بەس اتادان تۇراتىن ءبىزدىڭ الپىس ءۇيلى اياداي جىلىمدى اۋىلىنان عانا التى-جەتى ءبۇلدىرشىن اشتان ولمەس ءۇشىن سول جىلدارى امالسىز بالالار ۇيىنە بەرىلىپتى. ونىڭ الدىندا بىرەر جىل بۇرىن جۋانتوبە باۋرايىنداعى جاۋلىباي ۇرانداس اعايىندار باس قۇراپ, باۋبەك وزەنىن بوگەپ كاتلابان دەگەن ايدىن كول جاساپ, وزەن بويىنداعى قا راعايلى القاپتىن قىر جاق بەتىنەن ءتورت-بەس كوشە تارتىپ, «قاراعاي» اتتى ۇجىمشارعا ۇيىسقان بولاتىن. جاڭا ەلدى مەكەننىڭ شەت جاعىنا مەنىڭ جيىرما سەگىزىنشى جىلدىڭ اياعىندا باي-كۋلاك قاتارىندا تاركىلەنگەن كىشى اتام توكەجاننىڭ «ۇستا-قاراعايدىڭ» باۋىرىنداعى ءتورت بولمەلى ءۇيىن كوشىرىپ اكەپ باستاۋىش مەكتەپ اشقان. ال اۋقاتتىلاردىڭ ورتاعا تۇسكەن مالىنان ۇجىمشار فەرماسىن ۇيىمداستىرىپ, «ايدارلى» مەن «اۋپىلدەك» القابىن جىرتىپ, ەگىن سالىپ, سول كۇزدە ءتاپ-ءتاۋىر استىق جيناعانى بار. ءسويتىپ, بىرلەسكەن ەڭبەكتىڭ جەمىسىنە ەل ەندى شۇيگي بەرگەندە جەكە مەنشىكتە اشا تۇياق قالماسىن دەگەن اسىرا سىلتەۋ ناۋقانى باستالىپ, جارلىنىڭ جالعىز سيىرىنا دەيىن سىپىرىپ-سيىرىپ ورتاعا ءتۇسىردى. اقسىز قالعان جۇرت شايلىق ءسۇت ءۇشىن ەرتەڭگى, كەشكى ساۋىن كەزىندە توپاتايلارى داڭعىرلاپ, قاۋعالارى قاۋدىرلاپ فەرما ماڭىن توريتىن بولدى. شولاق بەلسەندىلەر بولسا, ورتاق يگىلىكتى ورتاقشىلاردىڭ وزىنەن قىزعانىپ, ولاردى شەتىنەن قۋىپ مال ماڭىنا جولاتپاي, ساۋىلعان ءسۇتتى كەسپەكتەرگە قۇيعىزىپ, قالاعا جونەلتىپ جاتتى.
سول جىلى قىس تا تىم ەرتە ءتۇسىپ, ساقىلداعان سارى اياز اپتالاپ ايىقپاي تال قوراعا قامالعان ءىرى قارا ازىق جەتپەي, كۇتىم بولماي, سۋىققا ۇشىپ, ساۋىن سيىرلار اقپان-قاڭتار تۋماي-اق قىرىلىپ ءبىتتى. قالىڭ قاسات قاردان تەبىندىك ءشوپ تابا الماي, جىعىپ بەرگەن قاراعاي, قايىڭنىڭ قابىعى مەن بۇتاعىنا عانا قاراپ قالعان جىلقى جانۋار قانشاعا شىداسىن, ورتاعا تۇسكەن قامبار-اتا تۇياعىنىڭ تورتتەن ءۇشى كوكتەمگە جەتە المادى. سويىپ جەيتىن مالى جوق, ءپىسىرىپ جەيتىن نانى جوق, قۋىرعان بيدايدىڭ وزىنە ءزارۋ جۇرت اشتىققا ۇشىراپ, الدى ءىسىپ-كەۋىپ ولە باستادى. اسىرەسە, جاڭا تۋعان سابيلەردىڭ ساناتقا قوسىلعانى ىلۋدە بىرەۋ عانا بولدى. بۇلايشا ءبىر جەردە ۇيلىعىپ وتىرا بەرسە, تايلى-تۇياعى قالماي قىرىلىپ قالاتىنىن بىلگەن جۇرت «بۇيتكەن ۇجىمدارىڭ قۇرىسىن» دەپ, شولاق بەلسەندىلەردىڭ «قىرامىز-جويامىز, سوتتاتامىز» دەگەن قوقان-لوقىسىنا قاراماي, قىستان امان شىققان بىرەر قاراسىن جەتەلەپ, كوكتەم تۋا بۇرىنعى قۇتتى قونىستارىنا قاراي جوڭكىلدى. ءوز قىستاۋلارىندا ەكى-ءۇش ءۇي وتىرىپ كۇن كورە المايتىنىن بىلگەن اعايىندار بىرلەسپەي بولمايتىنىنا كوزى جەتىپ, وسى ءوڭىردىڭ كىندىگى ىسپەتتى باسقاراعاي ورمانى مەن بۇزاۋولەڭ كولىنىڭ اراسىنداعى ەسجان اۋىلىنا تابان تىرەپ, ەلۋ-الپىس تۇندىك دەربەس اۋىلشارۋاشىلىق ارتەلىن قۇردى. ونى وسى وڭىردەگى ۇلكەن كولدىڭ اتىمەن «جىلىمدى» اتادى.
الايدا ارانىن اشقان الاپات اشتىقتان قۇتىلۋ وڭاي بولعان جوق. اشتان ولمەس ءۇشىن ەرەسەكتەر باسىن تاۋعا دا ۇردى, تاسقا دا ۇردى, قۇسقا – تۇزاق, قويانعا قاقپان قۇردى, سازداۋ جەردەن جۋا مەن قىمىزدىق تەردى. قىستان قۇر سۇلدەسى شىققان قوي-ەشكى مەن جالعىز جارىم ءىرى قارا ءسۇت بەرمەك تۇگىل ءتولىن ارەڭ اسىرادى. اسىرەسە, اشتان بۇراتىلعان ءسابي بالالاردىڭ جاۋدىراعان كوزى جاندى ءمۇجىپ, جۇرەكتى ەزدى. سولارعا نەسىبە ىزدەپ ەر ازاماتتاردىڭ ءبىرازى جۇرگەن اياققا جورگەم ىلىنەر مە ەكەن دەپ, مەملەكەت قامقورلىعىنداعى جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان كەڭشارلارعا جۇمىس ىزدەپ اتتاندى. ايتكەنمەن, تۇپكىلىكتى حالىقتىڭ وكىلدەرىن جۇمىسقا قابىلداۋ جاڭادان قۇرىلعان شارۋاشىلىقتاردىڭ باسشىسىنا بايلانىستى ەدى. ماسەلەن, قورعالجىن وڭىرىندە ۇيىمداستىرىلعان «شالقار» كەڭشارىنىڭ ورتالىقتان جىبەرىلگەن ديرەكتورى ن.جەلەزنياك دەگەن بىرەۋ قازاقتاردى جۇمىسقا الۋ بىلاي تۇرسىن, اشىعىپ جاردەم سۇراپ كەلگەندەرگە ولگەن مالداردىڭ ەتى مەن قايماعى الىنعان ءسۇتتىڭ كوك سۋىن بەرگەندەردىڭ ءوزىن قىزمەتتەن شىعارىپ جىبەرگەن. ءبىر جىلدا ول شارۋاشىلىققا مامانى بار, قاتارداعى جۇمىسشىسى بار ەكى جۇزدەن استام ادام قابىلداعان ەكەن. سولاردىڭ اراسىندا بىردە-ءبىر قازاق بولماعان. ءبارى دە ورتالىق رەسەيدەن جەر اۋىپ كەلگەن كىلەڭ كۋلاكتار مەن سولاردىڭ قىزمەتشىلەرى بولىپ شىققان. سوندىقتان ءار ايماقتا ءبىر-بىردەن ۇيىمداستىرىلعان ونداي كەڭشارلارعا جۇمىس ىزدەپ, كۇنكورىس ءۇشىن كەتكەندەردىڭ كوبى سالى سۋعا كەتىپ, كەرى قايتتى.
ايتەۋىر اشتىقتان ءولىم قالىنە جەتكەن سابيلەردىڭ وبالىنا قارادى ما, الدە حالىقتىڭ جارىمىنا جۋىعى قىرىلعان سوڭ بيلىكتىڭ ەسى كىردى مە, ءار-ءار جەردەن بالالار ءۇيىن اشىپ, پاناسىز بۇلدىرشىندەردى قابىلداي باستادى. قيامەت ناۋبەتكە قىلار قايرانى جوق اتا-انالار باۋىر ەتى – بالدىرعاندارىنىڭ كوز الدىندا قينالىپ ولگەنىن كورمەيىن, ءتىرى بولسا ءبىر تابىلار دەپ بالالارىن الگى جاڭادان اشىلعان مەكەمەلەرگە بەردى. سول سابيلەردىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەيمالىم, كوبى حابار-وشارسىز كەتتى. سول تۇستا بالالار ۇيىنە ءبىزدىڭ اۋىلدان الىنعان جەتى بالانىڭ بىرەۋى – سۇلەيمەننىڭ داۋىلبەگى عانا ورالدى. ونىڭ ءوزى دە وتان سوعىسىنىڭ سۇراپىل كەزىندە بالالار ءۇيى تاراپ, كوشەدە قالعان جەرىنەن تابىلدى.
اۋەلى, ونىڭ ءتۇر-ءتۇسى ءبىزدىڭ تۇقىمعا ۇقسايدى ەكەن دەپ, كوشەدە جۇرگەن جەرىنەن ءىش تارتىپ نەمەرە اپاسى باقيرا ءوز ۇيىنە ەرتىپ اكەپتى. بايعۇس بالا «ديما» بوپ جۇرگەنمەن قازاقشا اتى-ءجونىن ۇمىتپاعان ەكەن. بالالار ۇيىنە بىرگە الىنعان ءۇش جاس ۇلكەن اعاسى مىرزابەك باسقا توپقا اۋىستىراردا «سۇلەيمەنوۆ داۋىلبەك ەكەنىڭدى ۇمىتپا» دەپ قاداي-قاداي تاپسىرىپتى. ءسۇيىنشى سۇراپ, ونى الىپ كەلگەن دە الگى اپكەسى. سوعىس جىلدارى ۇلكەن ەكى ۇلىن مايدانعا اتتاندىرىپ تۇڭعىش كەلىنى سالەننىڭ قولىنا قاراپ قالعان قارت اكەسىن كۇتىستى ول.
سول جىلدارى ءبىزدىڭ اۋىلعا بالالار ۇيىنەن شىققان ءتۇرى قازاق, ءتىلى ورىس تاعى ءبىر-ەكى جەتكىنشەك كەلدى. يە شىعار ەشكىم بولماعان سوڭ ءار ۇيدە بىرەر قونىپ, شارۋاسىن جايعاسىپ ءجۇرىپ, ەكى-ءۇش اپتادان سوڭ ءىز-ءتۇزسىز كەتىپ قالدى. ال داۋىلبەك بولسا, وعان اۋىل ادامدارىنىڭ ەشقايسىسى دا كۇمان كەلتىرگەن جوق. «مۇرنى قوڭقيعان, ەرنى دۇرديگەن, سۇيەگى ءىرى يسا تۇقىمىنىڭ تاپ ءوزى» دەدى دە قويدى. ونىڭ اكەسى يسانىڭ سۇلەيمەنى دە الپامساداي اتان جىلىكتى اتپال ازامات بولاتىن. جاسىندا كورشى سەلولاردىڭ كازاك-ورىستارىنا قىرعيداي ءتيىپ, قاجەت نارسەسىن بەرسە قولىنان, بەرمەسە جولىنان الىپ جۇرەدى ەكەن. كوك بەدەۋىن ويناتىپ, ەلدىڭ شەتىنە ول كىرگەندە-اق مۇجىقتار «و, تامىرلاپ» ۇنى مەن كارتوبىن قاپشىقتاپ وڭگەرتىپ جىبەرەتىن كورىنەدى. اۋىلى جۋانتوبەنىڭ ەتەگىن جاناي وتەتىن قاسقا جولدىڭ بويىندا بولعاندىقتان وتكەن-كەتكەن جۇرگىنشىلەر ات شالدىرىپ, كەرەك-جاراعىن سولاردان الىپ تۇراتىن بولعان. بىردە زەرگەرلىك اشەكەي بۇيىمدارمەن ساۋدا جاسايتىن ءبىر كوپەس جولاي سوعىپ, تاۋارىن جايىپ سالسا, ءبىر التىن ساقيناعا كوزى تۇسكەن سۇلەكەڭ قولىنا الىپ ءارى-بەرى اۋدارا قاراپ: «ءوي, مىناۋىڭ جەز عوي, انە قاراشى جەپ-جەڭىل» دەپ باس بارماعىمەن جوعارى قاراي شەرتىپ جىبەرگەندەي يشارات جاساپ, شاڭىراقتى نۇسقاپتى. ساۋداگەر تاتار ساقيناسى شاڭىراقتان اسىپ, سىرتقا تۇسكەن ەكەن دەپ, دالاعا اتا شىعىپ, ءارى ىزدەپ, بەرى ىزدەپ تۇك تابا الماي: «اي, سۋلايمان, سۋلايمان!» دەپ باسىن شايقاي-شايقاي اتتانىپتى. شەرتىپ جىبەرگەن بوپ, جەڭىنىڭ ىشىنە تۇسىرگەن ساقينانى ول ءتورت قىز, ءتورت ۇل تاۋىپ بەرگەن بايبىشەسىنە سىيلاپتى.
اشارشىلىق كەزدە ونداي ولجا قايدان ءتۇسسىن. ءتىپتى قاپ-قاپ ۇن مەن بيدايىن ماجار ارباعا تيەپ, پار-پار اتپەن دۋان جاققا اعىلىپ جاتاتىن ورىس مۇجىقتارىنىڭ كەرۋەنى دە تىيىلعان. اپتاسىنا ءبىر-ەكەۋى وتسە ماڭىنا جان جولاتارداي ەمەس, مۇزداي قارۋلانعان, ءبارىنىڭ دە مىلتىعى بار. ۇيدە قۋىرىپ جەيتىن بيداي دا قالماي, بالالار اشىعا باستاعان سوڭ سۇلەكەڭ نارتاۋەكەلگە بەل بۋىپ, جول تورۋعا شىقتى. ەكىنشى كۇنى سارىوزەكتىڭ كوپىرىنەن استىق ارتقان ءبىر اربالى كورىندى-اۋ ارەڭ. «قارۇيگەننىڭ» قىلتاسىنان باياعى كوك بەدەۋدىڭ ءسىڭلىسى كوكبيە مەن توتەدەن قوسىلعان سۇلەيمەن كەرۋەننىڭ قاسىنان اعىزىپ وتە بەرىپ, ءبىر قاپ ۇندى وڭگەرىپ, بۇرىلا بەرگەندە ساق وتىرعان مۇجىق جاندارمەن جارماسىپ, بيەنىڭ جۇگەنىن سىپىرىپ الدى, ۇرىككەن كوك بيە جالت بەرىپ, جەبەشە زۋلاپ, الاقاشقان بويى سۋلىقامىستىڭ جاعاسىنداعى شوق قايىڭعا تىرەلىپ ءبىر-اق توقتادى.
«ميليتسياعا حابارلاپ, سەن قاراقشىنى اباقتىدا شىرىتەرمىز» دەگەن مۇجىقتاردىڭ بايبالامىن قۇلاعى شالعان سۇلەيمەن اتتان ءتۇسىپ, ءنان قاپشىق بيدايدى ءبىر اعاشتىڭ تۇبىنە جاسىرىپ, ۇستىنە ەرتوقىمدى قويىپ, بيەسىن قويا بەردى دە, ۇيگە اعاش-اعاشتىڭ اراسىمەن جاياۋ كەلدى. قازاقتىڭ ميليتسيا دەگەنىنەن ازىرەيىلدەي قورقاتىن كەزى عوي. ۇيدە وتىرسا ۇستاپ اكەتەر دەپ ويلاعان ول بيدايدى قاي اراعا جاسىرعانىن ايتىپ, ەلىكتى تاۋىندا جاڭادان ۇيىمداسقان جىلقى زاۋىتىنا تارتتى. ونداعى ويى قارت دەپ وزىنە جۇمىس بەرمەگەنمەن ەر جەتىپ قالعان ۇلكەن ەكى ۇلى قويشىبەك پەن بالتابەكتى جىلقى باعۋعا الار دەگەن دامە ەدى. ءوزى وسىلاي اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ جۇرگەندە اۋىلعا اۋدان ورتالىعىنان ارنايى ادامدار كەلىپ اشتىققا ۇشىراعان سابيلەردى بالالار ۇيىنە جيناپ, مۇنىڭ ەكى كىشى ۇلى مىرزابەك پەن داۋىلبەكتى الىپ كەتىپتى.
ءبىر قىزىعى, جەڭىس جىلىنىڭ ەكىنشى قىسىندا تۋعان-تۋىستارىن مىرزابەكتىڭ ءوزى ىزدەپ كەلدى. «سۇلەكەڭ جاسىندا ءسال-ءپال تەنتەكتىگى بولعانمەن, قازاققا قىلداي قياناتى جوق, قۇداي دەگەن جان عوي, سونىسىنا قاراي اللانىڭ ءوزى جارىلقاپ جاتىر» دەپ شۋلاستى اۋىل. شىنىندا دا, بالتابەگى ومىراۋىن وردەن-مەدالعا تولتىرىپ سوعىستان امان ورالىپ, اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى بوپ جۇرگەن. قويشىبەگىن كۇتىپ ەدى, ونىڭ ورنىنا مىرزابەگى ىزدەپ كەلدى. «و, براتان!» دەپ داۋىلبەك ەكەۋىنىڭ قۇشاقتاسا كەتكەنى كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا. بار ءمازىر, جوق جايىن جايىپ ساپ, سۇلەكەڭ ءۇيى اجەپتاۋىر توي جاسادى. ءبىر ايدىڭ ارجاق-بەرجاعىندا كەلىنشەك اپەرىپ, اياعىن تۇسادى. بالتابەكتىڭ اتى ءجۇرىپ تۇرعان تۇسى, اۋىلدان قولايلى قىزمەت تابىلماعان سوڭ, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ءبىر مەكەمەسىنە جۇمىسقا ورنالاستىرىپ, جالعا پاتەر تاۋىپ بەردى.
مەنىڭ التىنشىدا وقىپ جۇرگەن كەزىم. كەيدە مىرزابەكتى ارا-تۇرا ءبىزدىڭ مەكتەپتەن ۇشىراتىپ ءجۇردىم. كەزدەسە قالسا, جىلى شىراي تانىتىپ, ارقامنان قاعىپ, كەلىنشەگىنە: «قاينىڭ عوي, تانيمىسىڭ؟» دەپ جاتاتىن. اكەسى مەن اعاسىنداي كەسەك ءبىتىمدى ەمەس, بويشاڭ بولعانمەن قاعىلەز, قاراتورى, اشاڭ ءجۇزدى, سىمباتتى دا سۇلۋ جىگىت ەدى. الايدا ءبىزدىڭ جاققا كوپ تۇراقتامادى, اينالاسى جىلعا جەتپەي ۇشتى-كۇيلى جوعالىپ كەتتى. باعى جانباعان جەڭگەمىز دە قايدا, قاي جاققا كەتكەنىن بىلمەي دال بولدى. سودان سول «اعامىز» كۇنى بۇگىنگە دەيىن حابار-وشارسىز. «ميحايل قۋاندىقوۆ» دەگەن اتى-ءجونىن وزگەرتىپ, سۇلەيمەننىڭ اتىنا تۇسپەي جۇرگەنىندە ءبىر گاپ بولدى ما ەكەن؟ الدە, سوناۋ سۇراپىل ناۋبەت تۇسىندا كوز جازعان باۋىر ەتى – بالالارىن ماڭگى باقي اڭساپ, ەسىنەن ەكى ەلى شىعارمايتىن قامكوڭىل اتا-انالاردى الداپ, قولدا بارىن ءىشىپ-جەپ, تويعان سوڭ تايىپ تۇراتىن دانىككەن الاياق پا؟ اڭقاۋ قازاق, ونىڭ ۇستىنە كوڭىلى الاڭ, ءۇمىتى وشپەيتىن اتا-انا بايعۇس نەگە بولسىن سەنەدى عوي.
وسىنداي ءبىر وقىس وقيعا ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىندا ءبىزدىڭ اۋىلدا تاعى دا قايتالاندى. ءدۇيىم جۇرت اتىن اتاماي, «جاكە» دەپ اسپەتتەيتىن ساكەن قارتتىڭ باياعىدا بالالار ۇيىنە بەرىلگەن نەمەرەسى اياق استىنان تابىلدى. ونى اۋىلعا بالاسى قوشان اۋداندا جاۋاپتى قىزمەت ىستەيتىن نۇرتازا دەيتىن جاماعايىنىمىز الىپ كەلدى. بالا-شاعا دەگەن بارشىلىق جاكەڭنىڭ ۇلكەن ۇلى مەيرامنىڭ رابيعا, ءرازيا, عازيزا دەگەن ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى ءۇش قىزى بار ەدى. اشتىق القىمنان العاندا شيەتتەي بۇلدىرشىندەر ءىسىپ-كەۋىپ كوز الدىمىزدا مايىپ بولماسىن دەپ, ەرەسەكتەۋ رابيعاسىن الىپ قالىپ, كىشى ەكەۋىن بالالار ۇيىنە تاپسىرعان ەمەس پە. ءبىر جىلدان سوڭ جاعداي وڭالۋعا بەت العاندا اتا-اناسى ءىزىن سۋىتپاي ىزدەپ, ءرازياسىن الىپ قايتادى.
قىزىن الىپ قايتۋعا بارعاندا بالالار ءۇيىنىڭ باستىعى ورىستان سونداي بالا بار ما, دەپ سۇراسا, ول قاعازدارىن قاراپ جىبەرىپ, «دا, جيۆەت ساكەنوۆا ۋ ناس» دەسە كەرەك. ورىسشانى شالا تۇسىنگەن ءماديان شەشەي: «ونداعىلار ءبىزدىڭ بالانى دوجەبەك اتايدى ەكەن» دەپ كەلىپتى. سودان ءرازيا قاشان تۇرمىسقا شىققانشا «دوجەبەك» اتانىپ كەتتى. ال ءاۋ باستا اپكەسىنەن ايىرىپ, باسقا توپقا ءبولىپ جىبەرگەن عازيزا ءىزىم-عايىم تابىلماي ءجۇردى.
قوشاننىڭ كەلىنشەگى بالقيا ءبىر كۇنى قونىپ شىعار ءۇي تابا الماي كوشەدە جۇرگەن ءبىر بويجەتكەندى ۇيىنە ەرتىپ اكەلەدى. شاي-سۋىن ءىشىپ وتىرىپ, ءجون سۇراسا, مەيمان قىز كامەلەتكە جاسى تولعان سوڭ, بالالار ۇيىنەن شىعارىلىپ, نە جۇمىس, نە تۋىس تابا الماي سارساڭعا ءتۇسىپ جۇرگەن سورماڭداي ەكەن. ءتالكەككە تۇسكەن تاعدىرى اشارشىلىق جىلدارىنىڭ تاقسىرەتىنە بارىپ تىرەلەتىنىن اڭعارعان اڭقىلداق نۇرتازا قاريا:
– بالام, سوزىڭە قاراعاندا, وسى سەن ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ تۋماسى بولىپ جۇرمە؟ ساكەن دەگەن سىيلى اقساقالىمىزدىڭ ءبىر نەمەرە قىزى اشتىق كەزىندە دەتدومعا تاپسىرىلىپ, سودان ەش حابارسىز كەتكەن ەدى. ءماديان بەيشارانىڭ قاپيادا كوز جازىپ قالعان قىزىن ويلاعاندا كوكىرەگى قارس ايىرىلادى. مۇمكىن, سەن سونىڭ قىزى شىعارسىڭ. ءتۇر-ءتۇسىڭ دە سول ءۇيدىڭ بالالارىنا ۇقساپ تۇر. بارساڭ, ەرتەڭ-اق اۋىلعا الىپ بارايىن, – دەدى.
سول كۇنى جاكەڭ ءۇيىنىڭ قۋانىش-شاتتىعىندا شەك بولسايشى. ولگەنى ءتىرىلىپ, وشكەنى جانعانداي بولعان وتباسى مارە-سارە, اعايىن-تۋعاندار مەن كورشى-قولاڭ دا ءماز-ءمايرام. «مەيرامنىڭ وتىز ەكىنشى جىلى كەتكەن قىزى تابىلىپتى» دەگەن يگى حاباردى ەستىگەن اۋىل تايلى-تاياعى قالماي قۇتتى بولسىن ايتۋعا اۋىلدىڭ شەت جاعىنداعى اعاش قويناۋىندا تۇرعان جاكەڭنىڭ ۇيىنە قاراي اعىلدى.
– قۇداي-اي, مىڭ دا ءبىر تاۋبە! مايداننان ورالماي قالعان مەيرامىم مەن كىشكەنەمنىڭ قايعىسىن ءۇمىت ءۇزىپ قويعان قارشاداي قىزىم تابىلىپ, ءسال دە بولسا ورتايتتى-اۋ! ريزامىن اللاعا! – دەپ ساكەن قارت ساقالى جاسپەن جۋىلىپ, الاقانىن اسپانعا جايدى.
– رابيعام مەن ءرازيامنىڭ ومىردەن ەرتە وتكەنىنە وزەگىم ورتەنىپ, قابىرعام قايىسۋشى ەدى. مەن بەيباقتىڭ كوز جاسىن قۇدايىم كورگەن ەكەن. عازيزامدى قارا شاڭىراعىما قايتا ورالتتى عوي. تاۋبە, تاۋبە! – دەپ ءماديان شەشەي قىزىن باۋىرىنا قايتا-قايتا باستى.
تيتتەي ءبىر قۋانىشتى ۇلان-اسىر تويعا اينالدىرىپ جىبەرەتىن قازاقى سالتپەن ءبىزدىڭ «جىلىمدىدا» تاعى ءبىر توي-دۋمان دۇركىرەي جونەلدى. توپ ەتىپ اسپاننان تۇسە قالعان پەرىشتەدەي جۇرتتىڭ ءبارىن شۋلاتىپ, اياق استىنان تابىلعان قىزعا كۇمانمەن كۇدىكتەنە قاراعاندار دا بولدى. وزىمنەن ءۇش-ءتورت جاس ۇلكەن بويجەتكەنگە مەن دە سىن كوزىمەن قارادىم. بىلايىنشا, بادەندى, قاراتورى, قيما قاس, جانارلى قارا كوزىندە مۇڭ تابى بار, ءبىر كورمەگە سىر بەرمەس سالماقتى قىز. بوي-ءبىتىمى, استىڭعى ەرنىنىڭ ءسال شىعىڭقىلىعى وسى ءۇيدىڭ جاندارىنا ۇقسايدى. سونىسىنىڭ ءوزى-اق كۇمان-كۇدىكتى سەيىلتكەندەي.
ارادا بىرەر اپتا وتكەن سوڭ ول شەشەسىن ەرتىپ ءجۇرىپ, اۋىل-ءۇيدى ارالاپ, اعايىن-تۋىستارمەن تانىستى. ءجۇرىس-تۇرىسى كەلىستى, ارتىق-اۋىز ءسوزى جوق, ونشا-مۇنشاعا كۇلە دە بەرمەيتىن ۇستامدى دا ورنىقتى قىز سياقتى كورىندى. ورتالاۋ ءبىلىمى بار, ورىسشاعا جەتىك بايسالدى بويجەتكەنگە اۋىلدا كوز سالعان جىگىتتەر دە تابىلدى. بىراق ولاردىڭ بىرىنە دە يلىككەن جوق ول. كەيدە قالاعا بارىپ قايتادى. ءىنىسى سەيىلحانعا بازارلىق الىپ كەلەتىنى دە بار. وسىلاي كوكتەم, جاز ءوتىپ, اۋىلعا ول ابدەن باۋىر باسقانداي ەدى.
سول جىلى كۇزدە ينستيتۋتقا ءتۇسىپ, قىستا كانيكۋلعا كەلسەم, «ولجا اپكەمنىڭ» ورنى بار دا, ءوزى جوق. قىس تۇسەردىڭ الدىندا كيىم-كەشەك الامىن دەپ قالاعا كەتكەن ەكەن, سول بەتىمەن شۋ قاراقۇيرىق ءىز-ءتۇزسىز كەتىپتى. بىرەۋلەر ۆوكزالدا بيلەت الىپ تۇرعان جەرىنەن كورگەن ەكەن, بىراق قايدا, قاي جاققا كەتكەنىن ەشكىم بىلمەيدى.
– سول سايتاننىڭ كوزگە كۇيىك بولىپ كەلگەنىنەن كەلمەگەنى جاقسى ەدى. ولگەنى تىرىلگەندەي وكپەسى ءۇزىلىپ ءىشى-باۋىرى ەلجىرەپ, قۋانىشى قوينىنا سىيماي جۇرگەن جاكەڭ مەن ءماديان ول حابار-وشارسىز كەتكەلى قابىرعاسى سوگىلىپ, ابدەن ءمۇجىلىپ ءبىتتى. بالالار ءۇيى قايبىر دۇرىس تاربيە بەرۋشى ەدى. ولاردان شىققان جاستاردىڭ, جىلپوس بولاتىنى تەگىن دەيسىڭ بە؟! – دەپ كۇرسىنە جاۋاپ قاتتى انام مەنىڭ «ولجا قىزدارىڭ تايىپ تۇرعان با؟» دەگەن ساۋالىما.
ارينە, بالالار ءۇيىنىڭ ءبارى بىردەي ەمەس قوي. سولاردا تاربيەلەنىپ-اق عىلىم شىڭىنا قۇلاش ۇرعان, ەل باسقارىپ ابىروي-بەدەلگە بولەنگەن داڭقتى دا اتاقتى ادامدار از با! بۇرناعى جىلى توقسان جاسى تويلانعان اكادەميك اپامىز پاتشايىم تاجىباەۆانىڭ اتا-انادان ەرتە ايىرىلىپ بالالار ۇيىندە وسكەنىن ەستىگەنىمدە قاتتى تەبىرەنگەنىم بار. قازاعى قالىڭ وڭىردە بالالار مەكەمەسىندە بالالارعا زايىرلى ءبىلىم مەن قازاقى تاربيە قاتار بەرىلەدى عوي. ال ورىسى جىرتىلىپ ايىرىلاتىن سولتۇستىك وڭىردەگى بالالار ۇيىندە تاربيەشىلەردىڭ ءبارى دەرلىك سول ۇلتتان بولعاندىقتان الدىمەن ەسىمدەرى ورىسشاعا ورايلاستىرىلىپ, سوسىن سەزىمدەرى شاباقتالا باستايدى. ارتىنان اتى-ءجونى تۇگەل ورىسشالانىپ, ۇلتىنا دەيىن وزگەرتىپ جازىلادى. اشارشىلىق جىلدارى بالالار ۇيىنە تاپسىرىلعان سابيلەرىنىڭ كوبىن قازاقتاردىڭ تابا الماي, ءۇمىت ءۇزىپ قويعانىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا جاتىر ما دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, اتاقتى الەكساندر ماتروسوۆتىڭ ورىس ەمەس, بالالار ۇيىندە وسكەن باشقۇرت بالاسى ەكەنىن جۇرت بەرتىن عانا ءبىلدى ەمەس پە. كەيدە تەلەديداردان اتى-ءجونى ورىس, ءتۇر-تۇلعاسى قازاقتان اينىمايتىن ازاماتتاردى كورگەندە وسىلار سوناۋ ناۋبەت جىلدارى بالالار مەكەمەسىنە توعىتىلعان اعالارىمىز بەن اپكەلەرىمىزدىڭ ۇرپاعى ەمەس پە ەكەن دەگەن الاقۇيىن وي كەلەدى باسىما. قاساقانا قولدان جاسالعان الاپات اشتىق جۇرتتى جاپپاي قىرىپ قانا قويماي, سۋداي ساپىرىپ, ميداي ارالاستىرىپ جىبەرگەنىن جاسىرىپ قايتەمىز.
سارباس اقتاەۆ,
جازۋشى.
الماتى.
بەس اتادان تۇراتىن ءبىزدىڭ الپىس ءۇيلى اياداي جىلىمدى اۋىلىنان عانا التى-جەتى ءبۇلدىرشىن اشتان ولمەس ءۇشىن سول جىلدارى امالسىز بالالار ۇيىنە بەرىلىپتى. ونىڭ الدىندا بىرەر جىل بۇرىن جۋانتوبە باۋرايىنداعى جاۋلىباي ۇرانداس اعايىندار باس قۇراپ, باۋبەك وزەنىن بوگەپ كاتلابان دەگەن ايدىن كول جاساپ, وزەن بويىنداعى قا راعايلى القاپتىن قىر جاق بەتىنەن ءتورت-بەس كوشە تارتىپ, «قاراعاي» اتتى ۇجىمشارعا ۇيىسقان بولاتىن. جاڭا ەلدى مەكەننىڭ شەت جاعىنا مەنىڭ جيىرما سەگىزىنشى جىلدىڭ اياعىندا باي-كۋلاك قاتارىندا تاركىلەنگەن كىشى اتام توكەجاننىڭ «ۇستا-قاراعايدىڭ» باۋىرىنداعى ءتورت بولمەلى ءۇيىن كوشىرىپ اكەپ باستاۋىش مەكتەپ اشقان. ال اۋقاتتىلاردىڭ ورتاعا تۇسكەن مالىنان ۇجىمشار فەرماسىن ۇيىمداستىرىپ, «ايدارلى» مەن «اۋپىلدەك» القابىن جىرتىپ, ەگىن سالىپ, سول كۇزدە ءتاپ-ءتاۋىر استىق جيناعانى بار. ءسويتىپ, بىرلەسكەن ەڭبەكتىڭ جەمىسىنە ەل ەندى شۇيگي بەرگەندە جەكە مەنشىكتە اشا تۇياق قالماسىن دەگەن اسىرا سىلتەۋ ناۋقانى باستالىپ, جارلىنىڭ جالعىز سيىرىنا دەيىن سىپىرىپ-سيىرىپ ورتاعا ءتۇسىردى. اقسىز قالعان جۇرت شايلىق ءسۇت ءۇشىن ەرتەڭگى, كەشكى ساۋىن كەزىندە توپاتايلارى داڭعىرلاپ, قاۋعالارى قاۋدىرلاپ فەرما ماڭىن توريتىن بولدى. شولاق بەلسەندىلەر بولسا, ورتاق يگىلىكتى ورتاقشىلاردىڭ وزىنەن قىزعانىپ, ولاردى شەتىنەن قۋىپ مال ماڭىنا جولاتپاي, ساۋىلعان ءسۇتتى كەسپەكتەرگە قۇيعىزىپ, قالاعا جونەلتىپ جاتتى.
سول جىلى قىس تا تىم ەرتە ءتۇسىپ, ساقىلداعان سارى اياز اپتالاپ ايىقپاي تال قوراعا قامالعان ءىرى قارا ازىق جەتپەي, كۇتىم بولماي, سۋىققا ۇشىپ, ساۋىن سيىرلار اقپان-قاڭتار تۋماي-اق قىرىلىپ ءبىتتى. قالىڭ قاسات قاردان تەبىندىك ءشوپ تابا الماي, جىعىپ بەرگەن قاراعاي, قايىڭنىڭ قابىعى مەن بۇتاعىنا عانا قاراپ قالعان جىلقى جانۋار قانشاعا شىداسىن, ورتاعا تۇسكەن قامبار-اتا تۇياعىنىڭ تورتتەن ءۇشى كوكتەمگە جەتە المادى. سويىپ جەيتىن مالى جوق, ءپىسىرىپ جەيتىن نانى جوق, قۋىرعان بيدايدىڭ وزىنە ءزارۋ جۇرت اشتىققا ۇشىراپ, الدى ءىسىپ-كەۋىپ ولە باستادى. اسىرەسە, جاڭا تۋعان سابيلەردىڭ ساناتقا قوسىلعانى ىلۋدە بىرەۋ عانا بولدى. بۇلايشا ءبىر جەردە ۇيلىعىپ وتىرا بەرسە, تايلى-تۇياعى قالماي قىرىلىپ قالاتىنىن بىلگەن جۇرت «بۇيتكەن ۇجىمدارىڭ قۇرىسىن» دەپ, شولاق بەلسەندىلەردىڭ «قىرامىز-جويامىز, سوتتاتامىز» دەگەن قوقان-لوقىسىنا قاراماي, قىستان امان شىققان بىرەر قاراسىن جەتەلەپ, كوكتەم تۋا بۇرىنعى قۇتتى قونىستارىنا قاراي جوڭكىلدى. ءوز قىستاۋلارىندا ەكى-ءۇش ءۇي وتىرىپ كۇن كورە المايتىنىن بىلگەن اعايىندار بىرلەسپەي بولمايتىنىنا كوزى جەتىپ, وسى ءوڭىردىڭ كىندىگى ىسپەتتى باسقاراعاي ورمانى مەن بۇزاۋولەڭ كولىنىڭ اراسىنداعى ەسجان اۋىلىنا تابان تىرەپ, ەلۋ-الپىس تۇندىك دەربەس اۋىلشارۋاشىلىق ارتەلىن قۇردى. ونى وسى وڭىردەگى ۇلكەن كولدىڭ اتىمەن «جىلىمدى» اتادى.
الايدا ارانىن اشقان الاپات اشتىقتان قۇتىلۋ وڭاي بولعان جوق. اشتان ولمەس ءۇشىن ەرەسەكتەر باسىن تاۋعا دا ۇردى, تاسقا دا ۇردى, قۇسقا – تۇزاق, قويانعا قاقپان قۇردى, سازداۋ جەردەن جۋا مەن قىمىزدىق تەردى. قىستان قۇر سۇلدەسى شىققان قوي-ەشكى مەن جالعىز جارىم ءىرى قارا ءسۇت بەرمەك تۇگىل ءتولىن ارەڭ اسىرادى. اسىرەسە, اشتان بۇراتىلعان ءسابي بالالاردىڭ جاۋدىراعان كوزى جاندى ءمۇجىپ, جۇرەكتى ەزدى. سولارعا نەسىبە ىزدەپ ەر ازاماتتاردىڭ ءبىرازى جۇرگەن اياققا جورگەم ىلىنەر مە ەكەن دەپ, مەملەكەت قامقورلىعىنداعى جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان كەڭشارلارعا جۇمىس ىزدەپ اتتاندى. ايتكەنمەن, تۇپكىلىكتى حالىقتىڭ وكىلدەرىن جۇمىسقا قابىلداۋ جاڭادان قۇرىلعان شارۋاشىلىقتاردىڭ باسشىسىنا بايلانىستى ەدى. ماسەلەن, قورعالجىن وڭىرىندە ۇيىمداستىرىلعان «شالقار» كەڭشارىنىڭ ورتالىقتان جىبەرىلگەن ديرەكتورى ن.جەلەزنياك دەگەن بىرەۋ قازاقتاردى جۇمىسقا الۋ بىلاي تۇرسىن, اشىعىپ جاردەم سۇراپ كەلگەندەرگە ولگەن مالداردىڭ ەتى مەن قايماعى الىنعان ءسۇتتىڭ كوك سۋىن بەرگەندەردىڭ ءوزىن قىزمەتتەن شىعارىپ جىبەرگەن. ءبىر جىلدا ول شارۋاشىلىققا مامانى بار, قاتارداعى جۇمىسشىسى بار ەكى جۇزدەن استام ادام قابىلداعان ەكەن. سولاردىڭ اراسىندا بىردە-ءبىر قازاق بولماعان. ءبارى دە ورتالىق رەسەيدەن جەر اۋىپ كەلگەن كىلەڭ كۋلاكتار مەن سولاردىڭ قىزمەتشىلەرى بولىپ شىققان. سوندىقتان ءار ايماقتا ءبىر-بىردەن ۇيىمداستىرىلعان ونداي كەڭشارلارعا جۇمىس ىزدەپ, كۇنكورىس ءۇشىن كەتكەندەردىڭ كوبى سالى سۋعا كەتىپ, كەرى قايتتى.
ايتەۋىر اشتىقتان ءولىم قالىنە جەتكەن سابيلەردىڭ وبالىنا قارادى ما, الدە حالىقتىڭ جارىمىنا جۋىعى قىرىلعان سوڭ بيلىكتىڭ ەسى كىردى مە, ءار-ءار جەردەن بالالار ءۇيىن اشىپ, پاناسىز بۇلدىرشىندەردى قابىلداي باستادى. قيامەت ناۋبەتكە قىلار قايرانى جوق اتا-انالار باۋىر ەتى – بالدىرعاندارىنىڭ كوز الدىندا قينالىپ ولگەنىن كورمەيىن, ءتىرى بولسا ءبىر تابىلار دەپ بالالارىن الگى جاڭادان اشىلعان مەكەمەلەرگە بەردى. سول سابيلەردىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەيمالىم, كوبى حابار-وشارسىز كەتتى. سول تۇستا بالالار ۇيىنە ءبىزدىڭ اۋىلدان الىنعان جەتى بالانىڭ بىرەۋى – سۇلەيمەننىڭ داۋىلبەگى عانا ورالدى. ونىڭ ءوزى دە وتان سوعىسىنىڭ سۇراپىل كەزىندە بالالار ءۇيى تاراپ, كوشەدە قالعان جەرىنەن تابىلدى.
اۋەلى, ونىڭ ءتۇر-ءتۇسى ءبىزدىڭ تۇقىمعا ۇقسايدى ەكەن دەپ, كوشەدە جۇرگەن جەرىنەن ءىش تارتىپ نەمەرە اپاسى باقيرا ءوز ۇيىنە ەرتىپ اكەپتى. بايعۇس بالا «ديما» بوپ جۇرگەنمەن قازاقشا اتى-ءجونىن ۇمىتپاعان ەكەن. بالالار ۇيىنە بىرگە الىنعان ءۇش جاس ۇلكەن اعاسى مىرزابەك باسقا توپقا اۋىستىراردا «سۇلەيمەنوۆ داۋىلبەك ەكەنىڭدى ۇمىتپا» دەپ قاداي-قاداي تاپسىرىپتى. ءسۇيىنشى سۇراپ, ونى الىپ كەلگەن دە الگى اپكەسى. سوعىس جىلدارى ۇلكەن ەكى ۇلىن مايدانعا اتتاندىرىپ تۇڭعىش كەلىنى سالەننىڭ قولىنا قاراپ قالعان قارت اكەسىن كۇتىستى ول.
سول جىلدارى ءبىزدىڭ اۋىلعا بالالار ۇيىنەن شىققان ءتۇرى قازاق, ءتىلى ورىس تاعى ءبىر-ەكى جەتكىنشەك كەلدى. يە شىعار ەشكىم بولماعان سوڭ ءار ۇيدە بىرەر قونىپ, شارۋاسىن جايعاسىپ ءجۇرىپ, ەكى-ءۇش اپتادان سوڭ ءىز-ءتۇزسىز كەتىپ قالدى. ال داۋىلبەك بولسا, وعان اۋىل ادامدارىنىڭ ەشقايسىسى دا كۇمان كەلتىرگەن جوق. «مۇرنى قوڭقيعان, ەرنى دۇرديگەن, سۇيەگى ءىرى يسا تۇقىمىنىڭ تاپ ءوزى» دەدى دە قويدى. ونىڭ اكەسى يسانىڭ سۇلەيمەنى دە الپامساداي اتان جىلىكتى اتپال ازامات بولاتىن. جاسىندا كورشى سەلولاردىڭ كازاك-ورىستارىنا قىرعيداي ءتيىپ, قاجەت نارسەسىن بەرسە قولىنان, بەرمەسە جولىنان الىپ جۇرەدى ەكەن. كوك بەدەۋىن ويناتىپ, ەلدىڭ شەتىنە ول كىرگەندە-اق مۇجىقتار «و, تامىرلاپ» ۇنى مەن كارتوبىن قاپشىقتاپ وڭگەرتىپ جىبەرەتىن كورىنەدى. اۋىلى جۋانتوبەنىڭ ەتەگىن جاناي وتەتىن قاسقا جولدىڭ بويىندا بولعاندىقتان وتكەن-كەتكەن جۇرگىنشىلەر ات شالدىرىپ, كەرەك-جاراعىن سولاردان الىپ تۇراتىن بولعان. بىردە زەرگەرلىك اشەكەي بۇيىمدارمەن ساۋدا جاسايتىن ءبىر كوپەس جولاي سوعىپ, تاۋارىن جايىپ سالسا, ءبىر التىن ساقيناعا كوزى تۇسكەن سۇلەكەڭ قولىنا الىپ ءارى-بەرى اۋدارا قاراپ: «ءوي, مىناۋىڭ جەز عوي, انە قاراشى جەپ-جەڭىل» دەپ باس بارماعىمەن جوعارى قاراي شەرتىپ جىبەرگەندەي يشارات جاساپ, شاڭىراقتى نۇسقاپتى. ساۋداگەر تاتار ساقيناسى شاڭىراقتان اسىپ, سىرتقا تۇسكەن ەكەن دەپ, دالاعا اتا شىعىپ, ءارى ىزدەپ, بەرى ىزدەپ تۇك تابا الماي: «اي, سۋلايمان, سۋلايمان!» دەپ باسىن شايقاي-شايقاي اتتانىپتى. شەرتىپ جىبەرگەن بوپ, جەڭىنىڭ ىشىنە تۇسىرگەن ساقينانى ول ءتورت قىز, ءتورت ۇل تاۋىپ بەرگەن بايبىشەسىنە سىيلاپتى.
اشارشىلىق كەزدە ونداي ولجا قايدان ءتۇسسىن. ءتىپتى قاپ-قاپ ۇن مەن بيدايىن ماجار ارباعا تيەپ, پار-پار اتپەن دۋان جاققا اعىلىپ جاتاتىن ورىس مۇجىقتارىنىڭ كەرۋەنى دە تىيىلعان. اپتاسىنا ءبىر-ەكەۋى وتسە ماڭىنا جان جولاتارداي ەمەس, مۇزداي قارۋلانعان, ءبارىنىڭ دە مىلتىعى بار. ۇيدە قۋىرىپ جەيتىن بيداي دا قالماي, بالالار اشىعا باستاعان سوڭ سۇلەكەڭ نارتاۋەكەلگە بەل بۋىپ, جول تورۋعا شىقتى. ەكىنشى كۇنى سارىوزەكتىڭ كوپىرىنەن استىق ارتقان ءبىر اربالى كورىندى-اۋ ارەڭ. «قارۇيگەننىڭ» قىلتاسىنان باياعى كوك بەدەۋدىڭ ءسىڭلىسى كوكبيە مەن توتەدەن قوسىلعان سۇلەيمەن كەرۋەننىڭ قاسىنان اعىزىپ وتە بەرىپ, ءبىر قاپ ۇندى وڭگەرىپ, بۇرىلا بەرگەندە ساق وتىرعان مۇجىق جاندارمەن جارماسىپ, بيەنىڭ جۇگەنىن سىپىرىپ الدى, ۇرىككەن كوك بيە جالت بەرىپ, جەبەشە زۋلاپ, الاقاشقان بويى سۋلىقامىستىڭ جاعاسىنداعى شوق قايىڭعا تىرەلىپ ءبىر-اق توقتادى.
«ميليتسياعا حابارلاپ, سەن قاراقشىنى اباقتىدا شىرىتەرمىز» دەگەن مۇجىقتاردىڭ بايبالامىن قۇلاعى شالعان سۇلەيمەن اتتان ءتۇسىپ, ءنان قاپشىق بيدايدى ءبىر اعاشتىڭ تۇبىنە جاسىرىپ, ۇستىنە ەرتوقىمدى قويىپ, بيەسىن قويا بەردى دە, ۇيگە اعاش-اعاشتىڭ اراسىمەن جاياۋ كەلدى. قازاقتىڭ ميليتسيا دەگەنىنەن ازىرەيىلدەي قورقاتىن كەزى عوي. ۇيدە وتىرسا ۇستاپ اكەتەر دەپ ويلاعان ول بيدايدى قاي اراعا جاسىرعانىن ايتىپ, ەلىكتى تاۋىندا جاڭادان ۇيىمداسقان جىلقى زاۋىتىنا تارتتى. ونداعى ويى قارت دەپ وزىنە جۇمىس بەرمەگەنمەن ەر جەتىپ قالعان ۇلكەن ەكى ۇلى قويشىبەك پەن بالتابەكتى جىلقى باعۋعا الار دەگەن دامە ەدى. ءوزى وسىلاي اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ جۇرگەندە اۋىلعا اۋدان ورتالىعىنان ارنايى ادامدار كەلىپ اشتىققا ۇشىراعان سابيلەردى بالالار ۇيىنە جيناپ, مۇنىڭ ەكى كىشى ۇلى مىرزابەك پەن داۋىلبەكتى الىپ كەتىپتى.
ءبىر قىزىعى, جەڭىس جىلىنىڭ ەكىنشى قىسىندا تۋعان-تۋىستارىن مىرزابەكتىڭ ءوزى ىزدەپ كەلدى. «سۇلەكەڭ جاسىندا ءسال-ءپال تەنتەكتىگى بولعانمەن, قازاققا قىلداي قياناتى جوق, قۇداي دەگەن جان عوي, سونىسىنا قاراي اللانىڭ ءوزى جارىلقاپ جاتىر» دەپ شۋلاستى اۋىل. شىنىندا دا, بالتابەگى ومىراۋىن وردەن-مەدالعا تولتىرىپ سوعىستان امان ورالىپ, اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى بوپ جۇرگەن. قويشىبەگىن كۇتىپ ەدى, ونىڭ ورنىنا مىرزابەگى ىزدەپ كەلدى. «و, براتان!» دەپ داۋىلبەك ەكەۋىنىڭ قۇشاقتاسا كەتكەنى كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا. بار ءمازىر, جوق جايىن جايىپ ساپ, سۇلەكەڭ ءۇيى اجەپتاۋىر توي جاسادى. ءبىر ايدىڭ ارجاق-بەرجاعىندا كەلىنشەك اپەرىپ, اياعىن تۇسادى. بالتابەكتىڭ اتى ءجۇرىپ تۇرعان تۇسى, اۋىلدان قولايلى قىزمەت تابىلماعان سوڭ, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ءبىر مەكەمەسىنە جۇمىسقا ورنالاستىرىپ, جالعا پاتەر تاۋىپ بەردى.
مەنىڭ التىنشىدا وقىپ جۇرگەن كەزىم. كەيدە مىرزابەكتى ارا-تۇرا ءبىزدىڭ مەكتەپتەن ۇشىراتىپ ءجۇردىم. كەزدەسە قالسا, جىلى شىراي تانىتىپ, ارقامنان قاعىپ, كەلىنشەگىنە: «قاينىڭ عوي, تانيمىسىڭ؟» دەپ جاتاتىن. اكەسى مەن اعاسىنداي كەسەك ءبىتىمدى ەمەس, بويشاڭ بولعانمەن قاعىلەز, قاراتورى, اشاڭ ءجۇزدى, سىمباتتى دا سۇلۋ جىگىت ەدى. الايدا ءبىزدىڭ جاققا كوپ تۇراقتامادى, اينالاسى جىلعا جەتپەي ۇشتى-كۇيلى جوعالىپ كەتتى. باعى جانباعان جەڭگەمىز دە قايدا, قاي جاققا كەتكەنىن بىلمەي دال بولدى. سودان سول «اعامىز» كۇنى بۇگىنگە دەيىن حابار-وشارسىز. «ميحايل قۋاندىقوۆ» دەگەن اتى-ءجونىن وزگەرتىپ, سۇلەيمەننىڭ اتىنا تۇسپەي جۇرگەنىندە ءبىر گاپ بولدى ما ەكەن؟ الدە, سوناۋ سۇراپىل ناۋبەت تۇسىندا كوز جازعان باۋىر ەتى – بالالارىن ماڭگى باقي اڭساپ, ەسىنەن ەكى ەلى شىعارمايتىن قامكوڭىل اتا-انالاردى الداپ, قولدا بارىن ءىشىپ-جەپ, تويعان سوڭ تايىپ تۇراتىن دانىككەن الاياق پا؟ اڭقاۋ قازاق, ونىڭ ۇستىنە كوڭىلى الاڭ, ءۇمىتى وشپەيتىن اتا-انا بايعۇس نەگە بولسىن سەنەدى عوي.
وسىنداي ءبىر وقىس وقيعا ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىندا ءبىزدىڭ اۋىلدا تاعى دا قايتالاندى. ءدۇيىم جۇرت اتىن اتاماي, «جاكە» دەپ اسپەتتەيتىن ساكەن قارتتىڭ باياعىدا بالالار ۇيىنە بەرىلگەن نەمەرەسى اياق استىنان تابىلدى. ونى اۋىلعا بالاسى قوشان اۋداندا جاۋاپتى قىزمەت ىستەيتىن نۇرتازا دەيتىن جاماعايىنىمىز الىپ كەلدى. بالا-شاعا دەگەن بارشىلىق جاكەڭنىڭ ۇلكەن ۇلى مەيرامنىڭ رابيعا, ءرازيا, عازيزا دەگەن ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى ءۇش قىزى بار ەدى. اشتىق القىمنان العاندا شيەتتەي بۇلدىرشىندەر ءىسىپ-كەۋىپ كوز الدىمىزدا مايىپ بولماسىن دەپ, ەرەسەكتەۋ رابيعاسىن الىپ قالىپ, كىشى ەكەۋىن بالالار ۇيىنە تاپسىرعان ەمەس پە. ءبىر جىلدان سوڭ جاعداي وڭالۋعا بەت العاندا اتا-اناسى ءىزىن سۋىتپاي ىزدەپ, ءرازياسىن الىپ قايتادى.
قىزىن الىپ قايتۋعا بارعاندا بالالار ءۇيىنىڭ باستىعى ورىستان سونداي بالا بار ما, دەپ سۇراسا, ول قاعازدارىن قاراپ جىبەرىپ, «دا, جيۆەت ساكەنوۆا ۋ ناس» دەسە كەرەك. ورىسشانى شالا تۇسىنگەن ءماديان شەشەي: «ونداعىلار ءبىزدىڭ بالانى دوجەبەك اتايدى ەكەن» دەپ كەلىپتى. سودان ءرازيا قاشان تۇرمىسقا شىققانشا «دوجەبەك» اتانىپ كەتتى. ال ءاۋ باستا اپكەسىنەن ايىرىپ, باسقا توپقا ءبولىپ جىبەرگەن عازيزا ءىزىم-عايىم تابىلماي ءجۇردى.
قوشاننىڭ كەلىنشەگى بالقيا ءبىر كۇنى قونىپ شىعار ءۇي تابا الماي كوشەدە جۇرگەن ءبىر بويجەتكەندى ۇيىنە ەرتىپ اكەلەدى. شاي-سۋىن ءىشىپ وتىرىپ, ءجون سۇراسا, مەيمان قىز كامەلەتكە جاسى تولعان سوڭ, بالالار ۇيىنەن شىعارىلىپ, نە جۇمىس, نە تۋىس تابا الماي سارساڭعا ءتۇسىپ جۇرگەن سورماڭداي ەكەن. ءتالكەككە تۇسكەن تاعدىرى اشارشىلىق جىلدارىنىڭ تاقسىرەتىنە بارىپ تىرەلەتىنىن اڭعارعان اڭقىلداق نۇرتازا قاريا:
– بالام, سوزىڭە قاراعاندا, وسى سەن ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ تۋماسى بولىپ جۇرمە؟ ساكەن دەگەن سىيلى اقساقالىمىزدىڭ ءبىر نەمەرە قىزى اشتىق كەزىندە دەتدومعا تاپسىرىلىپ, سودان ەش حابارسىز كەتكەن ەدى. ءماديان بەيشارانىڭ قاپيادا كوز جازىپ قالعان قىزىن ويلاعاندا كوكىرەگى قارس ايىرىلادى. مۇمكىن, سەن سونىڭ قىزى شىعارسىڭ. ءتۇر-ءتۇسىڭ دە سول ءۇيدىڭ بالالارىنا ۇقساپ تۇر. بارساڭ, ەرتەڭ-اق اۋىلعا الىپ بارايىن, – دەدى.
سول كۇنى جاكەڭ ءۇيىنىڭ قۋانىش-شاتتىعىندا شەك بولسايشى. ولگەنى ءتىرىلىپ, وشكەنى جانعانداي بولعان وتباسى مارە-سارە, اعايىن-تۋعاندار مەن كورشى-قولاڭ دا ءماز-ءمايرام. «مەيرامنىڭ وتىز ەكىنشى جىلى كەتكەن قىزى تابىلىپتى» دەگەن يگى حاباردى ەستىگەن اۋىل تايلى-تاياعى قالماي قۇتتى بولسىن ايتۋعا اۋىلدىڭ شەت جاعىنداعى اعاش قويناۋىندا تۇرعان جاكەڭنىڭ ۇيىنە قاراي اعىلدى.
– قۇداي-اي, مىڭ دا ءبىر تاۋبە! مايداننان ورالماي قالعان مەيرامىم مەن كىشكەنەمنىڭ قايعىسىن ءۇمىت ءۇزىپ قويعان قارشاداي قىزىم تابىلىپ, ءسال دە بولسا ورتايتتى-اۋ! ريزامىن اللاعا! – دەپ ساكەن قارت ساقالى جاسپەن جۋىلىپ, الاقانىن اسپانعا جايدى.
– رابيعام مەن ءرازيامنىڭ ومىردەن ەرتە وتكەنىنە وزەگىم ورتەنىپ, قابىرعام قايىسۋشى ەدى. مەن بەيباقتىڭ كوز جاسىن قۇدايىم كورگەن ەكەن. عازيزامدى قارا شاڭىراعىما قايتا ورالتتى عوي. تاۋبە, تاۋبە! – دەپ ءماديان شەشەي قىزىن باۋىرىنا قايتا-قايتا باستى.
تيتتەي ءبىر قۋانىشتى ۇلان-اسىر تويعا اينالدىرىپ جىبەرەتىن قازاقى سالتپەن ءبىزدىڭ «جىلىمدىدا» تاعى ءبىر توي-دۋمان دۇركىرەي جونەلدى. توپ ەتىپ اسپاننان تۇسە قالعان پەرىشتەدەي جۇرتتىڭ ءبارىن شۋلاتىپ, اياق استىنان تابىلعان قىزعا كۇمانمەن كۇدىكتەنە قاراعاندار دا بولدى. وزىمنەن ءۇش-ءتورت جاس ۇلكەن بويجەتكەنگە مەن دە سىن كوزىمەن قارادىم. بىلايىنشا, بادەندى, قاراتورى, قيما قاس, جانارلى قارا كوزىندە مۇڭ تابى بار, ءبىر كورمەگە سىر بەرمەس سالماقتى قىز. بوي-ءبىتىمى, استىڭعى ەرنىنىڭ ءسال شىعىڭقىلىعى وسى ءۇيدىڭ جاندارىنا ۇقسايدى. سونىسىنىڭ ءوزى-اق كۇمان-كۇدىكتى سەيىلتكەندەي.
ارادا بىرەر اپتا وتكەن سوڭ ول شەشەسىن ەرتىپ ءجۇرىپ, اۋىل-ءۇيدى ارالاپ, اعايىن-تۋىستارمەن تانىستى. ءجۇرىس-تۇرىسى كەلىستى, ارتىق-اۋىز ءسوزى جوق, ونشا-مۇنشاعا كۇلە دە بەرمەيتىن ۇستامدى دا ورنىقتى قىز سياقتى كورىندى. ورتالاۋ ءبىلىمى بار, ورىسشاعا جەتىك بايسالدى بويجەتكەنگە اۋىلدا كوز سالعان جىگىتتەر دە تابىلدى. بىراق ولاردىڭ بىرىنە دە يلىككەن جوق ول. كەيدە قالاعا بارىپ قايتادى. ءىنىسى سەيىلحانعا بازارلىق الىپ كەلەتىنى دە بار. وسىلاي كوكتەم, جاز ءوتىپ, اۋىلعا ول ابدەن باۋىر باسقانداي ەدى.
سول جىلى كۇزدە ينستيتۋتقا ءتۇسىپ, قىستا كانيكۋلعا كەلسەم, «ولجا اپكەمنىڭ» ورنى بار دا, ءوزى جوق. قىس تۇسەردىڭ الدىندا كيىم-كەشەك الامىن دەپ قالاعا كەتكەن ەكەن, سول بەتىمەن شۋ قاراقۇيرىق ءىز-ءتۇزسىز كەتىپتى. بىرەۋلەر ۆوكزالدا بيلەت الىپ تۇرعان جەرىنەن كورگەن ەكەن, بىراق قايدا, قاي جاققا كەتكەنىن ەشكىم بىلمەيدى.
– سول سايتاننىڭ كوزگە كۇيىك بولىپ كەلگەنىنەن كەلمەگەنى جاقسى ەدى. ولگەنى تىرىلگەندەي وكپەسى ءۇزىلىپ ءىشى-باۋىرى ەلجىرەپ, قۋانىشى قوينىنا سىيماي جۇرگەن جاكەڭ مەن ءماديان ول حابار-وشارسىز كەتكەلى قابىرعاسى سوگىلىپ, ابدەن ءمۇجىلىپ ءبىتتى. بالالار ءۇيى قايبىر دۇرىس تاربيە بەرۋشى ەدى. ولاردان شىققان جاستاردىڭ, جىلپوس بولاتىنى تەگىن دەيسىڭ بە؟! – دەپ كۇرسىنە جاۋاپ قاتتى انام مەنىڭ «ولجا قىزدارىڭ تايىپ تۇرعان با؟» دەگەن ساۋالىما.
ارينە, بالالار ءۇيىنىڭ ءبارى بىردەي ەمەس قوي. سولاردا تاربيەلەنىپ-اق عىلىم شىڭىنا قۇلاش ۇرعان, ەل باسقارىپ ابىروي-بەدەلگە بولەنگەن داڭقتى دا اتاقتى ادامدار از با! بۇرناعى جىلى توقسان جاسى تويلانعان اكادەميك اپامىز پاتشايىم تاجىباەۆانىڭ اتا-انادان ەرتە ايىرىلىپ بالالار ۇيىندە وسكەنىن ەستىگەنىمدە قاتتى تەبىرەنگەنىم بار. قازاعى قالىڭ وڭىردە بالالار مەكەمەسىندە بالالارعا زايىرلى ءبىلىم مەن قازاقى تاربيە قاتار بەرىلەدى عوي. ال ورىسى جىرتىلىپ ايىرىلاتىن سولتۇستىك وڭىردەگى بالالار ۇيىندە تاربيەشىلەردىڭ ءبارى دەرلىك سول ۇلتتان بولعاندىقتان الدىمەن ەسىمدەرى ورىسشاعا ورايلاستىرىلىپ, سوسىن سەزىمدەرى شاباقتالا باستايدى. ارتىنان اتى-ءجونى تۇگەل ورىسشالانىپ, ۇلتىنا دەيىن وزگەرتىپ جازىلادى. اشارشىلىق جىلدارى بالالار ۇيىنە تاپسىرىلعان سابيلەرىنىڭ كوبىن قازاقتاردىڭ تابا الماي, ءۇمىت ءۇزىپ قويعانىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا جاتىر ما دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, اتاقتى الەكساندر ماتروسوۆتىڭ ورىس ەمەس, بالالار ۇيىندە وسكەن باشقۇرت بالاسى ەكەنىن جۇرت بەرتىن عانا ءبىلدى ەمەس پە. كەيدە تەلەديداردان اتى-ءجونى ورىس, ءتۇر-تۇلعاسى قازاقتان اينىمايتىن ازاماتتاردى كورگەندە وسىلار سوناۋ ناۋبەت جىلدارى بالالار مەكەمەسىنە توعىتىلعان اعالارىمىز بەن اپكەلەرىمىزدىڭ ۇرپاعى ەمەس پە ەكەن دەگەن الاقۇيىن وي كەلەدى باسىما. قاساقانا قولدان جاسالعان الاپات اشتىق جۇرتتى جاپپاي قىرىپ قانا قويماي, سۋداي ساپىرىپ, ميداي ارالاستىرىپ جىبەرگەنىن جاسىرىپ قايتەمىز.
سارباس اقتاەۆ,
جازۋشى.
الماتى.
سوڭعى جاڭالىقتار
استانادا قار كۇرەۋگە ەكى مىڭعا جۋىق ارنايى تەحنيكا شىعارىلدى
ەلوردا • بۇگىن, 12:57
پوليەتيلەن مەن الكيلات: جاڭا وندىرىستەر قازاقستاننىڭ يمپورتقا تاۋەلدىلىگىن ازايتادى
ەنەرگەتيكا • بۇگىن, 12:48
قوستاناي وبلىسىندا 145 روبوت وندىرىستە جۇمىس ىستەي باستادى
تەحنولوگيا • بۇگىن, 12:40
بيبىگۇل جەكسەنباي: كونستيتۋتسيانى تالقىلاۋ – قوعامنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى
اتا زاڭ • بۇگىن, 12:34
اۋەدە 900 ساعاتتىق تاجىريبەسى بار قازاق ۇشقىشى تۋرالى نە بىلەمىز؟
قوعام • بۇگىن, 12:23
مىسىر ۆيزاسى قىمباتتادى: قازاقستان ازاماتتارى ءۇشىن جاڭا تاريف ەنگىزىلمەك
قوعام • بۇگىن, 12:18
قارا التىن قۇنى سوڭعى التى ايداعى ەڭ جوعارعى مەجەنى باعىندىردى
الەم • بۇگىن, 12:10
ورالدا قىسقى سپورت تۇرلەرىنە ارنالعان فەستيۆال ءوتتى
ايماقتار • بۇگىن, 11:57
شىعىس قازاقستاندا اس ءۇي ورىندىعىنا ەسىرتكى ساقتاعان تۇرعىن ۇستالدى
زاڭ مەن ءتارتىپ • بۇگىن, 11:50
ۇلىتاۋ وبلىسىندا ەسكەك ەسۋ مەكتەبى اشىلدى
ايماقتار • بۇگىن, 11:48
قوستاناي وبلىسىندا ون ءۇش ادام قار قۇرساۋىنان قۇتقارىلدى
وقيعا • بۇگىن, 11:36
ERG كەنشىلەرى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن قولدادى
اتا زاڭ • بۇگىن, 11:20
ەلىمىزدە ۇندىستاندىق «دەسيلماكس» ءدارىسىن ساتۋعا تىيىم سالىندى
فارماتسەۆتيكا • بۇگىن, 11:20
