ايىرماشىلىعى تاقىمىمىزدا ات ەمەس, ون التى ادام قاز-قاز قونا قالعان اق «سپرينتەر» كولىگى. الدىمىزدا سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىقسا دا, سۇڭعاق بويىن تىك ۇستاپ, سەرگەك قيمىلداپ, تىڭ قوزعالعان ەلتاڭبا اۆتورى جانداربەك مالىبەك ۇلى, وسى ءباسپاسوز تۋرىن ۇيىمداستىرۋعا ۇيىتقى بولعان قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ گەرالديكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ باسشىسى اسىلبەك بايجۇما ۇلى مەن «تۇعىرىل حان – وڭ حان» كورپوراتيۆتىك قورىنىڭ توراعا ورىنباسارى نۇرجان يگىباەۆ مىنگەن جەڭىل كولىك جول باستاپ بارا جاتتى. سونىمەن قاراعاندىعا دەيىن تاقتايداي ءتۇزۋ جولمەن زىرعىپ بارعان ءبىزدىڭ «اپتىعىمىز» قارقارالىعا قاراي قۇلديلاي بەرگەندە باسىلدى. جۇرگىزۋشى جولدىڭ قىرىق جاماۋىنان جىلدامدىقتى باسەڭدەتۋگە ءماجبۇر بولدى. دەسەك تە ساسكە تۇستەن اسا قارقارالى شاھارىنىڭ كىرەبەرىس قاقپاسىنان وتتىك. استانادان ات ارىلتىپ, ارنايى كەلە جاتقان قۇتتى قوناقتاردى قارقارالى اۋدانىنىڭ اكىمى ەرلان قۇسايىن قارقابات انانىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىنىڭ قاسىندا قارسى الىپ, «ەلدىكتىڭ نىشانى – ەرلىكتىڭ بەلگىسى» مەملەكەتتىك رامىزدەردى ۇلىقتاۋعا ارنالعان ءباسپاسوز تۋرىن ۇيىمداستىرۋشىلار مەن قاتىسۋشىلارىنا ولكەنىڭ ومىرىمەن تانىسۋىنا قولداۋ بىلدىرەتىنىن جەتكىزدى.
قارقابات – ەل اناسى
قازداۋىستى قازىبەكتىڭ ارعى اجەسى قارقابات, مەيرام سوپىنىڭ سۇيىكتى جارى بولعان. قارقابات كۇيەۋىنىڭ اياعىنا سىز وتپەسىن دەپ, كەبىسىن كودەمەن ۇلتاراقتاپ, دارەت الار قۇمانىن قوينىنا سالىپ جىلىتقان دەسەدى. اجارىنا اقىلى ساي قارقاباتتىڭ كۇيەۋىنە دەگەن وسىناۋ سىي-قۇرمەتى اقيقاتتان گورى اڭىزعا ۇقسايدى. الايدا مەيرام سوپى ادال جارىنىڭ وسى اسىل قاسيەتىنە ريزا بولىپ, «ۇرپاعىڭ ءوسسىن» دەپ اق باتاسىن بەرگەن ەكەن. دۋالى اۋىزدان شىققان اسىل ءسوز شىندىققا اينالىپ, قارقابات انامىزدان تاراعان ۇرپاقتار – قازداۋىستى قازىبەك باستاعان كوپتەگەن بي, اسەت, ءمادي, قاسىم باستاعان اقىندار, نەبىر باتىرلار, كوسەمدەر مەن شەشەندەر, ال بەرتىندە قازاق حالقىنان تۇڭعىش كوككە كوتەرىلگەن عارىشكەر توقتار اعامىز ەلگە تانىمال تۇلعالار كوشىن سالدى. الىستان مەن مۇندالاپ, بارشا قازاق بالاسىنا مەيىرىمىن توگە قاراعان مونۋمەنت قولادان قويىلسا دا, انالىق جىلۋىن سىيلاعانداي اسەر بەرەدى. بيىكتىگى تۇعىرىمەن قوسا العاندا 7,5 مەتردى قۇرايتىن ءمۇسىننىڭ اۆتورى – بەلگىلى ساۋلەتشى بەيبىت مۇستافين.
– قازاقتا باتىرلىعىمەن, قايسارلىعىمەن تاريحتا قالعان ارۋلارىمىز دا, دانالىعىمەن, پاراساتتىلىعىمەن, اسىل قاسيەتىمەن ارداقتالعان انالارىمىز دا كوپ بولعان. ارىدا تۇمار پاتشايىم, بەرتىندە دومالاق, قىزاي, بولعان انالارىمىزبەن قاتار قارقابات ەسىمىنىڭ اتالۋى دا تەگىن ەمەس. ۇرپاعى قارقابات اناسىنىڭ ەسىمىن ۇرانعا قوسىپ, اتقا قونعان. قارقارالىنىڭ كىرەبەرىسىنە قارقابات انامىزدىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ قويىلۋىنىڭ دا سەبەبى وسى. ول جاۋعا اتتانعان ۇرپاعىنا اق باتاسىن بەرگەن جانە جاۋدان قايتار ۇلىنىڭ جولىن توسىپ, جانىن شۇبەرەككە تۇيگەن قازاق ەلىنىڭ انالارىنىڭ بار اسىل قاسيەتىن ءبىر ارناعا توعىستىرىپ, بەينەسىن سومدايدى, – دەپ قارقابات انا حاقىندا سىر شەرتتى قارقارالى اۋدانىنىڭ اكىمى ەرلان قۇسايىن.
ەلدىكتىڭ نىشانى – ەلتاڭبا
ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن, الەم ەلدەرىمەن تەرەزەسى تەڭ دارەجەدە ءوز الدىنا دەربەس مەملەكەت ەكەندىگىن ايشىقتاي, ايقىنداي تۇسەتىن رامىزدەرىمىزدىڭ ءبىرى, ەن تاڭبا – ەلتاڭبا. بيىل قازاق مەملەكەتىنىڭ ەڭسەلى ەلتاڭباسىنىڭ قولدانىسقا بەرىلگەنىنە 30 جىل تولىپ وتىر. مەملەكەتتىك ەلتاڭبانىڭ اۆتورى, ساۋلەتشى جانداربەك مالىبەك ۇلى قارقارالى اۋدانىنىڭ اكىمدىگىندە وتكەن كەزدەسۋدە ەلتاڭبانىڭ تاريحىنا قىسقاشا توقتالىپ ءوتتى. شەڭبەر تۇرىندە بەينەلەنگەن ەلتاڭبانىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى – كيىز ءۇي. شاڭىراق قازاق ەلىنىڭ كەڭەستىڭ وداق قۇرساۋىنان بوساپ, تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىمىزدىڭ ايقىن ايعاعى بولسا, اسپانىمىزدىڭ ارقاشان اشىق بولۋىن مەڭزەگەن كوگىلدىر ءتۇس اياسىنداعى شاڭىراق, كەرەگە, بوساعا – شاڭىراعىمىز بيىك, كەرەگەمىز كەڭ, بوساعامىز بەرىك بولسىن, ەلىمىزدە شاڭىراق كوتەرگەن وتباسىلارىمىز كوپ بولسىن دەگەن ماعىنادا قويىلعان. ال شاڭىراقتى ۇستاپ تۇرعان ۋىقتار, اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان جۇزدەن استام ۇلت پەن ۇلىستى بەينەلەپ, ىنتىماق-بىرلىكتىڭ نىشانىن بىلدىرەدى. ەلتاڭبا ەر قاناتى اتتىڭ, وندا دا قاراپايىم ەمەس, ءمۇيىزدى اتتىڭ بەينەلەنىپ, ال سول ءمۇيىزدىڭ جەتى بولىككە ءبولىنۋى قازاقتىڭ قان تازالىعىن, تەكتىلىگىن ساقتاپ, جەتى اتا ۇعىمىنا اسا ءمان بەرۋىن مەڭزەيدى. جوعارى جاقتاعى بەس بۇرىشتى جۇلدىز, ەلىمىزدىڭ جۇلدىزى بيىك, جارىق بولسىن دەگەن باتا-تىلەكتەرمەن تۇسپالداسقان. ال ءتورت جىل بۇرىن لاتىن قارپىنە اۋىستىرىلىپ, «QAZAQSTAN» دەپ وزگەرتىلگەن جازۋ مەملەكەتىمىزدىڭ اتاۋى ەكەنى ءدۇيىم جۇرتقا ءمالىم. جانداربەك مالىبەك ۇلى اعامىز ەلتاڭبامىزداعى التىن نەمەسە سارى بيداي تۇستەس رەڭدى بايلىقتىڭ, ادىلدىكتىڭ جانە مولشىلىق پەن توقشىلىقتىڭ بەلگىسى رەتىندە سيپاتتايدى. مىنە, وسىنداي تاريحي تۇلعانى قارقارالى تورىندە قارسى الىپ, اڭگىمەسىن تىڭداۋ باقىتىنا يە بولعان اۋدان اكىمى ەرلان قۇسايىن قازاقى داستۇرمەن اقساقال يىعىنا شاپان جاپتى. ساۋلەتشى اعامىز دا «سىيعا سىي, سىراعا بال» دەمەكشى, قۇتتى قوناعىن قۇدايىنداي سىيلاعان قۇسايىن مىرزاعا ەلتاڭبانىڭ تاريحىن ءۇش تىلدە تالداپ بەرەتىن كىتاپ سىيلاپ, كەۋدەسىنە ەلتاڭبا توسبەلگىسىن تاقتى.
قۇنانباي قاجى مەشىتى
رەسمي جيىننان شىعىپ, ات باسىن بۇرعان كەلەسى نىسان – قۇنانباي قاجى مەشىتى بولدى.
«مەشىتتى جاقسى كورگەندى, قۇداي دا جاقسى كورەدى» دەمەكشى, قارقارالى سىلەمدەرىنىڭ باۋرايىندا مەشىت سالىپ, مەككەگە بارعان قازاقتارعا تۇسەتىن ءۇي سالدىرعان قۇنانبايدىڭ كورەگەندىگىن, بيىك پاراسات يەسى ەكەنىن ءدىن ورتالىعىن قار توقتاپ, سۋ تيمەيتىن قىرات ۇستىنە سالۋىنان-اق بايقايسىڭ. مەشىت قۇرىلىسى ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن. بۇل ءدىني ورىن ەلىمىزدەگى ەڭ كونە مەشىتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ءبىر قىزىعى, ەكى قاباتتى ەتىپ سالىنعان مەشىت ءبىر شەگە قاعىلماستان اعاش بورەنەلەرى قيۋلاستىرا ورنالاستىرىلىپ, شەبەر جاسالعان. مەشىت جانىنان بالالاردى وقىتاتىن مەدرەسە, جاتىن ورىندار, مولدالار ءۇيى سالىنعان جانە بۇل عيماراتتاردىڭ قۇرىلىسىن قۇنانباي قاجى ءوزى قارجىلاندىرعان. قۇنانباي قاجى مەشىتىنە قاتىستى سان قيلى الىپ قاشپا اڭگىمەلەر دە بار. ءبىر دەرەك كوزدەرىنەن عيباداتحانانى كىتاپحانا ەتپەكشى بولعان دەگەندى كوزىم شالعانىمدى بار-دى. كىتاپتاردى سورەلەرگە ورنالاستىرىپ كەتكەن كىتاپحاناشىلار ەكىنشى كۇنى كىتاپتىڭ ورتادا ءبىر جەرگە ءۇيىلىپ قالعانىن كورەدى. بۇل وقيعا ەكى-ءۇش رەت قايتالانعان سوڭ, كىتاپحانا جاساۋ ويلارىنان اينىعان دەسەدى سول كەزدىڭ بيلىك وكىلدەرى. ال ەندى ءبىر دەرەكتە, «1924 جىلى يماش دەيتىن كىسى مەشىتتىڭ مۇناراسىن بالتامەن شاۋىپ قۇلاتقان. مۇنارانى جىققان بەتتە ونىڭ قولىنان بالتاسى ۇشىپ, ءوزى دە جەرگە قۇلايدى. ەكى قولى كوكىرەك تۇسىنا قاراي بۇگىلگەن كۇيىندە ول, ءوزى قۇلاتقان مۇنارانىڭ جانىندا جان ءتاسىلىم بولىپتى. تاعى ءبىر دەرەككوزدەرى, اعاش مەشىتتى ورتەيمىن دەپ, ىسكە كىرىسكەن ءبىر كىسىنىڭ كوزىنە شوقتىڭ ۇشقىنى ءتيىپ, جانارىنان ايىرىلعانىن يمام اۋزىنان ەستىگەندەرىن ايتقان. حالقىمىزدى ءدىن يسلامنان الىستاتىپ, اتەيزمدى ناسيحاتتاعان كەڭەس ۇكىمەتى جىلدارى قۇنانباي مەشىتى تۇرعىن ءۇي, قويما, ارحيۆ رەتىندە پايدالانىپ, كيەلى ورىننىڭ توز-توزى شىققان ەكەن. تەك 1980 جىلدارى مەشىت قالپىنا كەلتىرىلىپ, ءدىن وكىلدەرىنە بەرىلگەن. وسى كەزەڭدە كونە مەشىتكە قاراقارالى اتاۋىن بەرمەك بولعاندا, دىنمۇحامەد قوناەۆ اتامىز قۇنانباي قاجى سالدىرعان مەشىت, سۇلتاننىڭ اتىمەن اتالسىن دەگەن ەكەن. قۇنانباي قاجى مەشىتىنىڭ ءدىني, رۋحاني ورتالىق رەتىندە قايتادان باعىنىڭ جانىپ, حالىققا قىزمەت كورسەتە باستاۋى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلدار. 2001-2002 جىلدارى ءىشىنارا, 2009 جىلى تولىق رەستاۆراتسيا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپتى. ال قازىرگى كەزدە كوك كۇمبەزدى كوركەم مەشىت مۇسىلمانداردىڭ ءدىني باسقارماسىنا قارايتىن ءدىني ورتالىق جانە تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى. قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ابايدان باستاپ, قايمانا قازاقتىڭ زيالى قاۋىمدارى باس سۇعىپ, تابانى تيگەن رۋحانيات ورتالىعىنا ءوڭىردىڭ كوركەم تابيعاتىن تاماشالاپ, تاريحىمەن تانىسۋعا كەلگەن قوناقتاردىڭ كىرمەي كەتۋى كەمدە كەم. ال مەشىت جانىندا بالاسى ابايدىڭ يىعىنا قولىن سالىپ, ويعا شومعان قۇنانباي قاجى بەينەلەنگەن ەڭسەلى ەسكەرتكىش مەشىتتىڭ قادىرىن ارتتىرىپ, اجارىن اشا تۇسەدى. ەل بيلەپ, بولىس بولعان قۇنانبايدىڭ دا, حاكىم ابايدىڭ دا ءومىرتاريحى قارقارالىنىڭ قاسيەتتى توپىراعىمەن تىعىز بايلانىستى. قازىرگى تاڭدا قالاداعى قۇنانباي قاجى سالدىرعان اعاش مەشىت پەن اباي توقتاعان ءۇي تاريحي ەسكەرتكىش رەتىندە مەملەكەتتىڭ قورعاۋىنا الىنعان.
جادىگەرلەر سىر شەرتەدى
1980 جىلى قارقارالى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى دارەجەسىن العان مۇراجاي قورى قارقارالىنىڭ تۇگەل تاريحىن جيىپتى. جەتى زالعا بولىنگەن مۋزەيدە 8300 جۋىق جادىگەر بار ەكەن. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ 18-ءشى جىلدارى بۇل عيماراتتا سوۆدەپ ورنالاسقان. كوزدىڭ جاۋىن الاتىن جادىگەرلەر قاتارىندا سەگىز تۇتقالى تەمىر ساندىق قارجى تاسىمالداۋعا قىزمەت ەتكەن. ءبىر قىزىعى, ساندىقتى اشۋدىڭ وزىندىك قۇپياسى بار. ساندىقتىڭ قۇلپى وڭاي اشىلمايدى. كىلت جانىنداعى كوزگە كورىنەر كورىنبەس قۋىستاعى قۇلىپتىڭ تەمىرىن باسقاندا عانا, كىلتپەن اشا الاسىڭ. بۇل ۇرى-قارىدان ساقتىق ءۇشىن جاسالعان قۇپيا كوزى ەكەن. ال ادەمى ويۋمەن ورنەكتەلىپ جاسالعان بۋفەتتىڭ بوياۋى قاشا باستاعانىمەن, ء«مۇسىنى» مۇقالماعان. ءبىر قاراعانداي ىدىس-اياق, اناۋ-مىناۋ دۇنيەنى جيناپ قوياتىن جاي بۋفەت بولىپ كورىنگەنىمەن, بۇل م ۇلىكتىڭ اتقاراتىن تاعى فۋنكتسياسى بار ەكەن. ونىڭ تارتپاسىن كەرەك كەزىندە جايىپ, جازۋ ۇستەلى رەتىندە پايدالانسا, قالعان ۋاقىتتا ورىن الماۋ ءۇشىن جيناپ قويعان. ال مۋزەيدەگى بالبالتاستىڭ قاق ورتاسىندا بوكال بەينەسىنىڭ قاشالىپ, سالىنۋى وركەنيەت قازاق دالاسىندا ەرتە كەزدەن بولعانىن ايعاقتايدى. ەندى ءبىر بولمەدە, وزگە ەمەس ءوز جايىن ءوزى ايتقان اقيىق اقىن قاسىم امانجولوۆتىڭ جۇمىس ۇستەلى, قولدانعان مايشامى, ۇستاعان پاپكاسى تۇر. ۇستەل تۇسىنا اقىننىڭ العاشقى قالاماقىسىنا ساتىپ العان ورمان مەن ونىڭ «تۇرعىندارى» بەينەلەنگەن كىلەمشەسى ىلىنگەن. قازىبەك بي سىندى تالاي ءبيدىڭ, تاتتىمبەت, شوجە, ءمادي, جۇسىپبەك سياقتى تۇعىرلى تۇلعالاردىڭ كىندىك قانى تامعان قارقارالى كەيىن دە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى نۇركەن ءابدىروۆ, مارتبەك مامىراەۆ, قازاقتىڭ ونەر تارلانى, سۇلۋ دا كەربەز شولپان جانداربەكوۆا, باتىر تۇلعالى توقتار اۋباكىروۆتەي كوپتەگەن ازاماتىن سىيلاعانى, ءالى دە سىيلايتىنى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. ارقانى كەڭگە سالىپ ارالاۋعا ۋاقىتتىڭ تاپشىلىعى قولبايلاۋ بولعان ءبىز ءساتىن سالسا تاعى ءبىر كەلىپ قۋانتامىز دەپ, مۋزەي قىزمەتكەرلەرىمەن قوشتاسىپ, ەكىندى كىرە بەرە اۋداندى ارالاتىپ, بىزگە جول سەرىك بولعان اكىمنىڭ ورىنباسارى ءارى ولكەتانۋشى سايلاۋ ءابي ۇلىنىڭ سوڭىنان ەردىك. بۇل جولعى نىسانا قارقارالىدان 17 شاقىرىم جەردە, ياعني قاراعاندى باعىتىنداعى جول بويىندا جاتقان كونە قورعاندار, قىزىل مولا قىستاعى, بالبالتاس تاريحى ورىندارى.
قورىمداردىڭ بۇككەن بار قۇپياسى
– ءبىزدىڭ بولجام بويىنشا, ادامدار قارقارالى ءوڭىرىن ادامزات پايدا بولعان سوناۋ تاس داۋىرىنەن باستاپ مەكەن ەتكەن. وعان ءوڭىرىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن تابىلاتىن كونە قورىمدار دالەل. جاقىندا تاۋىپ الىپ, قورشاپ قويعان مىناۋ ۇلكەن قورىمعا «مۇرتتى قورىم» دەپ ات قويدىم. بۇل قورىمدار ءۇش داۋىرگە, ەرتە تەمىر, ورتا عاسىر, قولا داۋىرگە تيەسىلى ەكەنىن عالىمدار دا ايتىپ وتىر. بۇل جەرلەردى ءوز بابالارىمىز مەكەندەگەن. قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بۇل قورىمدارعا ارحەولگتەر مەن تاريحشى عالىمدار بىرلەسىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك. كونە ساق, عۇن تايپالارىنىڭ بەلگىسى «التىن ادامنىڭ» بىرنەشەۋى وسى وڭىردەن تابىلۋى دا تاريحىمىزدىڭ تەرەڭنەن باستاۋ الاتىنىن كورسەتەدى, – دەيدى قارقارالى اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سايلاۋ ءابي ۇلى.
ونىڭ ايتۋىنشا, كوپتەگەن قورىمنىڭ قويتاستارى قۇرىلىستار سالعاندا قولدى بولعان. دەگەنمەن ادامنىڭ قولى تيمەگەن, ۇستىنە جابىلعان تاستارى ورنىنان قوزعالماعان قورىمدار دا بار ەكەن. وسى قورىمداردى قىزعىشتاي قورعاپ جۇرگەن سەرىك جۇمابەك سۋىر قازىپ تاستاعان ءبىر قورىمنان سىنعان قۇمىرانىڭ ءبىر بولىگى جانە ساداقتىڭ ۇشى شىققانىن ايتادى. اشىق اسپان استىندا قار-جاڭبىردىڭ سالدارىنان با, قۇلاپ قالعان بالبالتاستى داۋ قۇمىرسقالاردىڭ مەكەنىنە اينالىپ, قارسىلىعىن ءبىلدىرىپ, شاعىپ العانىنا قاراماستان باقىتبەك قادىر ەسىمدى جۋرناليست ورنىنان قوزعاپ, باسقا ەر-ازاماتتار قوستاپ كوتەرىپ قويدى. ارىپتەستەر ازىلدەسىپ, «باقىتبەكتىڭ بالبالتاسى» دەگەن اتاۋ دا بەرىپ تاستادىق.
ءتۇيىن
«بۇل ەكسپەديتسيانىڭ ماقساتى – مەملەكتتىك رامىزدەر مەن گەرالديكالىق بەلگىلەردى ناسيحاتتاپ, جۋرناليستەر مەن عالىمداردىڭ قازاق گەرالديكاسىنىڭ ەرتەدەن باستالاتىن ارعى-بەرگى تاريحىن زەرتتەۋ. كونەدەن قالعان تاريحي ەسكەرتكىشتەر, 6-8 عاسىرلارداعى تۇرىك قاعاندىعى مەن 8-13 عاسىرلارداعى قىپشاق زامانىندا جاسالعان قارقارالى تاس مۇسىندەرىنىڭ تاريحي قۇندىلىعىن زەرتتەۋگە نازار اۋدارتۋ, كوپشىلىككە ناسيحاتتاۋ», – دەگەن گەرالديكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اسىلبەك بايجۇما ۇلىن ىزگى باستاما كەلەشەكتە جالعاسىن تاباتىنىن اتاپ ءوتتى.
سۇلۋگۇل باكەسوۆا,
جۋرناليست
