دىنارالىق كەلىسىم كەپىلى

قازاقستان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-ساياسي, دەموكراتيالىق تۇرعىدان جەدەل دامۋ جولىنا ءتۇستى جانە دە ول تەك بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىك اياسىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الەمدەگى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ بىرىنەن سانالادى. ارينە, مۇنداي جەتىستىك وزدىگىنەن كەلە قويعان جوق, وعان قوعامداعى جاراسىمدى ۇيلەسىم مەن ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستاردىڭ ءتيىمدى تۇتقالارىن جاساۋدىڭ دۇرىس باعىتىن تاڭداپ الۋ ارقىلى قول جەتتى. مۇنداي تاريحي مىندەتتەردى شەشۋدە ءبىزدىڭ كوپ ۇلت پەن ۇلىستى جانە بىرنەشە كونفەسسيالى رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ باستى ءرول اتقاردى. وداق ىدىراعان كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى باتىل دا بىلىكتى قادامدار جاساي ءبىلدى. ال ەندى كەشەگى وداقتىڭ وزگە ەل­دەرىنىڭ اراسىندا ەتنوسارالىق شيەلەنىسكە ءبىر تابان جاقىن تۇرعانداي كورىنەتىن كوپ ەتنوستى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بۇگىنگى دارەجەسى مەن دەڭگەيى قانداي دەگەن ماسەلەگە كەلەيىك. 2010 جىلدىڭ كوكتەمىندە ۆاشينگتوندا وتكەن جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ماسە­لە­سىن­ە ارنالعان ءسامميتتىڭ العاشقى ماجىلىسىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆقا ءسوز بەرەردە اقش پرەزيدەنتى باراك وباما ءبىزدىڭ مەملەكەتتى يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىندەگى الەمدىك كوش­باسشى ەل دەپ اتادى جانە ەلباسى­نىڭ وسى سالا مەن مەملەكەت باسقارۋداعى قىز­مە­تىنە جوعارى باعا بەرۋى دە تەكتەن تەك ەمەس. بۇل باعانىڭ مانىنە وي جۇگىرتۋ ءۇشىن ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعان. 1990 جىل­دار باسىنا قايتا ورا­لايىق. جەر شارىنىڭ جارتىسىنا ىق­پال ەتكەن الىپ يمپەريا قۇلاعان سوڭ ونىڭ قاناتىنىڭ استىنان جان-جاققا ىدىراپ شىققان جاس مەملەكەتتەردىڭ مۇنان كەيىنگى تاعدىرىنىڭ قالاي بولاتىندىعى بەلگى­سىز ەدى. كوپتەگەن ساياساتكەرلەر ولار­دىڭ بولاشاعىنا كۇمانمەن قارادى. اسىرەسە, ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ بولاشا­عى­نا قاتىستى بولجامدار كوبىنە-كوپ قورقىنىشتى بولىپ كەلەتىن. ماسەلەن, كەڭەس وداعىنىڭ قۇلايتىندىعىن ون-ون بەس جىلداي ۋاقىت بۇ­رىن بولجاۋىمەن جانە سول بول­جامنىڭ راسقا اي­نا­لۋى­مەن اتى شى­عىپ, سۇڭعىلا سايا­سات­كەر ەكەندىگى مويىندالعان, سول تۇستاعى اقش پرەزي­دەنتى ر.رەيگان­نىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى ءجونىن­دەگى كەڭەسشىسى بول­عان ز.بجەزينسكي­ وتكەن عاسىردىڭ باسىندا الماتىعا كەلگەن ساپارىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازمۋ-ءدىڭ ستۋدەنتتەرى مەن وقىتۋشىلارى ۇجى­مىمەن كەزدەستى. وندا وسى وقۋ ورنىنىڭ حالىقارالىق بايلانىس جونىندەگى پرورەكتورى بولعاندىقتان, ونىمەن بىرگە ءجۇردىم. سول سابازىڭىز ۇشىراسۋ ۇستىندە “ۇزاق جىلدار بويى وزدەرىنىڭ دەربەس مەملەكەت قۇرۋ تاجىريبەسىنەن ايى­رىلعان ورتالىق ازيا ەلدەرى ەندىگى كەزەكتە بولاشاق بالقان تۇبەگىنە, ياعني ەتنوستىق كيكىلجىڭدەردىڭ مە­كە­نىنە اينالۋى ابدەن مۇمكىن” دەگەنى ەسىمدە. ز.بجە­زينسكي سونداي-اق وسىنداي قاتەر ەڭ ال­دى­­مەن قازاقستاننان تۋىنداۋى ءمۇم­­كىن ەكەندىگىن, وسى ەلدە تاريحي تۇر­­عىدان قالىپتاسقان بىرقاتار فاكتورلاردى العا تارتا وتىرىپ, دالەلدەي ايتتى. ايتسە دە قۇدايعا شۇكىر, ءبىز ەڭ الدىمەن بىلگىش ساياساتشى ءسوزىن­دەگى وسى قاتەردەن قۇتىلدىق. تاۋەل­سىزدىكتىڭ جيىرماعا جۋىق جىلى ىشىندە سان ۇلتتىڭ باسى قوسىلعان قازاقستان ەلباسىنىڭ سارا ساياساتى ناتيجەسىندە جەر شارىنداعى ۇلت­ارا­لىق كيكىلجىڭدەر ورنىعۋى ءمۇم­كىن مەكەننەن سول سان ۇلتتىڭ دوس­تىعى جاراسقان, ەل ءىشى­نىڭ بەرەكەسى ارتقان, ەكونوميكاسى جاقسى دامۋ ۇستىندەگى ەلگە اي­نال­دى. مۇنى ءبىر دەڭىز. تاۋەلسىز­دىك­تى الۋ وڭاي ەمەس, ال العاننان كەيىن ونى نىعايتۋ ودان دا قيىن. وسى رەتتە تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ونى نىعايتا الماي, ءدىنارا­لىق جانە ۇلتارالىق ارازدىققا جول بەرىپ الۋىنىڭ سالدارىنان ەكىگە ءبولىنىپ كەتكەن كەزىندەگى ءبىرتۇتاس ءۇندىستاندى مىسالعا كەل­تىرۋگە بولادى. سوندىقتان تاۋەلسىزدىكتى ەڭ الدى­مەن ەلدىڭ ءىشىن­دەگى تاتۋلىقپەن عانا نىعايتا الاسىڭ. ال بەرەكەسىزدىكتەن تيتىقتاعان كورشىلەس قىرعىزستانعا كەلسەك, ەڭ الدىمەن, ەكونومي­كانى كوتەرىپ, حالىقتىڭ ءال-قۋاتىن جاقسارتۋى كەرەك ەدى. بىراق بۇل با­عىت­تاعى جۇمىستارى ناتيجە بەرمەي, ەلدى ەكىنشى رەت بەرەكەتسىزدىككە ۇرىندىرعان جاپپاي تارتىپسىزدىك ورىن الدى. ەلباسىمەن اڭگىمەلەسكەن جانە اڭگىمەسىن تىڭداعان شەتەلدىكتەر ول تۋرالى وزدەرىنىڭ جۇرەكجاردى لەبىزدەرىن ءبىلدىردى. مىسالى: پيتەر ەديگەر, “قارۋسىز الەم” قوزعالىسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى: – سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز بۇكىل الەمگە ۇلگى بولدى. سەبەبى, پرەزيدەنتتەرىڭىز الەمدەگى بىردە-ءبىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولىنان كەلمەگەن ەرلىك جاسادى. ءوز حالقىنا قانشاما قاسىرەت اكەلگەن يادرولىق سىناق الاڭىن ءبىرىنشى مۇمكىندىكتە جاپتى. بۇل – يادرولىق كلۋبقا كىرەتىن بارلىق مەملەكەتتەرگە شىنايى ۇلگى بولاتىن تەڭدەسسىز قادام. دجوناتان اتكين, “نازارباەۆ جانە قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋى” كىتابىنىڭ اۆتورى: – مەن وسىنداي ەرەن تۇلعانىڭ كەلبەتىن وتانداستارىما ءالى دە تانىتا ءتۇسۋدى پارىزىم دەپ سانايمىن. مەنىڭ كىتابىمنىڭ ەڭ باستى ءبولىمى رەتىندە قازاقستاننىڭ, سول ارقىلى كۇللى دۇنيە ءجۇزىنىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ ىسىنە قوسقان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلەسى جونىندە جازىلعان تۇستاردى اتار ەدىم. ونىڭ الدىندا تەك قازاقستان حالقى عانا ەمەس, كۇللى الەم جۇرتشىلىعى قارىزدار. پاۋل ميحاەل تەيلور, سميتسون ينستيتۋتىنىڭ ازيا ءبولىمىنىڭ ديرەكتورى:  – قازاقستان – تاڭعاجايىپ مەملەكەت. مەن قازاق ەلى تۋرالى نەعۇرلىم كوپ بىلگەن سايىن سوعۇرلىم ونىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە قىزىعا تۇسەمىن. سىزدەر حالىقارالىق ارەنادا ۇلكەن بەدەلدى ەلگە, ءتىپتى وزگەلەرگە ۇلگى مەملەكەتكە اينال­دىڭىزدار. مۇنىڭ بارلىعى شىن مانىندە ۇلكەن قۇرمەتكە لايىق. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىناۋ جاھاندىق سامميتتە قاق توردە بولۋى دا كەزدەيسوقتىق ەمەس. قازاقستاندىق كوشباس­شى­نىڭ قازاق­ستاندا حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن توزىمدىلىكتى, وڭىردە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتى­لىق­تى نىعايتۋداعى, حالىق­ارالىق ساياساتقا بەلسەندى قاتى­سۋدا­عى ماڭىزدى ءرولىن باسقا دا مەملەكەت باسشىلارى مەن ءىرى قايراتكەرلەر ەرەكشە اتاپ كورسەتۋدە. قا­زاق­ستاندا بارلىق ازاماتتاردىڭ ۇل­تى­نا جانە ءدىني سەنىمىنە قاراماستان, ولار­دىڭ تەڭ قۇقىلىعى ناقتى قامتاماسىز ەتى­لىپ وتىرعاندىعى تۋرالى پىكىر, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قىزمەتىنە قاتىستى لەبىزدەر ايرىقشا نازار اۋدارارلىق. قازاق توپىراعىنا ءارتۇرلى دىندەگى حالىقتاردىڭ پاتشالىق رەسەي كەزىنەن كەيىنگى ەكىنشى توعىتىلۋى حح عاسىردىڭ 30-40 جىلدارى جۇرگىزىلگەن ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن كەزەڭىندە ىسكە اسىرىلدى. ستاليندىك ساياسات سالدارىنان سەنىمسىز حالىقتار قاتارىنا قوسىلعان 110 مىڭ كورەي 1937 جىلى قيىر شىعىستان قازاقستانعا قونىس اۋدارىلدى. ولاردىڭ قاتارىن 1939 جىلى باتىس ۋكراينا مەن باتىس بەلورۋسسيادان كۇشتەپ قونىس اۋدارىلعان 103 مىڭ پولياك پەن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ حالىقتارى, 1941 جىلى رەسەيدىڭ پوۆولجە اۆتونوميا­سىنان قونىس اۋدارىلعان 349 مىڭعا جۋىق نەمىس, 507 مىڭ سولتۇستىك كاۆكاز حالىقتارى تولىقتىردى. گرەك, ارميان, موردۆا جانە تاعى باسقا دا كۇشتەپ قونىس اۋدارىلعان از ساندى حالىقتار قانشاما ەدى؟ وسىلاردىڭ باسىم بولىگى قازاق توپىراعىندا ءبىرجولا تۇراقتاپ قالدى. رەسپۋبليكامىزداعى بۇگىنگى تاڭداعى كوپتەگەن كونفەسسيالاردىڭ قۇرامىنا كىرىپ وتىرعانداردىڭ كوپشىلىگى سولاردىڭ ۇرپاقتارى. مەملەكەت باسشىسى ەتنوستاردىڭ ءوزارا ىنتىماعى مەن بىرلىگىن ۇنەمىن نازاردا ۇستايدى. ەلباسىنىڭ كەڭ دۇنيەتانى­مىنىڭ ارقاسىندا ءار الۋان ەتنوستىق توپ وكىلدەرى ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ ەڭ ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭىندە دە وعان ۇلكەن سەنىممەن قارادى جانە بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەتتىكتى دامىتۋدىڭ بىردەن-ءبىر قولايلى جولى رەتىندەگى ەگەمەندى مەملەكەت قۇرۋدىڭ نازارباەۆ ۇسىنعان قاعيدالارىن قابىلدادى, بۇل ورايدا بەيبىتشىلىك سۇيەتىن قوعامدا بوستان­دىقتىڭ, تەڭدىكتىڭ جانە كەلىسىمنىڭ يدەالدارىن ۇستانۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قويدى. 1995 جىلى 1 ناۋرىزدا رەسپۋبليكانىڭ قوعامدىق-ساياسي ارەناسىندا ۇلتتىق ساياسات سالاسىنداعى رەتتەۋشى جاڭا سۋبەكت – قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ يدەياسى نەگىزىندە دۇنيەگە كەلدى. ەتنوسارالىق بىرلىك پەن كەلىسىم ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ تۇتقالارى جاسالدى. ال شىن مانىندە اسسامبلەيا قۇرىلعاننان بەرى ون ءتورت جىل ىشىندە حالىقتار دوستىعىنىڭ فەنومەندىك ينستيتۋتى وركەنيەت ينستيتۋتى دارەجە­سىنە كوتەرىلدى. قازىرگى كەزدە ونى ءححى عاسىرداعى ادامزات تاجىريبەسىنىڭ قولى جەتكەن زور جەتىستىگىنىڭ ءبىرى رەتىندە الەم قاۋىمداستىعى مويىندادى. اتالمىش ۇيىمدى قۇرىلعان كۇنىنەن پرەزيدەن­تىمىزدىڭ باسقارىپ كەلۋى ەلباسىمىزدىڭ توزىمدىلىك, ەتنوسارالىق جانە كونفەس­سياارالىق كەلىسىم قاعيدالارىن جاق­تايتىندىعىن دالەلدەي ءتۇستى. قازاقستاننىڭ قوعامدىق ءومىردى ۇيىمداستىرۋدىڭ دەموكراتيالىق نى­ساندارىنا, قۇقىقتىق مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعامعا قاراي بەتبۇرىسىن, بوستاندىق اياسىنىڭ كەڭي ءتۇسۋىن, ەگەر پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سان قىرلى قىزمەتىنە تولىقتاي باعا بەرگەندە عانا تۇسىنۋگە جانە وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە بولادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءاۋ باستان حالىقتىڭ ءوز تاعدىرىن ءوزى ايقىنداۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن تامىرشىداي تاني ءبىلدى. ال بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ ورنىندا قۇرىلعان جاڭا مەملەكەتتەردە دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ ساپاسى, قارقىنى, مازمۇنى مەن ناتيجەلەرى ولاردىڭ باسشىلارىنىڭ جەكە ساپاسىنا كوپ بايلانىستى ەدى. قازاقستان ءۇشىن قول جەتكەن جەتىستىك پەن تابىستار, كەمشىلىكتەر مەن قاتەلىكتەر, قۋانىش پەن الاڭداۋشىلىق, دامۋدىڭ باسىم تۇستارىن ايقىنداپ, سالدارىن دا بولجاي ءبىلۋ – مۇنىڭ ءبارى ن.ءا.نازار­باەۆتىڭ ساياسي قىزمەتىمەن بايلانىستى. دانىشپان عۇلاما عالىم بابامىز ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ءوزىنىڭ اتاقتى “قايى­رىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراس­تارى” تۋرالى تراكتاتىندا مەملەكەتتى باسقارىپ تۇرعان ادام ەڭ الدىمەن قاراماعىنداعىلاردىڭ جان دۇنيەسى تۋرالى, ولاردىڭ باقىتى, گۇلدەنۋى مەن ءوزارا كەلىسىمىنىڭ بولۋى تۋرالى ويلانۋى ءتيىس. ادامدى ەمدەيتىن دارىگەر ونىڭ دەنە قۇرىلىسىن جاقسى بىلسە, ەل باسقاراتىن مەملەكەتتىك قايراتكەر دە سول ادامنىڭ بارلىق جان-دۇنيەسىن, ونىڭ ىشكى قالتارىستارىن, كەمشىلىكتەرى مەن اقاۋلارىن ەمدەيدى. جۇرەكتىڭ اينالاسىنا ادام دەنەسىنىڭ قۇرىلىسى قالىپتاساتىن بولسا, بيلەۋشىنىڭ اينالاسىنا دا تاپ سونداي قايىرىمدى ورتانىڭ قالىپتاسۋى ارقىلى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن كەلىسىمگە قول جەتپەك. الەمدىك قوعامدىق-ساياسي ءداستۇردى, اسىرەسە شىعىس ءداستۇرىن تارازىلاي كەلە, ءبىز ءوزىمىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ ادامي قاسيەتتەرىنە نازار اۋدارساق, وندا ەڭ الدىمەن ءوزارا كەلىسىم مەن تۇسىنۋشىلىككە سەنىم تۋعىزاتىن ادىلەتتىلىك ەكەندىگىن كورەمىز. پرەزيدەنتتىڭ اسا ماڭىزدى قاسيەتىنىڭ ءبىرى دەپ اۋقىمدى ويلاۋ قابىلەتىن, وزىنە الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ – شىعىستىڭ دا, باتىستىڭ دا بارلىق تاجىريبەسىن جيناي ءبىلۋىن ايتار ەدىك. ءبىزدىڭ ەل – ورتالىق ازيانىڭ جۇرەگى, الەمدىك وركەنيەتتەردىڭ, ەۋرازيالىق دۇنيەنىڭ توعىسقان جەرى. ەۋرازيالىققا ءتان اۋقىمى كەڭ, امبەباپ ويلاۋ قابىلەتىن بويىنا دارىتقان پرەزيدەنت قانا ەلدى, ونىڭ تاۋەلسىزدىگىن, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن ەتنوسارالىق ۇيلەسىمدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن باعىتپەن الىپ جۇرە الادى. ءوز ەلىمىزدى الەمدىك تاريحتىڭ كەلەشەگىندە كورە ءبىلۋ – ۇلتتىق مۇددەلەر مەن ونىڭ ۇلتتار بىرلىگىن, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق تۇراقتىلىق پەن ىنتىماقتاستىقتى قورعاۋ جانە قامتا­ماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان مەملەكەتتىك ساياسات جۇرگىزۋ ەكەنى انىق. ەلىمىزدەگى ءدىني فاكتور ايتارلىقتاي الۋان ءتۇرلى قۇرىلىم جانە ول ءوزىنىڭ جيىنتىعىندا ادامعا, ونىڭ دۇنيەتانىم­دىق قۇندىلىعىنا, ونەگەلىلىك باعىت-باعدارىنا, مىنەز-ق ۇلىق ەرەكشەلىگىنە, جان-دۇنيەسىنە ىقپال ەتۋگە قابىلەتتى قۋاتتى رۋحاني كۇش بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ن.ءا.نازارباەۆ باستى قۇندىلىق دەپ تەك ەتنوسارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ جانە بەكىتۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە بارلىق ءدىني توزىمدىلىكتى, كونفەس­سياارالىق ۇنقاتىسۋ مەن كەلىسىمدى ساقتاپ نىعايتۋ دەپ سانايدى. قازاقستاندا رۋحاني كەلىسىم ەۋرازيالىق قۇرلىقتىڭ ەكى ءىرى ەتنوسى – تۇركى تىلدەستەر مەن سلاۆياندار ۇستاناتىن ەكى الەمدىك ءداستۇرلى دىندەر – يسلام مەن پراۆوسلوۆيەلىك حريستياندار اراسىندا باسىم بولۋى ءتيىس. سوعان وراي قازاقستانداعى يسلام-پراۆوسلاۆيەلىك حريستيان كەلىسىمى ارقىلى قازاقستان­دىقتاردىڭ توزىمدىلىگى قالىپتاسىپ, ساقتالماق. بۇل كەلىسىم ۋاقىتشا سيپاتتا ەمەس: ول جاھاندانۋ جاعدايىندا قازاق­ستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋىنىڭ بازاسىندا جانە جاقسىلىقتى, ىزگىلىكتى, سەنىمدى, اشىق­تىقتى, الىس-جاقىن ادامداردى قۇرمەت­تەۋشىلىكتى, لايىقتى مىنەز-ق ۇلىقتى جانە يگى ىستەرگە ادامداردىڭ قاتىسۋىن پارىز سانايتىن يسلام مەن پراۆوسلاۆيەلىك حريستياندىقتىڭ ماڭىزدى وسيەتتەرى مەن عيبراتتارى نەگىزىندە تولىق جۇزەگە اسا الادى. قۇرلىقتىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ شەشۋشى فاكتورى رەتىندە كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ كوزدەگەن ىزگى ماقساتى وسىنداي. قازاقستاننىڭ بىرنەشە كونفەس­سيالىلىعىن ەل بىرلىگىن ساقتاپ, نىعايتۋ ءۇشىن قالاي پايدالانۋعا بولادى؟ ەجەلگى تاريحي جانە قازىرگى ۋاقىت سىنىنان وتكەن تاجىريبە كورسەتكەنىندەي, بۇل كونفەس­سياارالىق ۇنقاتىسۋ تيىسىنشە جۇيەگە ءتۇسىپ قالىپتاسسا عانا مۇمكىن بولماق. قازىرگى جاعدايدا بولۋعا ءتيىس جانە قاجەتتى دىندەردىڭ, مادەنيەت پەن وركە­نيەتتەردىڭ ۇنقاتىسۋ كەڭىستىگىن قالىپ­تاستىرۋ شيەلەنىستى الەمنىڭ الەۋمەتتىك جانە مادەني رەتتەلۋىنىڭ ماڭىزدى نىساندارىنىڭ ءبىرى. شىن مانىندەگى كەلىسىمگە قول جەت-كىزۋدىڭ جولدارىن, مۇمكىندىكتەرىن جاريالاي بىلەتىن دىندەردىڭ, مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەردىڭ ۇنقاتىسۋى كەرتارتپا ساياساتقا تەگەۋرىندى توسقاۋىل بولا الادى. ن.ءا.نازارباەۆ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر جەتەكشىلەرىنىڭ 2003 جىلى وتكەن ءبىرىنشى سەزىندە بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ء“بىرتۇتاس ءدىني كەڭىستىك قۇرۋعا بولمايدى. قازىرگى ايىرماشىلىقتاردى اقىرىنا دەيىن ەڭسەرۋگە بولمايدى, ونىڭ ۇستىنە ولار ۇلى دىندەردىڭ نەگىزىنە قاتىستى بولىپ وتىر. الايدا تۇراقتى ۇنقاتىسۋدىڭ قۇندىلىعى مىنادا, ورىن الىپ وتىرعان كەلىسپەۋ­شىلىكتەرگە قاراماستان, ءبازبىر “التىن ورتانى” ىزدەۋدىڭ ءمانى مەن ۇدەرىسىنىڭ ءوزى ساقتالادى”. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىز جۇرگىزىپ وتىرعان ىشكى, سىرتقى سارابدال ساياساتتىڭ ار­قاسىندا تاۋەلسىز جاس مەملەكەتىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. بۇل ءۇشىن اللاعا مىڭ دا ءبىر شۇكىرشىلىك. الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن باسشىلارىنىڭ ءۇش قۇرىلتايىنىڭ دا استانادا ءوتۋى وسىنى ايقىن كورسەتتى. مۇنداي كەلەلى, تاريحي باسقوسۋدى وتكىزۋ جونىندەگى جارقىن يدەيانىڭ بىردەن-ءبىر باستاماشىسى, ونى تاماشا ءارى جوعارى دەڭگەيدە ءىس جۇزىنە اسىرۋشى دا ءبىزدىڭ رەفورماتور ەلباسىمىز ەكەنى بارىمىزگە زور ماقتانىش. دىندەردىڭ حالىقتار مەن حالىقتاردى, مەملەكەتتەر مەن مەم­لەكەتتەردى ءوزارا جاقىنداتۋدا دا, كەرىسىنشە الىستاتىپ, ءدۇرداراز ەتۋدە دە ءرولىنىڭ ايرىقشا زور ەكەنى تالاس تۋعىزباسا كەرەك. ن.ءا.نازارباەۆ استانادا 2003 جىلى قىركۇيەكتە وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر سەزىنىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىندە: “حالىقتاردىڭ, دىندەردىڭ, مەملەكەتتەر مەن ۇكىمەتتەردىڭ بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋى مەن سىندارلى ءوزارا ءىس-قيمىلى تۋرالى ماسەلە قازىرگى كەزدە ەرەكشە وزەكتى ماڭىزعا يە بولۋدا. ول تازا تەوريالىق ايادان اسا ماڭىزدى پراك­تيكالىق مىندەتتەر قاتارىنا شىقتى. ناق سوندىقتان دا كوپتەگەن اسا كورنەكتى ساياسي جانە ءدىني قايراتكەرلەردىڭ كۇش-جىگەرىمەن شىنتۋايتىندا بايىرعى زاماننان قازىرگى كۇنگە دەيىن توقتالماعان دىندەردىڭ, مادەنيەتتەردىڭ, وركەنيەتتەردىڭ ۇنقا­تىسۋىن جالعاستىرۋ ەرەكشە قاجەت بولىپ وتىر. بىزگە وقيعالار مەن قۇبىلىستاردى الەمدىك, سونداي-اق وڭىرلىك مەملەكەتشىل ولشەمدەر تۇرعىسىنان تەرەڭ سىني تالداۋ قاجەت”, – دەگەن ەدى. بۇگىنگى الماعايىپ تا قىم-قۋىت دۇنيەدە بەيبىتشىلىك پەن ىن-تىماق كۇشەيىپ, دامۋى ءۇشىن دىندەرارالىق ۇنقاتىسۋ مەن توزىمدىلىكتىڭ ءمان-ماڭىزى جوعارى. الەمدىك تاريحتا بۇرىن-سوڭدى ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا مۇنشاما ءدىن باس­شىلارىنىڭ ءۇش رەت باس قوسىپ ءۇن قاتىسۋى, وزدەرىنىڭ تولعاندىرعان ويلارىن ورتاعا سالۋى, ءبىرىن-ءبىرى سابىرلىلىقپەن تىڭداپ, تۇسىنىسۋىنە بىزدەگىدەي مۇمكىندىك تۋماعان. استانا باسقوسۋى وسىنداي ەرەكشەلىگىمەن دە قۇندى. بۇعان بىرقاتار ەلدەردە بولعانىمدا كۋا بولدىم. ساۋد ارابياسى كورولدىگىنىڭ قاجىلىق ىستەر جونىندەگى ءمينيسترى ابد ءاس-سالام ءال-ءفاريسيدىڭ شاقىرۋى بويىنشا, سول ەلدە بولعانىمدا سەنىمى الۋان, كوپ ۇلت پەن ۇلىستى قازاقستانداعى بۇگىنگى بەيبىت تە جاراسىمدى ومىرگە ءوز قىزىعۋشىلىعىن ءبىلدىرىپ, قالاي قول جەتكىزگەنىمىز جايلى سۇرادى. بۇعان جان-جاقتى ناقتى مىسالدارمەن جاۋاپ بەردىم. دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسىنىڭ باس حاتشىسى, دوكتور ابداللا بين ابد ءال-مۋحسين ءات-تۇركي مىرزامەن جىلى شىرايلى, دوستىق جاعدايدا وتكەن كەزدەسۋ بارىسىندا بىزدەگى كونفەسسياارالىق تۇسىنىستىك پەن ىشكى تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋىنا قىزىعۋ­شىلىق تانىتا كەلە, بۇل يگى ءىس مەملە­كەتىمىزدىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى ەكەنىن ايتتى. ول استانا قالاسىندا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەر­لەرىنىڭ ءۇش قۇرىلتايىنا دا قاتىسىپ, وندا سونشا رەت وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالعان ەدى. ەلىمىزدەگى تىنىشتىق پەن جاراسىمدى ومىرگە ۇيىتقى جانە باستاماشى بولىپ وتىرعان قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ سان-سالالى قىزمەتى مەن ونىڭ ناتيجەسىن كۇندەلىكتى كورىپ, قاداعالاپ, باعا بەرىپ وتىرعان ەلباسى مەن ۇكىمەتتىڭ ناقتى قولداۋ كورسەتۋى مەن وزگە سەنىمدەگى وتانداستارىمىزدىڭ دا دىنىمىزگە دەگەن قۇرمەتى ءدىني ىستەر رەفورماسىن پارمەندى جۇرگىزۋىمىزگە يگى ىقپال ەتۋدە. استانا تورىندە وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر باسشىلارىنىڭ ءۇش سەزىنە دە الەم كوز تىكتى. ويتكەنى, مۇنداي كەڭ اۋقىمداعى باسقوسۋلاردىڭ قازاق­ستاندا ءوتۋى ەلىمىزدىڭ بەدەلىن, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدىك سايا­ساتتاعى ابىرويىن كوتەرگەنى ءوز الدىنا, سونىمەن بىرگە ءبىر-بىرىمەن قاقتىعىسقان مەملەكەتتەردىڭ دىندەر باسشىلارىن دا ءبىر دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا توعىستىردى. دىندەر سەزىنە قاتىسۋعا ىقىلاس تانىتقاندار ەسەلەنە ارتقانى وزگە ەلدەردەگى دىندەر وكىلدەرىنىڭ قازاقستانعا, ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ساياساتىنا دەگەن وڭ كوزقاراسىن بايقاتتى. وسى كەزگە دەيىن الەمنىڭ قاي ەلىندە ۇلتتىق جانە ءداستۇرلى دىندەر باسشىلارى باس قوسقان مۇنشاما سەزد ءوتىپ ەدى! العاشقى بولىپ قازاقستان وسىنداي تىڭ قادام جاساۋ ارقىلى بارشا دىندەردى ءوزارا اشىق تا ەركىن ۇنقاتىسۋعا شاقىردى. بۇعان قاي ءدىننىڭ وكىلى بولسا دا بەيجاي قاراي المادى. ءتىپتى, اقش, ۇلىبريتانيا, رەسەي, فرانتسيا سەكىلدى كوپتەگەن ءىرى مەملەكەتتەردىڭ پرەزيدەنتتەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتىنا قۇتتىقتاۋلار جولداپ, دىندەر باسشىلارىنىڭ باسقو­سۋىنا ءبىراۋىزدان قولداۋ ءبىلدىردى. تەگىندە ءدىن ۇلتتار اراسىنداعى ءدۇر­دارازدىقتىڭ ەمەس, كەرىسىنشە, كەلىسىمنىڭ, دوستىقتىڭ, بەيبىت ءومىردىڭ باستاۋى بولۋى كەرەكتىگىن ەلىمىزدە ءساتتى وتكەن ءۇش سەزدىڭ دە ناتيجەسى ايقىن كوز جەتكىزدى. جانە ءبىر قۇپتارلىق ءجايت, ەلباسى بارلىق ەلدىڭ ءدىن وكىلدەرىنە تەلەديداردان ءدىن ساعاتتارىن وتكىزۋدى ۇسىندى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇل ۇسىنىسىن وعان قاتىسۋشى ءدىنباسىلارى زور ىقىلاسپەن قولدادى. ويتكەنى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر باسشىلارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ءبىر ءسوزدى, بەرگەن ۋادەسىن ورىندايتىن پرەزيدەنت رەتىندە تانيدى. وعان ەلباسىنىڭ ۇسىنىسىمەن جانە تىكەلەي قولداۋىمەن ەكىنشى سەزد قارساڭىندا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم سارايىنىڭ بوي كوتەرگەنى ايقىن دالەل. ال تەلەديدار ارقىلى ءدىن ساعاتتارىن وتكىزۋدىڭ تاياۋ شىعىستاعى ەلدەر قاقتىعىسى ءورشىپ تۇرعان قازىرگى شاقتا ماڭىزى تىپتەن ايرىقشا. بۇل ۇلتارالىق قاقتىعىستار تولاستاماعان ەلدەرگە اسا قاجەت-اق. سونىمەن بىرگە ءدىن ساعاتىندا ءدىننىڭ قاقتىعىستاردى جاقتاۋشى دا, ۇيىمداستىرۋشى دا ەمەستىگى ايتىلسا, ەكىنشى جاعىنان, ءالسىن-ءالسىن كورىنىس بەرەتىن لاڭكەستىك ارەكەتتەردى يسلام دىنىمەن بايلانىستىرعىسى كەلۋشىلەرگە دە وي سالارى ءسوزسىز. بالكىم, سوندا دۇنيە جۇزىندە يسلام دىنىنە قاتىستى كوزقاراس تۇزەلىپ, ءدىني دۇردارازدىق توقتار, بەيبىت ءومىر ورنار. ىزگى نيەتتى الەم حالقىنىڭ دا قالاۋى وسى ەمەس پە؟! جۇمىر باستى پەندەنىڭ جاراتقانعا جالبارىنىپ, جاقسىلىق تىلەمەيتىنى كەمدە-كەم. الدا-جالدا پيعىلى جات بىرەۋلەر كەزدەسىپ جاتسا, اتام قازاق وندايلاردى “دىننەن بەزگەن” دەپ اتاعان. قۇدايىنا قاراعان ادامنان جامانشىلىق شىقپايتىنىنا سەنگەندىكتەن سولاي دەگەن. وسىنىڭ وزىنەن-اق ءدىن كەلەڭسىزدىك ەمەس, ىزگىلىك پەن جاقسىلىق سەبەتىنىن اڭعارۋعا بولادى. ەندەشە, بۇگىندە ورىن الىپ وتىرعانداي, الدەبىر كەسىر-كەساپاتتاردىڭ, ۇرىس-جانجالداردىڭ سەبەبىن بەلگىلى دىننەن ىزدەۋ نەگىزسىز. بۇل اقيقاتتى ۇعىنۋدا قازاقستاننىڭ بايتاعى استانادا بولىپ وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءۇش سەزىنىڭ دە ماڭىزى ەرەكشە. ارقايسىسىنىڭ ارتىندا قاۋىم ەل تۇرعان ءدىنباسىلارىنىڭ ءدىني نانىم-سەنىمدەرى ءارتۇرلى ەكەندىگىنە قاراماستان, ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا جينالىپ, ادام­داردى تولعاندىرىپ وتىرعان كاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن ءسوز ەتۋى, ونىڭ جولدارىن ىزدەستىرۋى كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتادى. ارانى اجىراتاتىن كەز كەلگەن جاتىرقاۋشىلىق پەن جاقتىرماۋ­شىلىق­تان وسىنداي ۇنقاتىسۋلار ارقىلى عانا ارىلۋعا بولادى. سولاي ەكەندىگى پرەزيدەنت ن.نازار­باەۆتىڭ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءى سەزىندە اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىندە بارلىق قىرىنان اشىپ كورسەتىلدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ “تۇسىنىستىك قاعيداتتارى” مەن “كەلىسىم قاعيداتتارى” دەپ اتاعان وي-تۇجىرىمدارى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قولداۋ تاباتىنىنا سەنگىمىز كەلەدى. ءدىني توزىمدىلىككە, ءبىر-ءبىرىنىڭ نانىم-سەنىمىن قۇرمەتتەۋگە شاقىرعان ءۇننىڭ ءارتۇرلى ءدىني ۇستانىمداعى ادامداردىڭ بىرلىگى مەن تاتۋلىعى ۇلگىسىن كورسەتىپ وتىرعان قازاقستاننان ەستىلۋى كوڭىلىمىزدى مارقايتادى. ادامزاتتىڭ جاڭا ءححى عاسىردى بەيبىتشىلىك, ىنتىماق, ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سىيلاستىق عاسىرى بولار دەگەن ءۇمىتىنىڭ اقتالۋىنا اللا ءساتىن سالسا, استانادا وتكەن سەزدەر تيىسىنشە ءوز ىقپال-اسەرىن تيگىزۋدە. الداعى كۇندەردەن كۇتەرىمىز مول. وركەنيەت الەمىندەگى ماڭىزى اسا زور وسى كەلەلى باسقوسۋدىڭ جاس تاۋەلسىز قازاق ەلىندە ءۇش قايتارا ءوتۋى جانە ءتورتىنشىسىنىڭ دە 2012 جىلعا جوس­پارلانۋىنىڭ ءمانى ايرىقشا. قازاق-ستاننىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىقتاعى بەدەلى وسە ءتۇستى. اللا تاعالانىڭ جاقسىلىعى جانە ەلباسى ن.ءا.نا­زارباەۆتىڭ پاراساتتى باسشىلىعىمەن مەملەكەتىمىزدە ۇلتتار مەن ۇلىستار ءوزارا بىرلىك پەن ىنتىماقتا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋدە. ەل حالقىنىڭ 70 پايىزىن قۇرايتىن مۇسىلماندار يسلام ءدىنىنىڭ ۇستانىمدارى مەن شاريعاتقا ساي وزگە ۇلت, وزگە ءدىن وكىلدەرىنە تۇسىنىستىكپەن قارايدى. وسىعان وراي ەشكىمنىڭ دە ۇلت جانە ءدىن ارازدىعىن تۋعىزۋىنا, ەل قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرۋىنە ەشقانداي سەبەپ تە, سىلتاۋ دا جوق. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى سان قىرلى قىزمەتىن ەلباسىنىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىنا بارىنشا قولداۋ بىلدىرە وتىرىپ جۇرگىزۋ ۇستىندە. بەيبىتشىلىك, تاتۋلىق, يگى قارىم-قاتىناس پەن كوركەم مىنەز-ق ۇلىق, جاقسىلىق پەن تاقۋالىق, ءوزارا جاردەمدەسۋ مەن تۇسىنىستىك سەكىلدى ىزگىلىكتى ىستەردىڭ بارلىعى دا ءبىز ەرەكشە قادىرلەپ ۇستانار اسىل ءدىنىمىز – يسلام ۋاعىزدارىنىڭ دا, امالدارىنىڭ دا نەگىزى. قازاقستاندا دىندەرارالىق تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتىڭ دىڭگەگىنە اينالعان يسلام ءدىنىن ۇستانۋشى وتانداستارىمىز ءوز سەنىمدەرى مەن ۇستانىمدارىنا قاشاندا ادال, ءارى بەرىك. ويتكەنى, قاسيەتتى قۇراندا ايتىلعانداي: “اللا – يماندىلاردىڭ دوسى” (“باقارا” سۇرەسى, 257-ايات). وسى رەتتە: “يسلام دىنىنەن باسقا ءدىندى كوكسەيتىندەردىڭ ەشقايسىسىنىڭ تىلەگى قابىل بولمايتىنىن, وندايلار قيامەتتە ازاپ شەگەتىندىگىن” ء(“ال-يمران” سۇرەسى, 85-ايات), “اللا تارتقان جەلىدەن (دىننەن) بەكەم ۇستاپ, ايرىلماۋدى” ء(“ال-يمران” سۇرەسى, 103-ايات) ءدايىم ەستە ۇستاۋ كەرەك دەر ەدىم. ولاي بولسا, ساقتالىپ وتىرعان دىندەر­ارالىق, حالىقتارارالىق, ۇلتتار مەن ۇلىستارارالىق دوستىقتى, ىشكى تۇراق­تىلىقتى بەكەمدەي وتىرىپ, مەملەكە­تىمىزدى نىعايتىپ, ەكونوميكانىڭ دامۋىن قارقىنداتىپ, بارىنشا العا باسا بەرۋىمىز كەرەك. بۇل رەتتە, ارينە, ادەتتە ۇلتتىق, دىندىك, مەملەكەتتىك مۇددەلەر ىشتەي ۇيلەسىپ, جارىق جۇلدىزداي جارقىراپ, بارىنەن دە جوعارى تۇرۋى كەرەك دەپ بىلەمىز. اتالمىش يگى ءىستىڭ باسىندا تۇرعان, الەم دىندەرى ۇنقاتىسۋى, ءبىر-بىرىنە دەگەن توزىمدىلىگى مەن قۇرمەتى ارقىلى حالىقتار ىنتىماقتاستىعى مەن دوستىعىن ساقتاۋ – ادامزات تىرشىلىگىنىڭ جالعاسى دەپ بىلگەن ەلباسىمىزدىڭ ىزگى باستاماسىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. سونداي-اق وسى يگى باستامانىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا ىقپال-اسەرىن تيگىزگەن قۇرمەتتى ءداستۇرلى دىندەر باسشىلارىنىڭ دا قوسقان وزىندىك ۇلەستەرى زور! قازاقستان – كوپتەگەن حالىقتار مەن دىندەردىڭ ىنتىماق پەن بىرلىكتە تىرشىلىك ەتىپ جاتقان قۇتتى مەكەن. ونداعى حالىق حريستيان مەن يۋدا, بۋددا جانە باسقا دا دىندەردىڭ وكىلدەرى. ولاردىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءدىني نەمەسە ۇلتتىق نەگىزدە ءبىر-بىرىنە ەشقانداي قىسىمشىلىعى مەن الاۋىزدىقتارى بولماعاندىعىن باسا ايتا كەتۋ كەرەك. ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا قاراي قازاقستان باستى وركەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ توعىسقان جەرىندە جاتىر. با­تىسى مەن سولتۇستىگىندە رەسەي مەملەكەتى­مەن, ياعني سامۋەل حانتينگتون تىلىمەن ايتقاندا, پراۆوسلاۆ وركەنيەتىمەن, وڭتۇستىگىندە وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇركىمەنستان, ياعني يسلام وركەنيەتىمەن, شىعىسىندا قىتاي ەلىمەن, ياعني بۋددا-كونفۋتسي الەمىنە قاتىستى قىتايلىق وركەنيەتپەن شەكتەسىپ جاتىر. وسىدان كەلىپ قازاقستاندى دۇنيەجۇزىلىك وركەنيەتتەردىڭ توعىسقان جەرى دەسەك, ارتىق ايتپاعانىمىز. قازاقستان ءۇش بىردەي گەوساياسي كۇشتەردى بايلانىستىرىپ وتىرعان وركەنيەتتى-گەوساياسي دارەجەگە يە. ال وسىنىڭ ءبارى قازاقستانعا بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ جولىن تاڭداپ, جالعاستىرۋدى تاريحي مىندەت ەتىپ جۇكتەيتىنى ءسوزسىز. دەگەنمەن, بۇل مىندەتتىڭ جۇزەگە اسۋى جالعىز ءبىزدىڭ ەلىمىز بەن پرەزيدەنتىمىزدىڭ ۇمتىلىسىمەن ىسكە اسپاسى ءمالىم. ول كوپتەگەن ەل مەن ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ ءىس جۇزىندە قولداپ, كومەكتەسۋىمەن عانا وڭ ناتيجە بەرەتىندىگىنە سەنىمدىمىز. پرەزيدەنت ەلدىڭ وركەندەپ دامۋى مەن كوركەيىپ كۇشەيۋى حالىقتار دوستىعى مەن ولاردىڭ جوعارى ادامگەرشىلىك قاسيەتىندە, ادامداردىڭ ءال-اۋقاتى مەن مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىندە ەكەندىگىن ايقىن تۇسىنەدى. وسىدان كەلىپ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وزگە ماڭىزدى سالالارمەن قاتار ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردى قالىپتاستىرۋداعى ءدىننىڭ ءرولى مەن ورنىنا ۇلكەن ءمان بەرىپ, ءاردايىم نازارىنان تىس قالدىرمايدى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ قىزمەتى بارىسىندا ەلدەگى دىندەردىڭ باسشىلارىمەن دە كەزدەسىپ, حال-جاعدايلارىن ءبىلىپ, قاراپايىم ءدىندار­لارعا ءوز تىلەك, وتىنىشتەرىن جەتكىزىپ تۇرادى. قامقورلىق جاساپ, وزگەلەرگە ۇلگى كورسەتەدى. سونىڭ ءبىر دالەلى, رەسپۋبليكا كولەمىندەگى باستى دىندەر – مۇسىل­مانداردىڭ قۇربان ايت, حريستيان دىنىندەگى پراۆوسلاۆيەلىكتەردىڭ روجدەستۆونى تويلاۋعا رەسمي دەمالىس كۇندەرىنىڭ تاعايىندالۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپكەر بولعاندىعى دەر ەدىك. رەسپۋبليكاداعى ەكى ءدىن اراسىنداعى تۇسىنىستىك پەن توزىمدىلىك قوعامداعى كەلىسىم مەن جاراسىمدى ءومىردى ساقتاۋدا ۇلكەن ءرول اتقارادى. وعان باستى سەبەپ, الدىندا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, قازاق­ستانداعى ءدىندارلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى وسى دىندەردىڭ ۇستانۋشىلارى ەكەندىگى. ءبىز وسى يسلام-پراۆوسلاۆيەلىك حريستيان اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىكتى دامىتىپ, ساقتاۋدىڭ ارقاسىندا, پرەزيدەنت ن.ءا.نا­زارباەۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىك دامۋ باعدارلاماسىندا ايتىلعان قازاقستان حالىقتارىنىڭ توزىمدىلىگىنە قول جەتكىزە الامىز. بۇل, ارينە, باستى الەمدىك دىندەر ناسيحاتتايتىن سۇيىسپەنشىلىك, باۋىرما­شىلدىق, ءوزارا سەنىم, سىيلاستىق, مەيىرىمدىلىك سياقتى اسىل قاسيەتتەر نەگىزىندە ىسكە اسارى ءسوزسىز. دىندەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى ءسوز ەتكەندە, ەلباسىنىڭ باسشىلىعىمەن 2003 جىلدىڭ قىسىندا الماتى قالاسىندا وتكەن يسلام مەن يۋدا دىندەرى وكىلدەرىنىڭ باس كوسىپ, تاياۋ شىعىستا بەيبىتشىلىك ورناتۋ جولدارىن تالقىعا سالعان القا جيىندى دا اينالىپ وتۋگە بولمايدى. ويتكەنى, ەكى ءدىن وكىلدەرى, مويىنداۋ كەرەك, كوپ جاعدايدا باس قوسا بەرمەيتىنى انىق. حالىقارالىق شيەلەنىسكەن جاعدايلار مەن پروبلەمالاردىڭ شەشىمىن تابۋدا, ءتۇرلى دىندەر مەن حالىقتار اراسىندا ءتىل تابىسىپ, ءبىرىن-ءبىرى دۇرىس ءتۇسىنۋ تۇرعىسىنان, قۇرىلتاي باستى ءبىر ورتاق مامىلەگە كەلۋدىڭ ۇتىمدى ءادىس-امالىنا اينالعانى شىندىق. ال ونىڭ ناتيجەسى ءارتۇرلى ءدىني سەنىمدەگى حالىقتاردىڭ بەيبىت تىرشىلىگىنە ۇلەسىن قوسسا ودان قاي-قايسىمىزدىڭ دا ۇتىلماسىمىز حاق. وتكەن ءۇش قۇرىلتايدىڭ دا وزىندىك ءمانىسى بولدى. سونىڭ ايقىن ءبىر دالەلى – استانا قالاسىندا سالىنعان الەم دىندەرى مەن بەيبىتشىلىك ءۇيى. شىنىندا ول دوستىق پەن تاتۋلىقتىڭ سيمۆولىنا اينالادى دەپ سەنەمىز. بارلىق دىندەردىڭ وكىلدەرىن بىرىك­تىرەتىن مۇنداي ساراي, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ءالى ەشقانداي ەلدە بوي كوتەرگەن جوق. مۇنى, البەتتە, قازاقستاننىڭ وزگەلەردىڭ الدىندا ەرەكشەلىگىن كورسەتىپ قالۋ ماقساتىندا دەپ ەمەس, ونىڭ بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماقتاستىققا قوسقان قوماقتى ءبىر ۇلەسى دەپ قابىلداعان ءجون. دىندەردىڭ ورتاق ءۇيى, پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ايتىپ جۇرگەن “الەمنىڭ ناق كىندىگىنە” اينالۋى ابدەن مۇمكىن. سول جەردە دىندەر وكىلدەرىنىڭ وڭ ناتيجەلى ورتاق شەشىمدەرى دۇنيەگە كەلۋى مۇمكىن دەپ تە ۇمىتتەنۋگە بولادى. ولار, ارينە, زامان تالابىنا ساي ءادىس-امالدارعا سۇيەنىپ, عىلىمي-پراك­تيكالىق نەگىزدە ىسكە اسىرىلعاندا عانا جەمىستى بولارى حاق. دىنارالىق ۇنقاتىسۋ ماسەلەسى ءسوز بولعاندا دىندەردىڭ بىرىگۋى نەمەسە ءبىر-بىرىنە قوسىلىپ كەتۋى جايىندا وي تۋىنداماۋ كەرەك. مۇنداي وي ەشقانداي سىندى كوتەرمەسى انىق. الەمدىك دىندەر, قانداي جاعداي مەن كەزەڭ بولماسىن, ءوز تىرشىلىگىن جوعالتپاي, ادام بالاسىمەن بىرگە جاساي بەرەتىندىگىن ءومىر ءوزى دالەلدەپ بەردى. قاسيەتتى قۇراندا ءبىز قوزعاپ وتىرعان ماسەلە توڭىرەگىندە بىلاي تۇجىرىمدالعان: “ەگەر اللا ءوزى قالاسا, سەندەردى, ارينە, ءبىر ۇممەت قانا ەتەر ەدى. بىراق ول سەندەردى سىناۋ ءۇشىن تۇرلىشە شاريعات جاسادى. جاقسى ىستەرگە ۇمتىلىڭدار. سەندەردىڭ ءبارىڭ دە ءتاڭىرىنىڭ الدىنا قايتىپ ورالاسىڭدار” ء(“ال-مايدا” سۇرەسى, 48-ايات). جاراتۋشى يەمىز ادام بالاسىنا اقىل-وي, سانا بەرىپ, قاي جولدى تاڭداۋدى ونىڭ ءوز ەركىنە سالدى. ول قالاسا بارشا ادام بالاسىن ءبىر قاعيداعا, ياعني ءبىر عانا سەنىم-نانىمعا بويۇسىندىرىپ قويار ەدى, بىراق ولاي ىستەمەدى. ادامدارعا ۇلكەن سەنىم ءبىلدىرىپ, ەركىنە جىبەردى. وسى رەتتە اللا قۇران كارىمدە: “سەن ادامداردى مۇسىلمان بولۋعا كۇشتەپ كوندىرەمىن دەپ ويلايسىڭ با؟ جوق, جەر بەتىندەگى ادامدار تەك اللا تاعالانىڭ بۇيرىعى بولسا عانا تۇگەل مۇسىلمان بولادى”, ء(“جۇنىس” سۇرەسى , 99-ايات) – دەيدى. بۇل ايتىلعانداردان شىعاتىن قورىتىندى – ادامدار قاي دىندە بولسا دا ولار ءبىر-بىرىمەن بەيبىت, كەلىسىمدە ءومىر سۇرۋلەرى ءتيىس. ادامداردىڭ مۇسىلمان­دىقتى قابىلداپ, يمانعا كەلۋى قۇدىرەتى كۇشتى اللانىڭ قالاۋىندا. وسىدان كەلىپ, كەيبىر دىندەردە كورىنىس بەرەتىن ەكۋمەنيزم ماسەلەسى دىنارالىق كەلىسىم مەن ۇنقاتىسۋدا وڭ ناتيجەگە جەتكىزبەيتىندىگىن دۇرىس ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. اللا تاعالانىڭ قاسيەتتى كىتابىنداعى قاسيەتتى اياتتاردىڭ ءمان-ماڭىزدىلىعى سول – ولاردىڭ ۋاقىت ولشەمىمەن شەكتەلمەۋى. ماسەلەن, جوعارىدا كەلتىرگەن ۇزىندىدە ول ءوزى جاراتقان پەندەسىن كۇنى بۇگىن دە جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان ءدىني نەگىزدەگى كەلەڭسىزدىكتەن ساقتاندىرادى. ول قانداي كەلەڭسىزدىكتەر؟ ولاردىڭ ەڭ باستىسى رەتىندە يۋدا, حريستيان, مۇسىلمان دىندەرى وكىلدەرىنىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ جاماعاتتارىن وزدەرىنە تارتۋ ماقسا­تىنداعى پروزەلەتيزممەن اينالىسۋلارىن اتاپ وتۋگە بولادى. كەلەسىسى – ولاردىڭ ءدىني ادەتتەرىندەگى مونوتەيزم ماسەلەسىندەگى پىكىر الشاق­تىقتارى جانە سودان تۋىندايتىن ءبىر-بىرىنە تاعاتىن ايىپ, كىنالارى. اتالعان بۇل ءىس-ارەكەتتەر تالاي عاسىرلار بويى جالعاسىپ, بۇگىنگى كۇنى دە الاڭداتىپ وتىر. سوندىقتان ءبىز بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە دە سالماقتى وي قوزعاپ, ءبىر ورتاق كەلىسىمگە كەلىپ, ودان شىعۋدىڭ ءتيىمدى شەشىمدەرىن تابۋعا ءتيىسپىز. ويتكەنى, اتالعان ءۇش ءدىننىڭ دە ادامزاتتى اقىرەت ازابىنان قۇتقارۋ جولىنداعى ابزال دا ساۋاپتى ءىس اتقارىپ جاتقاندىعىن كىم دە بولسا جوققا شىعارا المايدى. ال يسلامنىڭ وزگە ءداستۇرلى دىندەردى, ءارى ولاردىڭ پايعامبارلارى مەن كىتاپتارىن مويىندايتىندىعى اۋەل باستا-اق قاسيەتتى قۇراندا ايتىلعان. بۇگىنگى جاھاندانۋ ۇدەرىسىنىڭ ءپار­مەندىلىگى حالىقتاردىڭ تىرشىلىگىندە كوپتەگەن جاڭا پروبلەمالار تۋىنداتۋدا. سوندىقتان ونىڭ شارتتارىنا توتەپ بەرىپ, ءتۇر-كەلبەتىمىز بەن ادەت-عۇرپىمىزدى, مادەنيەتىمىز بەن ونەرىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بىزگە وسى ورتادا ءومىر ءسۇرۋدىڭ پاراساتتى جولى قاجەت. ول ءۇشىن, الدىمەن, حالىقتار اراسىندا ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمدى نىعايتىپ, ادەت-عۇرپى مەن سالتىن, ءدىني سەنىمى مەن وركەنيەتىنە تۇسىنىستىكپەن, قۇرمەتپەن قاراۋ كەرەك. ادامزات بالاسىنىڭ سانا-سەزىمىنىڭ, كوپ جاعدايدا, تەحنيكالىق ۇردىسكە باعىندى­رىلعان كەزەڭىندە, ادام مەن قۇداي تاعالا اراسىنداعى جانە ءتۇرلى دىندەردى دارىپتەيتىن ءدىندارلار اراسىنداعى ءوزارا بايلانىسى ءسوز بولعاندا ادامعا ءتان ادامگەرشىلىك ىزگى قاسيەتتەردىڭ ەستەن شىعارىلماعانى ابزال. ويتكەنى, ول ادامداردىڭ ءبىر-بىرىمەن قاتىناسىندا الدىمەن كوزگە تۇسەتىنى شىندىق. ادام تىلدەسە كەلە سويلەسكەن ادامىنىڭ ءدىنى مەن ءدىلىن انىقتاي جاتادى. بۇل ماسەلەنى ايتىپ تۇرعان سەبەبىم, مونوتەيستىك دىندەردەن باسقا دا پانتەيستىك دىندەرگە دەگەن قوزقاراستى دا دۇرىس ءبىر جولعا سالۋ كاجەتتىگىنە كوپتىڭ نازارىن اۋدارۋ. وسىلايشا اللا تاعالا جاراتقان قانداي دا بولماسىن پەندەسىنە دۇرىس تا وڭ كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا تىرىسقان. شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى مەن ورتا ازيا مۇفتيلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي.