كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
قاقتىعىستار مەن سوعىستاردان قاجىعان بۇگىنگى الەمدە ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءوز جاۋاپكەرشىلىگى بار. بۇل جاۋاپكەرشىلىك كەيدە سەنى اتىس-شابىستىڭ قايناپ تۇرعان جەرىندە جاندالباسالاپ جۇرگەن جانداردىڭ كۇڭىرەنگەن جان دۇنيەسىن تەرەڭنەن تۇسىنۋگە ۇندەيدى. وسىندايدا نەمىس ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان العان جاراقات-دەرتىنەن 26 جاسىندا قايتىس بولعان ۆولفگانگ بورحەرتتىڭ «نىساناعا تىگىلگەن باستار» اتتى نوۆەللاسىندا سۋرەتتەلگەن كورىنىستەر ويدان كەتپەي قويادى.
جازۋشى ءشاربانۋ بەيسەنوۆا قازاق تىلىنە اۋدارعان بۇل تۋىندىدا جاۋىن قىناداي قىرىپ جاتقان ەكى جىگىتتىڭ ءىس-ارەكەتى, ءوزارا ديالوگى ادامدى ءارى-ءسارى كۇيگە ءتۇسىرىپ, قاندايدا ءبىر ناقتى وي تۇيۋگە مۇمكىندىك بەرە قويمايدى. «ەكى جىگىت جان دارمەن وڭكەڭدەپ جەر قازىپ جاتىر. اجەپتاۋىر كەڭ شۇڭقىر لەزدە پايدا بولدى. ءوزى ءتىپتى جايلى ەكەن. كەڭدىگى كوردەي...». بۇل جەردە ەكى ساربازدىڭ وزدەرى قورعانۋعا قازعان شۇقىرىنىڭ (وكوپ) «كەڭدىگى كوردەي» دەپ سيپاتتالۋى جۇرەكتى شىمىرلاتىپ جىبەرەدى. ويتكەنى قورعانىس ءۇشىن قازىلعان وكوپ الگى ساربازدار ءۇشىن كەنەتتەن كادىمگى قازۋلى كورگە اينالىپ شىعا كەلۋى ابدەن مۇمكىن عوي. ءيا, ابدەن مۇمكىن, ويتكەنى بۇل سوعىس, بۇل مايدان.
شىعارماداعى «ولاردىڭ قول پۋلەمەتى بار. ونى بەلگىسىز ۋاقىتتا بەيمالىم بىرەۋ كىسى اتۋ ءۇشىن ويلاپ تاپقان. ەندى بۇلاردىڭ قولىندا قىلپىپ تۇر. ال اتىلۋعا ءتيىس قۇربانداردى ولار تانىپ-بىلگەن ەمەس. وزدەرى ۇعىنىقسىز بوتەن تىلدە سويلەيدى. بۇلاردىڭ الدىندا قىلداي قياناتى, ەش جازىعى جوق مىسكىندەر ولار. بىراق اتۋىڭ كەرەك. بۇيرىق سولاي! بىرەۋ «اتىڭدار!» دەگەن جارلىق شىعارعان. تەگىس جۋساتىپ تاستاۋ ءۇشىن الدەكىم مينۋتىنا الپىستان استام وق جاۋدىرار پۋلەمەتتى ويلاپ تاپقان. وسى تاپقىرلىعى ءۇشىن ماراپاتقا بولەنىپ, سىي-سياپاتقا يە بولعان», دەگەن اششى كەكەسىنمەن جازىلعان جولداردان سۇم سوعىستا, ەڭ الدىمەن, زارداپ شەگەتىن قاراپايىم حالىق, قاتارداعى سارباز ەكەنىن, ولاردىڭ اتۋعا, قىرۋعا بۇيرىق بەرگەن اشكوز ءارى قابىلەتسىز باسقارۋشىلاردىڭ قۇربانى ەكەنىن ۇعىنا تۇسەسىڭ. ۇعىنعان سايىن كەشەگى سوعىس پەن بۇگىنگى سوعىستىڭ جالپى سيپاتىنىڭ ۇقساستىعىن كورەسىڭ. «مەملەكەتتىڭ مۇددەسى» دەگەن ۇلكەن جەلەۋ مەن سىلتاۋدى العا تارتىپ, سوعىستان وزگە شەشىم تابۋعا قابىلەتسىزدىگىن, ارەكەتسىزدىگىن الگى «مەملەكەتتىك مۇددەسىماقتىڭ» تاساسىنا جاسىرىپ جانىققان ساياساتكەرلەردىڭ سۇلباسى كولەڭدەپ جۇيكەڭە تيەدى.
«– ات! – دەپ بۇيىردى ەكىنشىسىنە. ول كوزدەپ تۇرىپ اتىپ كەپ جىبەردى. باس مۇرتتاي ۇشتى. ول ەندى مىنا جارىق ساۋلەنى, زەڭگىر كوك اسپاندى, التىن كۇننىڭ سىنىعىن ماڭگى كورە المايدى». ەكى جىگىت وزدەرى قازعان جەردىڭ جىرتىعىنا تىعىلىپ الىپ قارسى بەتتەگى جاۋدىڭ باسىن قاعىپ تاستاي بەرەدى. ول باستاردىڭ يەسىن بۇلار مۇلدە تانىمايدى دا, ەشقاشان كورمەگەن. ولاردىڭ بۇلارعا جاساعان قىلداي قياناتى بولسايشى. الگى ەكەۋ تالايدىڭ باسىن جالمادى. مۇنىسىنا ءبىرىنىڭ جانى اۋىرسا, ەكىنشىسى ءوزىن اقتاپ, بار جاۋاپكەرشىلىكتى جوعارىدان جارلىق بەرگەنگە ارتىپ قويىپ ءوزىن اۋىر ويدان ارىلتىپ اۋرە. «بۇيرىق وسىلاي», دەدى ەكى جىگىتتىڭ ءبىرى سىبىرلاي. ء«بارىبىر ولاردىڭ كوزىن جويعان ءبىز», دەدى ەكىنشىسى ايقايلاپ. «بۇل ەندى سۇمدىق بولدى», دەدى العاشقىسى كۇيزەلگەن ۇنمەن. «كەيدە قىزىق ءۇشىن دە اتتىق ەمەس پە!» دەدى وعان سەرىگى قارقىلداي كۇلىپ. «جوق, اتاما», دەپ ايقايلادى سىبىرلاعان داۋىس. «دەگەنمەن, قىزىق كورىپ, كەيدە ەرىككەننەن دە اتقانىمىز راس قوي. ەرمەك ءۇشىن...» دەيدى ەكىنشىسى. بۇل ەكى ساربازدىڭ ءوزارا ۇنقاتىسۋى. ولار ءبارىن جارلىق يەسىنە, بۇيرىق بەرۋشىگە جاپقىسى كەلەدى, بىراق وزدەرىنىڭ دە كىسى ولتىرۋگە ەتتەرى ءولىپ كەتكەنىنە الاڭداپ, جاندارى اۋىرادى, ىشتەي ازاپتانادى. ءبىرى ءوزىن كۇناھار سانايدى, ال ەكىنشىسى ونىمەن كەلىسپەي, بورداي ۇگىلىپ, ەلجىرەپ وتىرماي باستاردى قاعىپ ءتۇسۋ مىندەتىن ورىنداي بەرۋگە جىگەرلەندىرەدى. ونىڭ ويتپەسىنە لاجى جوق, ويتكەنى بۇل سوعىس, جاۋىڭدى اياساڭ ءوزىن اجال قۇشاسىڭ.
«ەكەۋى دە ورىندارىنان شيراق تۇرىپ, پۋلەمەتكە جارماستى. قىلتيعان باستى كورىپ, توپەپ وق جاۋدىردى. قاشانعى داعدى بويىنشا. ال اتقان ادامدارىن ولار تانىپ-بىلگەن ەمەس. ءومىرى كورمەگەن, بۇلاردىڭ الدىندا ەشقانداي جازىعى جوق جاندار ەدى. بىراق بۇلار اتۋعا ءتيىس. سول ءۇشىن الدەبىرەۋ پۋلەمەت ويلاپ تاپقان. ونىسىنا جانە مول سىي-سياپات الىپ, قوشەمەت-قۇرمەتكە بولەنگەن». ءيا, ولارعا «اتىڭدار!» دەگەن بۇيرىق بەرىلگەن. بۇيرىق تالقىلانبايدى, ورىندالۋى كەرەك.
الەم سوعىستان ادا بولار كۇندى كورۋ ادامزاتتىڭ ماڭدايىنا جازىلماعانداي. اجال وعى ءالى دە توبەدەن جاۋىپ تۇر, باستار قىرقىلىپ جاتىر.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ازابى ءالى ۇمىتىلماي, سودان قالعان جارا ءالى جازىلا قويماعان قازىرگى كەزدە جاڭا ءبىر, ءححى عاسىردىڭ سوعىسىنا كۋا بولۋدامىز. نەگە, نە ءۇشىن سوعىسىپ جاتقانىن, ءوزى تانىمايتىن, بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن ادامداردى نەگە وققا بايلاعانىن تۇسىنە الماي تالاي سارباز ءجۇر. ولاردىڭ بارلىعى «نىساناعا تىگىلگەن باستارداعى» ەكى ساربازدىڭ ءدال ءوزى.
ۆ.بورحەرتتىڭ «نىساناعا تىگىلگەن باستار» اتتى بۇل نوۆەللاسى بۇگىنگى سوعىسقا ارنالىپ جازىلعانداي.
