بۇگىنگى كۇنى بارلىق الەم ساندىق كورسەتكىشتەردى اراب تسيفرلارىمەن جازادى. تسيفردى بۇكىل الەم بىزدەن العان دەپ ولاردىڭ ماقتانۋىنا دا بولاتىن جاعداي. الايدا, وزدەرى... وزدەرى بۇكىل الەم قولداناتىن ءوز تسيفرلارىن قولدانباي, ساندىق كورسەتكىشتەردى باسقاشا تاڭبالايدى. ونىسى نەسى ەكەن دەپ وسى ماسەلەنى اراب ەلدەرىنە ىسساپارعا بارعان سايىن ويلانۋشى ەدىك. ەندى سونىڭ سىرىن ينتەرنەت «بىلگىشتەن» ىزدەپ كورسەك, ونىڭ سونشالىقتى قۇپياسى جوق ەكەن.
تسيفردىڭ تاڭباسى عانا ەمەس, اتىنىڭ ءوزى ارابتان شىققان دەگەن پىكىرلەر بار. ارابشا «سىفر» دەگەن ءسوز بوس ورىن دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. دەمەك, ساندار «بوس ورىنداردى» تولتىرۋ ءۇشىن كەرەك بولعانى عوي. الايدا, نەگىزگى حالىقارالىق تىلدەردىڭ اراسىندا سانداردى ورىستىڭ «تسيفر» دەگەنىنە ۇقساس اتايتىن فرانتسۋزدار («شيفرە») مەن يسپاندار («سيفرا») عانا. قالعاندارى سانداردى مۇلدە باسقاشا اتايدى. مىسالى, اعىلشىندار «فيگۋراس», نەمىستەر «زاحي» جانە ت.ب. سوندىقتان, تاڭباسى بولماسا سانداردىڭ اتاۋى دا ارابتاردان شىقتى دەۋگە تولىق نەگىز جوق.
اراب تسيفرلارىندا 0-مەن قوسا ەسەپتەگەندە 10 تاڭبا عانا بار. ونى عىلىم «اراب تسيفرلارىنىڭ جۇيەسى» دەپ اتايدى. وسى 10 تاڭبامەن ءجۇز مىڭ, ميلليون, ميلليارد جانە ودان دا كوپ سانداردى وڭاي جازىپ شىعا الامىز. وتە ىڭعايلى. ال كوبىنەسە كوركەم شىعارمالاردىڭ بولىمدەرى مەن عاسىرلاردى بەلگىلەيتىن ريم تسيفرلارىمەن ميلليون سانىن كورسەتۋ ءۇشىن وتە كوپ تاڭبا جازۋعا تۋرا كەلەر ەدى. ال ميللياردتى جازىپ شىعۋعا كوبىمىزدىڭ ءبىلىمىمىز دە جەتپەيدى. ۇلكەن ساندار تۇگىلى ەكى-اق تاڭبامەن بەلگىلەنەتىن 48-ءدىڭ ءوزىن «ححححVIII» دەپ ءريمنىڭ 8 تاڭباسىمەن جازۋعا تۋرا كەلەر ەدى. ال اراب تسيفرلارىمەن جۇزگە دەيىنگى سانداردىڭ ءبارىن ەكى, جۇزدەن مىڭعا دەيىنگى سانداردى ءۇش, مىڭنان ون مىڭعا دەيىنگىلەردى ءتورت-اق تاڭبامەن جازۋعا بولادى. ءسويتىپ, جازۋعا وڭاي, جەڭىل بولعاندىعى ءۇشىن اراب تسيفرلارى ەۋروپادا بۇرىن قولدانىلىپ كەلگەن ريم تاڭبالارىن مۇلدە ىعىستىرىپ تاستاعان.
عىلىمدا اراب تسيفرلارى V عاسىردا ءۇندىستاننان شىققان دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. ەندەشە, ونى نەگە ءۇندى تسيفرلارى دەمەي, اراب تسيفرلارى دەگەنگە ايتىلاتىن ءۋاجدىڭ ءتۇبى اراب عالىمى ءال-حورەزميگە تىرەلەدى. الگەبرا («كيتاب ءال-جەبر») وقۋلىعىن جازىپ شىققان وسى عالىم ءۇندى تسيفرلارىن كەڭىنەن قولدانعان. ال اۆتورى اراب بولعان سوڭ جانە ول بارلىق اراب حاليفاتىنا جانە ونىڭ ەۋروپادا ورنالاسقاندارىنا دا كەڭىنەن تاراعاندىقتان, اراب تسيفرلارى دەگەن اتاۋ الىپ كەتكەن. ءVىى عاسىردا مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.) قۇرعان حاليفات مۇسىلمان الەمىن تۇگەلگە جۋىق قامتىعانىن بىلەمىز. ارتىنان ونى حاليفتار باسقاردى.
سونداي حاليفاتتىڭ ءبىرى قازىرگى يسپانيا مەن پورتۋگاليا ەلدەرىمەن شەكتەسكەن باتىس ەۋروپاداعى كوردوۆا دا بولدى. وسى كوردوۆا حاليفاتى ارقىلى اراب تسيفرلارى ەۋروپاعا ح عاسىردا كەلگەن. قازىرگى يسپانيانىڭ ورنىنداعى بۇرىنعى بارسەلونا گرافتىعى كوردوۆامەن جاقىن قارىم-قاتىناستا بولعان. سونداي-اق, سول جىلدارداعى پروگرەسشىلدىگىمەن, عىلىمعا ۇلكەن كوڭىل بولگەن ىستەرىمەن تاريحتا اتى قالعان ريم پاپاسى ءىى سيلۆەستر (999-1003 جج.) دا اراب تسيفرلارىن قولدانۋدىڭ تيىمدىلىگىنە كوز جەتكىزىپ, ونى قول استىنداعىلاردىڭ پايدالانۋىن تەرىس كورمەگەن. ءحىى عاسىردا ءال-حورەزميدىڭ الگەبراسى ەۋروپا عىلىمىنا ابدەن تەرەڭدەپ ەنگەن. سونىمەن بىرگە, ارابتاردىڭ استرونومياداعى جەتىستىكتەرى دە ەۋروپاعا كەڭىنەن تاراعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەۋروپا عىلىمىنىڭ دامۋىنا ارابتار اشقان جاڭالىقتار يگى ىقپال ەتكەن. الگەبرامەن بىرگە ەنگەن اراب تسيفرلارى دا ەۋروپالىقتارعا ەتەنە بولىپ كەتكەن. ال ەۋروپالىقتار ارقىلى ولار دۇنيە ءجۇزىنىڭ قولدانىسىنا اينالدى. الايدا, اراب تاڭبالارىن ەۋروپالىقتار وزدەرىنىڭ قولدانىسىنا ىڭعايلاپ وزگەرتكەن. جانە بۇل وزگەرىس بىردەن ەمەس, ۇزاق جىلدار بويىنا سوزىلعان.
بىراق ازياداعى اراب ەلدەرى مەن مىسىر ەۋروپالىقتاردىڭ وزگەرىسىن قابىلداماي, تسيفرلاردى وزدەرىنىڭ العاشقى قولدانعان كەزدە بەلگىلەگەن تاڭبالارىمەن جازادى. ناقتى ايتقاندا, 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 ساندارى تيىسىنشە ولاردا بىلاي جازىلادى:
ال سولتۇستىك افريكاداعى مىسىردان باسقا اراب ەلدەرى مەن ەۋروپالىق ارابتار سانداردى الەمدىك قولدانىس بويىنشا جازادى.
اراب تسيفرلارىن قازىرگى تۇرگە قاراي وزگەرتۋدى باستاعان كىم ەكەن دەگەن ساۋالعا ماتەماتيكا تاريحىن زەرتتەۋشىلەر ءالى كۇنگە ناقتى جاۋاپ بەرە العان جوق. ال ءتۇرلى بولجامدار كوپ. سونىڭ ىشىندە ونىڭ بۇرىشتىق نەگىزدە جازۋدان پايدا بولعان دەگەن اقىلعا قوناتىن سياقتى. مىسالى, بەستە – بەس بۇرىش, التىدا – التى بۇرىش, جەتىدە – جەتى بۇرىش, سەگىزدە – سەگىز بۇرىش, توعىزدا – توعىز بۇرىش, بىردە – ءبىر بۇرىش, ەكىدە – ەكى بۇرىش, ۇشتە – ءۇش بۇرىش, تورتتە – ءتورت بۇرىش:
ال 0-دە بۇرىش جوق, ول تەك دوڭگەلەك بولعان. ماعىناسى بويىنشا بوس كەڭىستىك دەگەن ءسوز. ۋاقىت وتە كەلە بۇرىشتار ۇشكىرلەنبەي جازىلىپ, قازىرگى قولدانىستاعى فورماسىنا كەلگەن. ارينە, بۇل اراب تسيفرلارىنىڭ قازىرگى تۇرگە ەنۋ جولىن كورسەتكەن بولجامداردىڭ ءبىرى عانا. بىراق قيسىنعا سالساڭ, دۇرىس شەشىم وسى سياقتى.
سونىمەن بىرگە, بۇل حات جازعاندا كونۆەرتتەگى يندەكستى تولتىراتىن ءساتىمىزدى دە ەسكە تۇسىرەدى. سونداعى بۇرىشتاپ جازعان ساندار قولدانىستاعى تسيفرلارعا ۇقسايتىن. سوندىقتان ولاردى قازىرگى قولدانىستاعى اراب ساندارىنىڭ ءتۇپ اتاسى دەپ اتاۋعا بولاتىن سەكىلدى.
0-دەن 9-عا دەيىنگى اراب تسيفرلارىن باسقاشا تاڭبالايتىن اراب ەلدەرى حالىقتارىنان باسقا دا حالىقتار بار. ماسەلەن, بەنگال, تاميل, تاي جانە ت.ب. شىعىس حالىقتارىندا تسيفرلار باسقاشا تاڭبالانادى. ءبىر قىزىعى, 0 كوبىندە دوڭگەلەك بولىپ كەلەدى.
قورىتا ايتقاندا, ارابتاردىڭ ءوز تسيفرلارىن قولدانبايدى دەۋىمىز قاتە پىكىر ەكەن. كەرىسىنشە, ارابتار ءوز تسيفرلارىن قولدانادى, بىراق ەۋروپالىقتار وزگەرتكەن كۇيدە ەمەس, العاشقى فورماسىندا قولدانادى. سونىمەن بىرگە, بارلىق اراب تاڭبالارى وڭنان سولعا قاراي جازىلاتىندىقتان, سانداردى دا ولار وڭنان سولعا قاراي جازادى. مىسالى, 75-ءتى ولار ٥٧ تۇرىندە جازادى. ياعني, بىزدىڭشە وقىعاندا الدىمەن 5, سوسىن 7 جازىلادى.
تسيفردىڭ تاڭباسى عانا ەمەس, اتىنىڭ ءوزى ارابتان شىققان دەگەن پىكىرلەر بار. ارابشا «سىفر» دەگەن ءسوز بوس ورىن دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. دەمەك, ساندار «بوس ورىنداردى» تولتىرۋ ءۇشىن كەرەك بولعانى عوي. الايدا, نەگىزگى حالىقارالىق تىلدەردىڭ اراسىندا سانداردى ورىستىڭ «تسيفر» دەگەنىنە ۇقساس اتايتىن فرانتسۋزدار («شيفرە») مەن يسپاندار («سيفرا») عانا. قالعاندارى سانداردى مۇلدە باسقاشا اتايدى. مىسالى, اعىلشىندار «فيگۋراس», نەمىستەر «زاحي» جانە ت.ب. سوندىقتان, تاڭباسى بولماسا سانداردىڭ اتاۋى دا ارابتاردان شىقتى دەۋگە تولىق نەگىز جوق.
اراب تسيفرلارىندا 0-مەن قوسا ەسەپتەگەندە 10 تاڭبا عانا بار. ونى عىلىم «اراب تسيفرلارىنىڭ جۇيەسى» دەپ اتايدى. وسى 10 تاڭبامەن ءجۇز مىڭ, ميلليون, ميلليارد جانە ودان دا كوپ سانداردى وڭاي جازىپ شىعا الامىز. وتە ىڭعايلى. ال كوبىنەسە كوركەم شىعارمالاردىڭ بولىمدەرى مەن عاسىرلاردى بەلگىلەيتىن ريم تسيفرلارىمەن ميلليون سانىن كورسەتۋ ءۇشىن وتە كوپ تاڭبا جازۋعا تۋرا كەلەر ەدى. ال ميللياردتى جازىپ شىعۋعا كوبىمىزدىڭ ءبىلىمىمىز دە جەتپەيدى. ۇلكەن ساندار تۇگىلى ەكى-اق تاڭبامەن بەلگىلەنەتىن 48-ءدىڭ ءوزىن «ححححVIII» دەپ ءريمنىڭ 8 تاڭباسىمەن جازۋعا تۋرا كەلەر ەدى. ال اراب تسيفرلارىمەن جۇزگە دەيىنگى سانداردىڭ ءبارىن ەكى, جۇزدەن مىڭعا دەيىنگى سانداردى ءۇش, مىڭنان ون مىڭعا دەيىنگىلەردى ءتورت-اق تاڭبامەن جازۋعا بولادى. ءسويتىپ, جازۋعا وڭاي, جەڭىل بولعاندىعى ءۇشىن اراب تسيفرلارى ەۋروپادا بۇرىن قولدانىلىپ كەلگەن ريم تاڭبالارىن مۇلدە ىعىستىرىپ تاستاعان.
عىلىمدا اراب تسيفرلارى V عاسىردا ءۇندىستاننان شىققان دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. ەندەشە, ونى نەگە ءۇندى تسيفرلارى دەمەي, اراب تسيفرلارى دەگەنگە ايتىلاتىن ءۋاجدىڭ ءتۇبى اراب عالىمى ءال-حورەزميگە تىرەلەدى. الگەبرا («كيتاب ءال-جەبر») وقۋلىعىن جازىپ شىققان وسى عالىم ءۇندى تسيفرلارىن كەڭىنەن قولدانعان. ال اۆتورى اراب بولعان سوڭ جانە ول بارلىق اراب حاليفاتىنا جانە ونىڭ ەۋروپادا ورنالاسقاندارىنا دا كەڭىنەن تاراعاندىقتان, اراب تسيفرلارى دەگەن اتاۋ الىپ كەتكەن. ءVىى عاسىردا مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.) قۇرعان حاليفات مۇسىلمان الەمىن تۇگەلگە جۋىق قامتىعانىن بىلەمىز. ارتىنان ونى حاليفتار باسقاردى.
سونداي حاليفاتتىڭ ءبىرى قازىرگى يسپانيا مەن پورتۋگاليا ەلدەرىمەن شەكتەسكەن باتىس ەۋروپاداعى كوردوۆا دا بولدى. وسى كوردوۆا حاليفاتى ارقىلى اراب تسيفرلارى ەۋروپاعا ح عاسىردا كەلگەن. قازىرگى يسپانيانىڭ ورنىنداعى بۇرىنعى بارسەلونا گرافتىعى كوردوۆامەن جاقىن قارىم-قاتىناستا بولعان. سونداي-اق, سول جىلدارداعى پروگرەسشىلدىگىمەن, عىلىمعا ۇلكەن كوڭىل بولگەن ىستەرىمەن تاريحتا اتى قالعان ريم پاپاسى ءىى سيلۆەستر (999-1003 جج.) دا اراب تسيفرلارىن قولدانۋدىڭ تيىمدىلىگىنە كوز جەتكىزىپ, ونى قول استىنداعىلاردىڭ پايدالانۋىن تەرىس كورمەگەن. ءحىى عاسىردا ءال-حورەزميدىڭ الگەبراسى ەۋروپا عىلىمىنا ابدەن تەرەڭدەپ ەنگەن. سونىمەن بىرگە, ارابتاردىڭ استرونومياداعى جەتىستىكتەرى دە ەۋروپاعا كەڭىنەن تاراعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەۋروپا عىلىمىنىڭ دامۋىنا ارابتار اشقان جاڭالىقتار يگى ىقپال ەتكەن. الگەبرامەن بىرگە ەنگەن اراب تسيفرلارى دا ەۋروپالىقتارعا ەتەنە بولىپ كەتكەن. ال ەۋروپالىقتار ارقىلى ولار دۇنيە ءجۇزىنىڭ قولدانىسىنا اينالدى. الايدا, اراب تاڭبالارىن ەۋروپالىقتار وزدەرىنىڭ قولدانىسىنا ىڭعايلاپ وزگەرتكەن. جانە بۇل وزگەرىس بىردەن ەمەس, ۇزاق جىلدار بويىنا سوزىلعان.
بىراق ازياداعى اراب ەلدەرى مەن مىسىر ەۋروپالىقتاردىڭ وزگەرىسىن قابىلداماي, تسيفرلاردى وزدەرىنىڭ العاشقى قولدانعان كەزدە بەلگىلەگەن تاڭبالارىمەن جازادى. ناقتى ايتقاندا, 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 ساندارى تيىسىنشە ولاردا بىلاي جازىلادى:
ال سولتۇستىك افريكاداعى مىسىردان باسقا اراب ەلدەرى مەن ەۋروپالىق ارابتار سانداردى الەمدىك قولدانىس بويىنشا جازادى.
اراب تسيفرلارىن قازىرگى تۇرگە قاراي وزگەرتۋدى باستاعان كىم ەكەن دەگەن ساۋالعا ماتەماتيكا تاريحىن زەرتتەۋشىلەر ءالى كۇنگە ناقتى جاۋاپ بەرە العان جوق. ال ءتۇرلى بولجامدار كوپ. سونىڭ ىشىندە ونىڭ بۇرىشتىق نەگىزدە جازۋدان پايدا بولعان دەگەن اقىلعا قوناتىن سياقتى. مىسالى, بەستە – بەس بۇرىش, التىدا – التى بۇرىش, جەتىدە – جەتى بۇرىش, سەگىزدە – سەگىز بۇرىش, توعىزدا – توعىز بۇرىش, بىردە – ءبىر بۇرىش, ەكىدە – ەكى بۇرىش, ۇشتە – ءۇش بۇرىش, تورتتە – ءتورت بۇرىش:
ال 0-دە بۇرىش جوق, ول تەك دوڭگەلەك بولعان. ماعىناسى بويىنشا بوس كەڭىستىك دەگەن ءسوز. ۋاقىت وتە كەلە بۇرىشتار ۇشكىرلەنبەي جازىلىپ, قازىرگى قولدانىستاعى فورماسىنا كەلگەن. ارينە, بۇل اراب تسيفرلارىنىڭ قازىرگى تۇرگە ەنۋ جولىن كورسەتكەن بولجامداردىڭ ءبىرى عانا. بىراق قيسىنعا سالساڭ, دۇرىس شەشىم وسى سياقتى.
سونىمەن بىرگە, بۇل حات جازعاندا كونۆەرتتەگى يندەكستى تولتىراتىن ءساتىمىزدى دە ەسكە تۇسىرەدى. سونداعى بۇرىشتاپ جازعان ساندار قولدانىستاعى تسيفرلارعا ۇقسايتىن. سوندىقتان ولاردى قازىرگى قولدانىستاعى اراب ساندارىنىڭ ءتۇپ اتاسى دەپ اتاۋعا بولاتىن سەكىلدى.
0-دەن 9-عا دەيىنگى اراب تسيفرلارىن باسقاشا تاڭبالايتىن اراب ەلدەرى حالىقتارىنان باسقا دا حالىقتار بار. ماسەلەن, بەنگال, تاميل, تاي جانە ت.ب. شىعىس حالىقتارىندا تسيفرلار باسقاشا تاڭبالانادى. ءبىر قىزىعى, 0 كوبىندە دوڭگەلەك بولىپ كەلەدى.
قورىتا ايتقاندا, ارابتاردىڭ ءوز تسيفرلارىن قولدانبايدى دەۋىمىز قاتە پىكىر ەكەن. كەرىسىنشە, ارابتار ءوز تسيفرلارىن قولدانادى, بىراق ەۋروپالىقتار وزگەرتكەن كۇيدە ەمەس, العاشقى فورماسىندا قولدانادى. سونىمەن بىرگە, بارلىق اراب تاڭبالارى وڭنان سولعا قاراي جازىلاتىندىقتان, سانداردى دا ولار وڭنان سولعا قاراي جازادى. مىسالى, 75-ءتى ولار ٥٧ تۇرىندە جازادى. ياعني, بىزدىڭشە وقىعاندا الدىمەن 5, سوسىن 7 جازىلادى.
