە جۇرەگىڭ سىزدايدى...».
مايدان جولىن قازىرگى چەحيانىڭ استاناسى پراگا قالاسىن بوساتۋ جانە فاشيستەردى ءوز ۇياسى بەرليندە تالقانداۋ شايقاسىمەن اياقتاعان قياس اعا سوعىس قيمىلدارىنداعى ەرلىگى مەن باتىرلىعى ءۇشىن كەۋدەسىنە ەكى «قىزىل جۇلدىز», ءۇش ءى جانە ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرىن, جيىرماشاقتى مەدالدار تاعىپ, 1946 جىلى ەلگە ورالدى.
جاس كادر ەلگە ورالعان سوڭ ۇزاماي اۋپارتكوم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالادى. سۇراپىل سوعىستىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, بەيبىت ەڭبەكتى اڭساپ كەلگەن قياس قيسىنى كەتىپ, قيۋى قاشقان تىرلىكتى تۇزەتۋگە, ەڭسەسى تۇسكەن ەلدىڭ رۋحىن كوتەرۋگە بەل شەشىپ, بىلەك سىبانىپ كىرىسەدى.
1952 جىلى قياس سارسەنباەۆ ىرعىز اۋداندىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعالىعى قىزمەتىنە جوعارىلاتىلادى. سول جىلى باستالىپ, ەكى جىلدا اياقتالعان اتاقتى اقشي بوگەتىن سالۋعا وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ قياس اعا تىكەلەي باسشىلىق جاساعان. ونداي ۇلكەن قۇرىلىستى جۇرگىزۋ, وعان اۋدان حالقىن تۇگەلدەي كەزەكپەن جۇمىلدىرۋدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن قايرات-جىگەر مەن بىلىكتىلىكتى قاجەت ەتكەنى بەلگىلى. قيەكەڭ وسى جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا تىنباي ءجۇرىپ, ونى ابىرويمەن اياقتاپ شىعادى. بوگەت سالىنعاننان كەيىن 5.4 مىڭ گەكتار جەر شۇرايلى شابىندىققا اينالادى. مىنە, 60 جىلدان استى – وسى ماڭداعى شارۋاشىلىقتىڭ, جەكە قوجالىقتىڭ مالدارىنا قىستىق پىشەن وسى بوگەت ارقىلى سۋلاندىرىلعان جەردەن دايىندالادى.
وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارىنىڭ ورتاسىنداعى «وتىز مىڭشىلار» قوزعالىسى نەگىزىندە ءوز ەرىكتەرىمەن اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋگە شاقىرعان ۇندەۋ بويىنشا قياس سارسەنباەۆ ارتتا قالعان كيروۆ كولحوزىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە جىبەرىلىپتى. ەكى جىلدىڭ ىشىندە كولحوز ەكونوميكاسى نىعايىپ, كورسەتكىشتەرى جوعارى ۇجىمدار قاتارىنا قوسىلعان. ال, 1957 جىلى كولحوزدار بىرىكتىرىلىپ كەڭشارلارعا اينالعان كەزدە بەس كولحوزدىڭ ىزىندە قۇرىلعان كالينين اتىنداعى كەڭشارعا ديرەكتور بولىپ تاعايىندالعان.
«جاس كەلسە – ىسكە» دەگەندەي, جاس ديرەكتور بۇرىن «وڭاشا بۇزاۋ» بولىپ كەلگەن ۇجىمداردى «ورتاق وگىزدىڭ» ارباسىنا ءۇيلەستىرىپ, كەڭشار شارۋاسىن لەزدە ءبىر ىزگە سالا بىلەدى. از ۋاقىتتا ديرەكتوردىڭ بىلىكتىلىك, ىسكەرلىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتتەرى جارقىراي كورىنەدى. بۇرىنعى ءوز الدىنا وتاۋ ءۇي بولعان شارۋاشىلىقتاردىڭ بىرلەسىپ اتقارعان جۇمىستارى ناتيجەسىن كوپ كۇتتىرمەپتى. كەڭشار از جىلدىڭ ىشىندە تابىسى مول, ونىمدەرى ساپالى شارۋاشىلىققا اينالادى.
قيەكەڭ باسقارعان جىلدارى اتالمىش كەڭشار ورتالىعىندا كوپتەگەن تۇرعىن ۇيلەر, كلۋب, بالالار باقشاسى, اۋرۋحانا, دۇكەندەر سالىنادى. جاڭا ءتيپتى مەكتەپ سالۋ جوسپاردا بولماعاندىقتان كەڭشار ەسەبىنەن قاعازعا مال قورا دەپ كورسەتىلىپ, ءبىلىم ۇياسى پايدالانۋعا بەرىلگەن. بۇل ۇرپاق ءۇشىن دەپ باستى وققا بايلاۋ دەسەك قاتەلەسپەيمىز. قيەكەڭنىڭ ءوز باستاماسىمەن اتقارىلعان بۇل ءىسى ءۇشىن وعان «قازاق كسر حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» دەگەن اتاق تا بەرىلگەن ەكەن. كەڭشاردا مادەني جۇمىستارعا كوپ كوڭىل ءبولىنىپ, كينو, كونتسەرت تۇراقتى كورسەتىلىپ وتىرعان.
«بالاڭا مال قالدىرما, تال قالدىر» دەگەن حالىق دانالىعىن ۇستانعان قيەكەڭ كەڭشار ورتالىعىنا تۇرعىنداردى جۇمىلدىرىپ تال, تەرەكتەر ەككىزىپتى. كەيىن ول دەمالاتىن ۇلكەن باققا اينالعان. حالىق ونى «قياستىڭ باعى» دەپ كەتكەن.
قيەكەڭ سول كالينين اتىنداعى كەڭشاردى 19 جىل باسقارىپتى. وبلىستاعى ۇلگى تىرەك شارۋاشىلىعىنا اينالعان, تالاي رەت رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق سەمينارلار وتكەن كەڭشار ەل اۋزىندا «كادرلار ۇستاحاناسى» اتالىپتى. راسىندا دا, وزدەرى ماقتان ەتكەن «قياستىڭ شەكپەنىنەن» كەيىن وبلىسقا تانىلعان شارۋاشىلىق باسشىلارى ت.تۇياقباەۆ, ت.بايداۋلەتوۆ, س.قالتاەۆ, ا.قاراتاەۆ, س.كادىرباەۆ, ي.شولجانوۆ قاناتتانعان. شارۋانى شىرق ۇيىرەتىن ا.قويلىباەۆ, ق.جۇبانيازوۆ, ك.باياۋباەۆ, س.ءجۇسىپوۆ, س.ءتولەگەنوۆ سەكىلدى بولىمشە باسقارۋشىلارى دا «ۇستازىمىز قياس قوي» دەپ ماقتاناتىن. ال, شارۋاشىلىق باسقارۋ ىسىنە قيەكەڭ ءوزى باۋلىعان ۇبىنىعاجىپ جۇماعاليەۆ ەستافەتانى ۇستازىنان قابىلداپ العانى بار.
اسىل مۇراتتاردى ۇستانعان ازامات ارتىنا جارقىن ءىز قالدىردى. ءوزى ىرگەتاسىن قالاپ, ۋىعىن قاداعان كالينين اتىنداعى كەڭشاردى بيىككە كوتەردى, كەڭشار ونىڭ ابىرويىن اسقاقتاتتى. قياس اعا مايداندا العان بەس وردەنىنە قوسا, لەنين وردەنىمەن ەكى رەت, ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. كوكپ-نىڭ ءححىىى سەزىنىڭ, قازاقستان كومپارتياسىنىڭ V-ءVى جانە ح سەزدەرىنىڭ دەلەگاتى, ءVىى سايلانعان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. «قازاق كسر-ءنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى» اتاعىن الدى. بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ساعيدوللا قۇباشەۆ «اقتوبە جەرىندە ءوزىم سىيلايتىن ازاماتتار كوپ, سولاردىڭ ىشىندە ەرەكشە سىيلايتىنىم قياس سارسەنباەۆ. مەن ونى اعا دەپ ايتپاسام دا, اعامداي كورەمىن. قازاقتا ەڭ جوعارى اتاق, قۇرمەت بار. ول ازامات اتانۋ. ەلىنە, كوپكە ادال قىزمەت كورسەتكەندى عانا «ازامات» دەپ ىنىلىك ءىلتيپاتىن بىلدىرگەن ەكەن. بۇل اتالى سوزگە ءبىز دە قوسىلدىق.
راحىمجان وتەمىس.
اقتوبە وبلىسى.
