ەلدىڭ اسكەري-اۋە كۇشتەرى 73 جاستاعى گوتابايا رادجاپاكسانىڭ مالديۆ ارالدارىنا ۇشقانىن راستادى. ۆۆس-ءدىڭ حابارلاۋىنشا ولار مالديۆ استاناسى مالە قالاسىنا تاڭعى ساعات 3.00-دە جەتكەن.
«كونستيتۋتسيا ەرەجەلەرىنە سايكەس جانە شري-لانكا ۇكىمەتىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا شري-لانكا اۋە كۇشتەرى بۇگىن تاڭەرتەڭ (سارسەنبى) پرەزيدەنتتى, ونىڭ ايەلىن جانە ەكى قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرىن مالديۆ ارالدارىنا جەتكىزۋ ءۇشىن ۇشاق بەردى», دەلىنگەن حابارلامادا.
ەل پرەزيدەنتى وتكەن سەنبى كۇنى رەزيدەنتسياسىنا حالىق باسىپ كىرگەن سوڭ 13 شىلدەدە قىزمەتىنەن كەتەمىن دەپ ۋادە بەرگەن بولاتىن. سودان كەيىن جاسىرىنىپ, ارتىنشا شەتەلگە قاشقان. ۆۆس تاراتقان مالىمەتكە سۇيەنسەك, رادجاپاكسا مىرزا مالديۆ ارالدارىندا قالمايتىنىن جانە ءۇشىنشى ەلگە بارۋعا نيەتتى ەكەنىن مالىمدەگەن. ونىڭ اعاسى, شري-لانكانىڭ بۇرىنعى قارجى ءمينيسترى بازيل رادجاپاكسا دا ەلدەن اقش-قا ءبىرجولا كەتۋدى ۇيعارعان.
شري-لانكا حالقى بۇل حاباردى ەستىگەننەن كەيىن ەل استاناسىندا كولومبو كوشەلەرىنە تاعى دا ميتينگكە شىقتى. كوپشىلىك قالانىڭ باستى الاڭى Galle Face Green-گە جينالدى. بۇل كۇنى قاراپايىم حالىققا ميكروفون ۇسىنىلىپ, تۇرعىندار جىلدار بويعى جينالعان جانايقايىن ورتاعا سالدى. «جەڭىسكە جەتۋدى» كوزدەگەن حالىق ۇرانداتىپ ۇكىمەت پەن ونىڭ كوشباسشىلارىنا قارسى شىقتى. كەيبىر دەمونسترانتتار جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتىلۋدى ويلاپ قاشىپ كەتكەن رادجاپاكسا مىرزانىڭ ءىس-ارەكەتىنە اشۋلانىپ, پىكىرلەرىن جاسىرمادى.
«ونىڭ جاساعان ارەكەتىن ورىنسىز دەپ سانايمىز. ءبىز ونى قالدىرعىمىز كەلەدى. اقشامىزدى قايتارعىمىز كەلەدى! بارلىق رادجاپاكسان فەرمادا جۇمىس ىستەتكىزىپ, اشىق تۇرمەگە وتىرعىزعىمىز كەلەدى. سوندا ولار حالىقتىڭ جاعدايىن تۇسىنەر ەدى», دەيدى نارازىلىق تانىتۋشىلاردىڭ ءبىرى گ.نيمال BBC-گە بەرگەن سۇحباتىندا. ال رەشاني ساماراكۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى بۇرىنعى پرەزيدەنتتىڭ كەتۋى «بولاشاقتا ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعىنان دامىعان ەلگە اينالا الاتىنىمىزعا ءۇمىت بەرەدى», دەدى.
شري-لانكا حالقى كەيىنگى ونجىلدىقتا باسىنان كەشكەن ەڭ اۋىر ەكونوميكالىق داعدارىسقا پرەزيدەنت رادجاپاكسا وتباسى مەن ونىڭ ۇكىمەتىن كىنالايدى. سوڭعى بىرنەشە اي بويى تۇرعىندار ەلەكتر قۋاتىنىڭ كۇندەلىكتى ۇزىلۋىمەن, جانار-جاعارماي, ازىق-ت ۇلىك جانە ءدارى-دارمەك سىندى نەگىزگى قاجەتتىلىكتەردىڭ تاپشىلىعىمەن كۇرەسىپ كەلدى. ەلدە اۆتوبۋس, پويىز جانە مەديتسينالىق كولىك سەكىلدى قاجەتتى ترانسپورتتاردا جانارماي جەتىسپەۋشىلىگى قاتتى بايقالعان. جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ ايتۋىنشا, جانار-جاعارمايعا شيكىزاتتى يمپورتتاۋ ءۇشىن ۆاليۋتا جەتكىلىكسىز. سونىمەن قاتار ينفلياتسيانىڭ ءوسۋى حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىردى. مەكتەپتەر جابىلىپ, بيلىك جۇمىسكەرلەردى ماتەريالدىق قاجەتتىلىكتەردى ۇنەمدەۋ ماقساتىمەن ۇيدەن جۇمىس ىستەۋگە شاقىردى.
2009 جىلى ازاماتتىق سوعىس اياقتالعاننان كەيىن شري-لانكا سىرتقى ساۋدانى ىنتالاندىرۋدىڭ ورنىنا, ىشكى نارىقتى تاۋارلارمەن قامتاماسىز ەتۋگە باسا ءمان بەردى. قازىرگى ۋاقىتتا شري-لانكا جىل سايىنعى ەكسپورتىنان 3 ميلليارد دوللارعا ارتىق يمپورتتايدى. سوندىقتان ەلدە شەتەل ۆاليۋتاسى تاۋسىلعان. 2019 جىلدىڭ سوڭىندا شري-لانكانىڭ ۆاليۋتالىق قورى 7,6 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. بۇل شامامەن 250 ميلليون دوللارعا تومەندەدى. ەلدىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى گوتابايا رادجاپاكسا 2019 جىلى ەنگىزگەن مەملەكەتتىك كىرىستى جىلىنا 1,4 ميلليارد دوللاردان استام سالىقتى جاپپاي قىسقارتقانى ءۇشىن سىنعا قالدى. وسىلايشا, ەل داعدارىسقا ۇشىرادى.
ساراپشىلار گوتابايا رادجاپاكسانىڭ پرەزيدەنت بولىپ تۇرعان كەزىندە, وتستاۆكاعا كەتپەس بۇرىن شەتەلگە قاشىپ كەتكىسى كەلگەنىن ايتادى. ءسويتىپ, ول جاڭا اكىمشىلىكتىڭ جازاسىنان قۇتىلىپ كەتكىسى كەلگەن دەگەن بولجام بار.
جالپى, شري-لانكا 1948 جىلى ۇلىبريتانيا بيلىگىنەن تاۋەلسىزدىك العان بولاتىن. ءۇندىستاننىڭ وڭتۇستىگىندە, ءۇندى مۇحيتىندا ورنالاسقان. ەلدەگى 22 ميلليون حالىقتىڭ 99 پايىزىن ءۇش ەتنوستىق توپ – سينگالدار, تاميلدەر جانە ماۆرلەر قۇرايدى. شري-لانكا پرەزيدەنت باسقاراتىن ۋنيتارلى مەملەكەت سانالادى. دەگەنمەن ماحيندا رادجاپاكسا وتباسىمەن بىرگە بيلىكتى قولىنا جيىپ العالى بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولعان. ول 2009 جىلى سينگالدىقتار اراسىندا زور بەدەلگە يە بولدى. ويتكەنى ونىڭ ۇكىمەتى جىلدارعا سوزىلعان ازاماتتىق سوعىستا تاميلدىك سەپاراتيستىك كوتەرىلىسشىلەردى جەڭگەن-تۇعىن. ءسويتىپ, مەملەكەت باسشىسى لاۋازىمىنا قول جەتكىزدى. سودان سوڭ بيلىك تىزگىنىن سول كەزدە قورعانىس ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان اعاسى گوتابايا قولىنا الدى.
ۇزاق ۋاقىت بويى شري-لانكادا ماڭىزدى تۇلعا سانالعان پرەزيدەنت گوتابايا رادجاپاكسانىڭ زاڭعا قايشى ءىس-ارەكەتتەرىنەن دە حالىق قۇلاعدار. قورعانىس ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارىپ تۇرعاندا 2009 جىلى اياقتالعان كوتەرىلىسشىلەرگە قارسى داۋلى تاميل سوعىسىندا اسكەري وپەراتسيالاردى باسقارعانى بەلگىلى. سوعىس كەزىندە ادام قۇقىقتارىن بۇزىپ, سونداي-اق قارسى شىققانداردى قۋدالادى دەپ ايىپتالدى. بىراق گوتابايا رادجاپاكسا وزىنە تاعىلعان ايىپتىڭ ءبارىن ارقاشان جوققا شىعارادى.
رادجاپاكسا وتباسى شري-لانكا مەملەكەتىندە جيىرما جىل بويى ۇستەمدىك ەتتى. سينگالدىق بۋدديستەردىڭ قولداۋىمەن گوتابايا رادجاپاكسا 2019 جىلى پرەزيدەنت بولىپ تاعايىندالدى. «ونىڭ تاقتان كەتۋى ەكونوميكانىڭ دۇرىس باسقارىلماۋىنا جانە ءومىر ءسۇرۋ قۇنىنىڭ وسۋىنە اشۋلانىپ, نارازىلىققا شىققان حالىق ءۇشىن تاماشا جەڭىس», دەيدى ساراپشىلار.
ەندى ەلدى قارجىلىق كۇيرەۋدەن شىعارۋعا بارىن سالىپ, جۇمىس ىستەيتىن ۇكىمەت قاجەت. بۇگىندە ەلدەگى وزگە پارتيالاردىڭ ساياساتكەرلەرى جاڭا ۇكىمەت قۇرۋ تۋرالى ايتىپ جاتىر. بىراق ازىرگە ولار ورتاق مامىلەگە كەلە الار ەمەس. سونداي-اق حالىق ولاردىڭ شەشىمىن قابىلداي ما, جوق پا, ول جاعى دا بەلگىسىز.
كونستيتۋتسياعا سايكەس, ەگەر پرەزيدەنت وتستاۆكاعا كەتسە, ونىڭ ورنىن پرەمەر-مينيستر اتقارۋى كەرەك. پرەمەر-مينيستر پارلامەنتتە پرەزيدەنتتىڭ ورىنباسارى سانالادى. الايدا ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, قازىرگى پرەمەر-مينيستر رانيل ۆيكرمەسينگحە مىرزا حالىق اراسىندا تانىمال, بەدەلدى تۇلعا ەمەس. نارازىلىق بىلدىرۋشىلەر وتكەن سەنبىدە ونىڭ جەكە رەزيدەنتسياسىن ورتەپ جىبەرگەن-ءدى. دەگەنمەن رانيل ۆيكرمەسينگحە جاڭا ۇكىمەتىنە جول اشۋ ءۇشىن وتستاۆكاعا كەتەتىنىن مالىمدەدى, بىراق قاي ۋاقىتتا ەكەنىن ناقتىلامادى. كونستيتۋتسيالىق قۇقىق ساراپشىلارى قازىرگى پارلامەنت سپيكەرى ماحيندا ياپا ابەيۆاردەنا پرەزيدەنت مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى لاۋازىمىنا ەڭ ىقتيمال كانديدات رەتىندە قاراستىرىلاتىنىن العا تارتادى. بىراق ابەيۆاردەنا دا – رادجاپاكسالاردىڭ وداقتاسى. سوندىقتان ونىڭ بيلىگىن حالىق قولداي ما, جوق پا, بەلگىسىز.
پرەزيدەنتتىڭ مىندەتىن ۋاقىتشا كىم اتقارسا دا, وعان پارلامەنت مۇشەلەرى اراسىنان جاڭا پرەزيدەنتتى سايلاۋعا 30 كۇن بەرىلەدى. جەڭىسكە جەتكەن كانديدات رادجاپاكسا مىرزانىڭ قالعان مەرزىمىن 2024 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اتقارادى. اپتا باسىندا ەلدەگى وپپوزيتسيانىڭ نەگىزگى جەتەكشىسى سادجيت پرەماداسا ۆۆس-گە پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا تۇسەتىنىن ايتتى. بىراق وعان قوعامدىق قولداۋ جەتىسپەيدى, بۇقارا حالىق ساياساتكەرلەرگە كۇدىكپەن قارايدى.
وسىلايشا, ازىرگە پارتيالار بولسىن, وپپوزيتسيا مۇشەلەرى بولسىن نەمەسە شري-لانكاداعى ساياسي وزگەرىسكە تۇرتكى بولعان نارازىلىق قوزعالىسىنىڭ دا ەلدەگى كوشباسشىلىققا ناقتى كىمدى ۇسىنارىن تابا الماي دال.
