مەملەكەت باسشىسى اتالعان جيىندا ۇكىمەتكە ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋراسىمەن بىرلەسىپ, جىل سوڭىنا دەيىن پايدالانىلماي جاتقان جەرلەردى كەرى قايتارىپ, اۋىل حالقىنىڭ يگىلىگىنە بەرۋدى تاپسىرعان ەدى. سودان بەرى جۇمىس قىزا ءتۇستى. ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن Amanat پارتياسىنىڭ جانىنان قۇرىلعان «جەر اماناتى» كوميسسياسى پايدالانىلماي جاتقان جانە زاڭسىز بولىنگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى 140 مىڭ گەكتار جەردى كەرى قايتارعان ەدى. البەتتە, بيلىك پارتياسى جانىنان قۇرىلعان كوميسسيا مۇشەلەرى بۇل باعىتتاعى جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جەمىسىن بەرەتىنىنە بەك سەنەدى. ال وڭىرلەردە جاعداي قالاي؟
جامبىل وبلىسىندا باستاۋ العان اۋىل حالقىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوبا ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ قويعان. اتالعان جوبانى لايىقتى تۇردە جالعاستىرىپ, الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن دە جايىلىمدىق جەردىڭ قاجەت ەكەنى داۋسىز. ويتكەنى قاناتقاقتى جوبانىڭ ارقاسىندا ءتورت ت ۇلىكتى ورگىزگەن شارۋالار جايىلىم جەر ماسەلەسىنىڭ شەشىمىن تاپقانىن قالايدى. مال شارۋاشىلىعىن مىقتاپ قولعا العاندار بۇل ماسەلە جەدەل تۇردە وڭىنان شەشىلسە دەگەندى اشىق ايتىپ تا ءجۇر.
وڭىردە جايىلىم جەر ماسەلەسىن شەشۋ جولىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانىمەن, كەيبىر ناتيجەلەر ءالى دە كوڭىل كونشىتەر ەمەس. سوندىقتان دا جۇمىستى شيراتپاسا بولمايدى.
«قولدا بار جايىلىم جەرلەردى پايدالانۋدى دۇرىس ۇيىمداستىرا الماۋعا جانە جەكە اۋلالارداعى مال باسىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى جەكەلەگەن اۋىلدىق وكرۋگتەر بويىنشا 683 مىڭ گەكتار جايىلىم جەتىسپەيتىنى انىقتالىپ, ماسەلەنى شەشۋ جولدارى بەلگىلەنگەن ەدى.
جالپى, جايىلىمدى پايدالانۋدى رەتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە بەس باعىت ۇسىنىلدى. جەر كودەكسىنىڭ 36-بابىنا سايكەس اۋىلدىق وكرۋگ تەڭگەرىمىنە بوسالقى جەرلەر ساناتىنداعى 225,0 مىڭ گا جايىلىم جەرلەردى ەلدى مەكەنگە بەرۋ جۇمىستارى باستالدى. 2021 جىلى 227,5 مىڭ گەكتارى (2022 جىلدىڭ 6 ايىندا 0,7 مىڭ گا) بەرىلدى», دەيدى وبلىس اكىمدىگى جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى باقتيار كوپبوسىنوۆ.
باسقارما باسشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ورتاق جايىلىم جەرلەردىڭ پايدالانۋعا بەرىلىپ كەتكەن بولىگىن ەلدى مەكەندەرگە قايتارۋ جۇرگىزىلىپ جاتقان كورىنەدى. وسىلايشا, ەلدى مەكەندەر اۋماعىنا 5 شاقىرىم راديۋستا ورنالاسقان 199,6 مىڭ گەكتار جايىلىم جەردى اۋىلدىق وكرۋگتەرگە بەكىتىپ بەرۋ باستالعان. 2021 جىلى – 13,6 مىڭ گەكتار, وسى جىلدىڭ ەسەپتى مەرزىمىندە 7,8 مىڭ گەكتار قايتارىلدى.
ء«بىرىنشى كەزەكتە بۇل جەرلەردىڭ اۋماعىن ناقتىلاپ, اۋىلشارۋاشىلىعى القاپتارىنا ءبولۋ جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, وسى راديۋسقا ەنەتىن جەرلەر اۋماعى 147,2 مىڭ گەكتاردى قۇرايتىنى ناقتىلاندى. ەكىنشىدەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن مەملەكەت مەنشىگىنە الىنعان جەرلەردىڭ اۋماعى ناقتىلانىپ, ونىڭ قانشاسى جەر ينسپەكتسياسىنىڭ پارمەنىمەن, قانشاسى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار كۇشىمەن قايتارىلىپ وتىرعانى انىقتالدى. ناتيجەسىندە, مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعان 31,6 مىڭ گەكتار جەر تۇگەلدەي دەرلىك جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, ياعني اۋداندىق بولىمدەردىڭ كۇشىمەن قايتارىلعانى انىقتالدى.
ۇشىنشىدەن, وبلىستىڭ ەلدى مەكەندەر ماڭىنداعى جايىلىمداردى مەملەكەت مۇقتاجى ءۇشىن ماجبۇرلەپ يەلىكتەن شىعارۋ وبلىس بيۋدجەتىنە قانشالىقتى كۇش تۇسىرەتىنى ناقتىلاندى. بۇعان 931,0 ملن تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتى قاراستىرىلۋى كەرەك. سونىمەن قاتار مەملەكەتكە قايتارىلاتىن جەرلەردە ورنالاسقان جىلجىمايتىن م ۇلىك نىساندارى ءۇشىن وتەماقىنىڭ بولەك ەسەپتەلەتىنىن ەسكەرۋ قاجەت. دەگەنمەن جايىلىم جەرلەردىڭ باسىم بولىگى جالعا بەرىلگەنىن ەسكەرسەك, شىعىن كولەمى نەعۇرلىم تومەندەيدى», دەيدى باقتيار كوپبوسىنوۆ.
مەملەكەت مۇقتاجى ءۇشىن الىناتىن جەرلەردىڭ ۇلكەن وتەماقى مولشەرى وبلىس بيۋدجەتىندە قاراستىرىلۋعا ءتيىس. سەبەبى اۋداندار بيۋدجەتىنىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. وسى ورايدا ب.كوپبوسىنوۆ ءتيىستى جۇمىستار تەك 8 اۋداندا عانا اتقارىلعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, سارىسۋ جانە تۇرار رىسقۇلوۆ اۋداندارىندا جۇمىستى جۇيەلەۋ قاجەت. كەيبىر اۋدانداردىڭ سالاعا جاۋاپ بەرەتىن ورىنباسارلارى جۇمىستى دۇرىس ۇيلەستىرە الماي وتىر.
«جايىلىم جەرلەر كولەمىن 418 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتۋ قاراستىرىلعان. ونىڭ 107 مىڭ گەكتارى بوسالقى جەرلەر ەسەبىنەن, 166 مىڭ گەكتارى 5 شاقىرىمدىق راديۋستا ورنالاسقان جەرلەر ەسەبىنەن, 146 مىڭ گەكتارى يگەرىلمەگەن جەرلەر ەسەبىنەن قالىپتاسادى. سونىمەن قاتار جايىلىم جەتىسپەۋشىلىگىن جويۋدا پايدالانىلماي جاتقان رەزەرۆتەر بار. مىسالى, ءاربىر اۋداندا ۇلەسكەرلەردىڭ سانى 50 ادامنان اساتىن اگروقۇرىلىمدار بار. ال ولاردىڭ يەلىگىندە تىركەلگەن مال باسى جوق, ياعني ۇلەسكەرلەردىڭ جايىلىم جەرلەرى ماقساتتى پايدالانىلماي جاتىر.
سوندىقتان اۋدان اكىمدەرى بۇل جەرلەردى قايتارۋ نەمەسە ۇلەسكەرلەردىڭ مالىن سول جەرلەرگە جايۋدى ۇيىمداستىرۋ باعىتىندا اۋىل اكىمدەرىنىڭ جۇمىستارىن ۇيلەستىرۋى كەرەك. بۇل شارا ءوز كەزەگىندە جايىلىم جەتىسپەۋىن جويۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى», دەيدى باقتيار كوپبوسىنوۆ.
باسقارما باسشىسى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە زەر سالساق, جايىلىمدىق ماقساتتاعى جەرلەردى كەرى قايتارۋ جولىندا ءالى دە قىرۋار جۇمىستار اتقارىلۋى قاجەت. بۇل جۇمىستى باسقارما باسشىسى جالعىزدان جالعىز ءجۇرىپ ەڭسەرە الماسى راس. سوندىقتان دا وڭىردەگى ون اۋداننىڭ اكىمدەرى اتالعان جۇمىسقا بىلەك سىبانىپ كىرىسكەنى ءجون.
وزەكتى ماسەلە وبلىس اكىمى نۇرجان نۇرجىگىتوۆتى دە تولعاندىرماي قويمايدى. ويتكەنى قاناتقاقتى جوبا ارقىلى تىرلىگىن تىكتەگىسى كەلگەن شارۋالار جايىلىم جەردەن تارىقپاۋى كەرەك. سوندا عانا ءىس ونەدى, حالىق تابىسى ارتادى.
«اۋدان اكىمدەرى اۋىل حالقىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبانىڭ كولەمىن ۇلعايتۋدى سۇرايدى. ارينە, جوبانى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە مال باسى وسەتىنى بارشاعا تۇسىنىكتى. ەگەر اۋدان اكىمدەرى جايىلىم جەر ماسەلەسىن ۋاقتىلى شەشپەسە, بۇل مالدى قايدا جايۋعا نيەتتەنىپ وتىر؟ ناقتى جوسپار مەن ادىستەمە ءتۇسىندىرىلدى. ءبىز بۇل ماسەلەنى تالقىلاپ جاتقانىمىزعا ءبىر جىل بولدى. ەندى ۋاقىت جوعالتپاي, جۇمىستى جۇيەلەگەن ءجون», دەيدى وبلىس اكىمى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ.
اۋىلداعى اعايىننىڭ بارى – ءتورت ت ۇلىك مالى. جاعدايدىڭ تۇزەلگەنىن قالايدى. ماسىلدىق پسيحولوگيادان ارىلا باستاعان وڭىردەگى جۇرتشىلىق تىرلىكتىڭ كوزىن, تابىستىڭ ءوزىن تاپقىسى كەلەدى. سول ءۇشىن دە مال شارۋاشىلىعىنا مىقتاپ دەن قويعان. رەسمي دەرەكتەرگە زەر سالساق, قازاقستان حالقىنىڭ 42 پايىزعا جۋىعى ەلدى مەكەندەردە ورنالاسقان. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ وتىر.
جايىلىمعا ارنالعان جەردىڭ جوق بولۋى سەبەبىنەن ءتورت ت ۇلىك اتاۋلى بىرەر جىل بويى ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭىندا جايىلىپ كەلگەن ەدى. سالدارىنان 5-10 شاقىرىمعا دەيىنگى راديۋستا جاز شىقپاي جاتىپ جەر تاقىرلانىپ كەتەتىن. تيىسىنشە, جايىلىمدار دا توزا باستاعان ەدى. وتكەن جىلعى دەرەككە كوز جۇگىرتسەك, قازاقستان بويىنشا جالپى جەر اتاۋلىنىڭ 27 ميلليون گەكتارى ازىپ توزعانى راستالعان. بۇۇ ساراپشىلارى وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ كەسىرىنەن قازاقستان 1 ميلليارد دوللارعا دەيىن شىعىنعا باتىپ وتىرعانىن العا تارتادى.
جايىلىم جەردىڭ قات ەكەنىن جاقسى بىلەتىن وبلىس باسشىسى وزەكتى ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋگە نيەتتى. ناتيجەنىڭ قانداي بولاتىنىن جىل سوڭىندا كورە جاتارمىز. ازىرگە قاجەتتى 683 مىڭ گەكتار جەردىڭ 334 مىڭ گەكتارى قايتارىلدى. البەتتە, ماسەلە جارتىلاي عانا شەشىمىن تاپقانى اڭعارىلادى. ولقىلىقتىڭ ورنى الداعى ۋاقىتتا تولتىرىلاتىن شىعار...
جامبىل وبلىسى
