تار زامانعا كيلىگىپ, قۇتى قاشىپ, بوداندىقتىڭ بۇعاۋىن كيگەن حالقىنىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن مۇڭداپ, كەسىرلى كەزەڭنىڭ, زامانا كوشىنىڭ بەتالىسىنان تۋىنداعان اۋىر زارداپتار مەن ءتۇرلى دەرتتى وزگەلەردەن بۇرىن جۇرەگىمەن سەزىنىپ, حالقىنىڭ جاعىندا بولىپ «وت اۋىزىمەن, وراق تىلىمەن» ەلدى ويانۋعا شاقىردى, ەلدىكتىڭ ەڭسەسىن تۇسىرمەۋگە ۇندەدى. مۇحتار ماعاۋيننىڭ سوزىنە جۇگىنسەك, «شورتانباي! اتا قازاقتىڭ وتكەنىن زار تۇتا جوقتاعان, بۇگىنگى كۇننىڭ بارلىق قايعى-قاسىرەتىن شىنايى تاڭبالاعان, بولاشاق زامانىنىڭ تۇماندى, كۇماندى كەسپىر-كەيپىن ناقتى بولجاعان سوقتالى تۇلعا. قازاق جۇرتىنىڭ وتارلىق كىرىپتارلىق زامانداعى ۇلتتىق ساناسىن ايعاقتاعان ۇلى جىرشى. حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن دىڭگەگىنىڭ ءبىرى. بۇدان بەس-التى ۇرپاق بۇرىن ايتقان سوزدەرى بۇگىنگى احۋالىمىزبەن ۇندەسىپ جاتقان, ساۋەگەي اقىن».
ءيا, ءبىز شورتانباي قاناي ۇلى تۋرالى مۇحتار ماعاۋيننەن اسىرىپ ايتا المايمىز. دەسەك تە, اقىننىڭ زار زاماندا ەل-جۇرتى ءۇشىن كۇيىنىپ, كۇڭىرەنىپ, وكىنىشتەن وزەگى ورتەنە وتىرىپ ايتقان جىرلارىنىڭ كەيبىر تۇستارىنا كوز سالىپ, وي جۇگىرتسەك دەيمىز.
اقىن ءوزى ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەگى حالىق تىرشىلىگىنىڭ سۇرىقسىز سيپاتىن كوڭىل كوزىمەن كورە وتىرىپ, وتارشىلدىقتان, كۇشتىنىڭ قوقان-لوقىسىنان ازاپ شەككەن, «مالى تالاۋدا, جانى قاماۋدا» قالعان جۇرتىنىڭ تراگەدياسىن جان دۇنيەسىمەن سەزىنىپ, وسى جاعداياتتاردى جىرىنا قوسپاي تۇرا الماعان. ماسەلەن, «قاي زامان؟» دەگەن ولەڭىندە اقىن بىلاي دەيدى:
«مىنا زامان قاي زامان؟
ازۋلىعا بار زامان,
ازۋسىزعا تار زامان.
تارلىعىنىڭ بەلگىسى:
جاقسى جاننان تۇڭىلگەن,
جامان مالدان تۇڭىلگەن,
مۇنىڭ ءوزى – زار زامان».
بۇل جولدار ارقىلى اقىن حالقىنىڭ ادىلەتسىزدىكتىڭ تورىنا شىرمالىپ, كۇشتىنىڭ الدىندا ارەكەتسىز كۇي كەشە قام كوڭىل تىرشىلىك ەتىپ جاتقانىن, اپەرباقان, ۇردا-جىق بيلىك پەن ونىڭ اتارمان-شابارماندارىنان قورلىق كورگەن, قانداي دا ءبىر جاقسىلىق كۇتۋگە حاقىسى جوقتاي بولعان پاناسىز جۇرتقا اينالعانىن جەتكىزگەن.
«زاماناقىر كەزىندە» اتتى ولەڭىندەگى مىنا جولداردان اقىن ەلدىكتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ءوزىنىڭ تۇجىرىمدى ويلارىنا وزەك ەتىپ العانىن ۇعىنا تۇسەسىڭ.
«ازعانىنىڭ بەلگىسى,
بايدىڭ ءتىلىن جارلى الماس,
حاننىڭ ءتىلىن قارا الماس,
ءولىنىڭ ءتىلىن ءتىرى الماس,
وزدەرى عاقىل بىلە الماس.
ەكى ۇلكەن ەگەسىپ,
قوشقارداي باسىن تەڭەسىپ,
سۇزىسۋگە ۇيالماس.
ەل بولۋعا سيا الماس.
ويتكەن سوڭ جۇرت وڭالماس.
وڭالار زامان دەر ەدىم –
جاۋعا الدىردىڭ اۋەل باس», – دەيدى اقىن.
حاندىق بيلىك جويىلعان, ەركى وزىنەن كەتكەن, جاقسىلارى مەن جايساڭدارىنىڭ موينىنا جاندارال زاماننىڭ قۇرىعى تۇسكەن, جامانى مەن جاسىعى, بۇزىعى مەن بۇرالقىسى جاتجۇرتتىق, كەلىمسەك بيلىكتىڭ قولشوقپارىنا اينالعان قازاق نەدەن ازىپ-توزدى؟ جاۋابى بىرەۋ: ەل بىرلىگىنىڭ بولماعانى. ال ىنتىماعى بۇزىلعان ەل كىم كورىنگەنگە كىرىپتار, ونى باسقا بىرەۋ باسقارادى, ايداعانىنا كوندىرىپ, ايداۋىنا جۇرگىزەدى. بۇدان بولەك بوداندىققا تاپ بولعان ەلدىڭ قوعامى قويىرتپاقتانىپ, بار جاقسىلىعى كومەسكى تارتىپ, جاسىعى «جاقسىعا» اينالادى, ادامي قاتىناستار, عاسىرلار بويى جيناقتالعان, ءوزىن ءوزى اقتاعان ءومىر ءسۇرۋ داعدىلارى, قۇندىلىقتار, ادەپ, سالت, مادەنيەت بۇزىلادى.
«...كۇناسى اسقان بۇل پەندە,
قۇدايدان استە قورىقپادى.
شەشەسىنە بولىسىپ,
ۇلى شوقپار ساپتادى.
الجىعان كارى قاقپاس دەپ,
كەلىنى تۇستان بوقتادى.
قاتىنىم قولى توڭار دەپ,
قار جاۋعاندا ءۇي قاقتىڭ.
بالام ادام بولسىن دەپ,
ۇيقىدان بەزىپ مال باقتىڭ.
اسىرايمىن دەپ بالانى,
جەلىپ ءبىر جورتىپ اۋلاقتىڭ.
بالاڭ حالال بولماسا,
ازاماتتار, جىگىتتەر,
پايداسى جوق, شىراقتىڭ.
حارام تۋعان بالانىڭ,
بەتىندە جانعان وتى بار,
بەلگىسى بار دوزاقتىڭ».
مىنە, ەلدىگىنەن, دەربەستىگىنەن ايىرىلعان, ادىلەتسىزدىك جونىن كۇجىرەيتكەن قوعامنىڭ شورتانباي سيپاتتاعان ءتۇرى وسى. اقىن قازاعىن ءدال وسىنداي قوعامدا ءومىر سۇرۋگە قيمايدى, مۇنى قورلىق كورەدى.
ءوز زامانىنىڭ سىقپىتىنان شوشىنعان, حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعىن اڭساعان اقىن ءوزىنىڭ كوزى كورگەن اسىلداردى, تۇلعالاردى اڭسايدى. قازاقتىڭ جوعىن جوقتار ازاماتتاردىڭ ەلى ءۇشىن شەيىت بولعانىن, كوزى تىرىلەرىنىڭ اللادان ءۇمىت ەتكەننەن وزگە امالى قالماي شاراسىز كۇي كەشىپ وتىرعانىن جازادى.
«...حان كەنەدەي ەر قايدا,
شەيىت بوپ كەتكەن تاعدىرى!؟
ناۋرىزباي تورە ەر ەدى,
ءون بويى ونەر سەرى ەدى,
كاپىرمەن سانسىز شايقاس ساپ,
ءدال ورتادا ايقاسىپ,
بەكەرگە ولەم دەمەدى.
كۇركىرەپ سولار تۇرعاندا
قازاقتى جاۋ جەڭبەدى.
حان كەنە كەتتى ارادان,
ورىسقا قازاق قاراعان.
شۇبىرتپالى اعىباي,
توبىقتىدان قۇنانباي,
بايسەيىت پەن جانعۇتتى,
دۇيسەنباي مەن قوڭىر ءجۇر
تىلەپ جاردەم اللادان.
باسقا امالى قالماعان,
نىساپسىز ەكەن بۇل كاپىر,
جەرىڭدى الدى, مالدى الدى,
پالەسى جوق سالماعان,
قايىسادى قابىرعاڭ
كوتەرە الماي سالماعىن», –
دەيدى شورتانباي اقىن.
ءوز ەلىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداپ, جان كۇيگەن اقىن ۋىتتى جىرلارى ارقىلى ءوز قازاعىمەن بىرگە جاساي بەرەدى. شورتانباي جىرلارىنىڭ وزەگىندە سان عاسىرلار بويى تاۋەلسىزدىگىن اڭساعان قازاقتىڭ جانايقايى, ارمان-مۇڭى جاتىر. ونى كەلەر ۇرپاق سانا كوزىمەن كورىپ, ىستىق جۇرەگىمەن ۇعۋعا ءتيىس.
