قادىرسارايدىڭ باسشىسى, بەلگىلى اقىن باۋىرجان حاليوللامەن اڭگىمەلەسىپ وتىرمىن. ۇجىمىن اۆتوبۋسقا سالىپ الىپ الاتاۋ اسىپ كەتكەن تاۋەكەلىنە تاڭمىن. جول سوققان شارشاۋى بار, ونىڭ ۇستىنە قانشا ادامنىڭ, ۇلكەن ونەر ۇجىمىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە وڭاي ەمەس, باۋكەڭ قادىمگىدەي قالجىراپ قالىپتى. دەگەنمەن ويعا العان ءىستى ورىنداپ, يىعىنان ۇلكەن جۇك تۇسكەندەي توقمەيىل شارشاۋ.
جالپى, بۇل ۇجىم «قادىر جولىمەن» جوباسى اياسىندا وسىدان بەس جىلداي بۇرىن «دالا ديدارى» اتتى كوشپەلى ونەر ۇجىمىن قۇرىپ, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋداندارىن, كورشىلەس وڭىرلەردى بۇرىن دا ارالاپ جۇرگەن ەدى. بىراق بۇل جولعى الىس تا كۇردەلى ساپاردىڭ ءجونى بولەك بولدى. باۋىرجان ەرگەن ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ساپارعا ەرەكشە دايىندىقپەن كەلگەن.
– مەن ىلعي ءبىر قاراما-قايشىلىقتان نەمەسە ەلەۋسىز ەرەگەستەن وزىمە شارۋا تىلەپ الىپ جۇرەم عوي. بىلتىر قىرعىز ەلىندە قازاقستاننىڭ مادەني كۇندەرى وتكەندە «وسىنداي ساپارعا ءبىز سياقتى شەتكەرى جاتقان وبلىستان كوبىرەك ادام قوسقان ءجون ەدى عوي. تىم قۇرىسا جەرگىلىكتى قالامگەرلەردى, ايتىسكەرلەر مەن جازبا اقىنداردى اپارسا, شىركىن!» دەگەن ويىمدى مادەنيەت ۆيتسە-مينيسترىنە بىلدىرگەن ەدىم. نۇرعيسا داۋەشەۆ «باۋكە, مەن ول جاقتاعى ارىپتەسىمە ايتايىن, قادىر ورتالىعىمەن ءوزىڭ بارىپ قايتساڭشى» دەدى. سول اڭگىمە سانامدا سىرەسىپ تۇردى دا قويدى, – دەيدى باۋىرجان حاليوللا.
وي جەتكەنگە قول جەتكىزۋ – باۋكەڭنىڭ باعزى ادەتى. اق جايىقتان الاتاۋدىڭ ارعى بەتىندەگى ايىرقالپاقتى اعايىنعا باراتىن ساپاردىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن جوسپارلاپ, قاعازعا تۇسىرەدى. الدىمەن قىرعىز جەرىنە ءوزى تارتادى. كەرەكتى ادامدارمەن جولىعىپ, قوش الاتىن ۋادەسىن الادى. ودان ەلگە كەلىپ, دەمەۋشى ىزدەيدى. ۇزىن جولعا ۇلى باتانى الدىمەن بقو اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ارمان وتەعۇلوۆ بەرىپتى. «وسىنشاما اداممەن اركىمگە جالىنىپ, تاكسيدەن تاكسيگە, پويىزدان پويىزعا سەكىرىپ جۇرەسىڭ بە؟ ءبىر ايماق ەمەس, تۇتاس ەلدىڭ اتىنان باراسىڭ. ەلمىز عوي, قولدايتىن ازاماتتار تابىلار» دەگەن. شىنىندا دا «يۋنيسەرۆ» كومپانياسىنىڭ باسشىسى نۇرعازى ساتباەۆ سالقىنداتقىشى بار, الىس جولعا تاپتىرمايتىن اۆتوبۋستىڭ «مايىن بەرىپ», قوس جۇرگىزۋشىنى قوسا ۇسىنىپتى. كۇنى-ءتۇنى جۇرە بەر!
«كۇندىك جولعا شىقسا, كولىك ىزدەمەگەن, ايلىق جولعا شىقسا, ازىق ىزدەمەگەن» قازاقىلىق ءححى عاسىردا دا قالماعان ەكەن. قادىردىڭ قازىناسىن, قارا ولەڭنىڭ قامباسىن قىرعىز اعايىندارعا اقتارماق بولعان اقجولتاي توپتىڭ الدىنان جايىلعان داستارقان, اشىلعان قۇشاق كۇتىپتى دە تۇرىپتى. ماۋسىمنىڭ 21-ءى كۇنى تۇنگى سالقىنمەن «اللا!» دەپ اتتانعان توپ جىمپيتى جەرىندە – قادىردىڭ اتامەكەنىندە ات شالدىرىپ, اق باتا الىپ, ارى اسقان. ءسويتىپ, تۇستە – قازالى, كەشتە قىزىلورداعا جەتكەن «دالا ديدارى» كوشپەلى ونەر ۇجىمى نارتاي بەكەجانوۆ اتىنداعى مۋزىكالىق اكادەميالىق دراما تەاترىندا قىزىلوردالىق كورەرمەننىڭ الدىندا العاشقى ادەبي-سازدى كەشىن وتكىزىپ جىبەردى.
«ۇلكەن ساپارىمىزداعى العاشقى كونتسەرتىمىزدى سىر ەلىنەن باستاۋىمىز تەگىن ەمەس. «سىر – الاشتىڭ اناسى» دەيدى قازاق. ەندەشە, تۇركىستان, شىمكەنت وڭىرلەرى مەن قىرعىز ەلىنە سىر-انامىزدىڭ اق باتاسى, العىسىمەن اتتانعالى تۇرمىز…» دەدى قىزىلوردالىقتاردىڭ قوناقجاي, ءمارت مىنەزىنە ريزا بولعان باۋىرجان.
شىنى كەرەك, قازاقى قوناقجايلىق, جايىلعان قۇشاق بولماسا, بۇل ساپاردىڭ ءوز دەڭگەيىندە ءوتۋى دە قيىن ەدى. باۋكەڭ شىدەرتى وزەنىنىڭ جاعاسىنا, تابيعات اياسىنا قوي سويىپ, قازان كوتەرىپ اتتاندىرعان سىرىم اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى اسىلانبەك سارقۇلوۆقا, سىرنايلاتىپ-كەرنەيلەتىپ قارسى العان قازالى جۇرتىنا, قىزىلورداعا كىرە بەرىستە جورا-جولداسىمەن كۇتىپ تۇرعان مۇحتار نيازوۆقا جانە بارشا ەل اعالارىنا, تۇركىستان وبلىسىندا وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءا.قويلىباەۆقا, تانىمال قوعام قايراتكەرى ب.تاجىباەۆ پەن وبلىستىق تەلەارنانىڭ باسشىسى ج.اعىباەۆ سەكىلدى ازاماتتارعا مىڭ سان العىس ايتىپ وتىر. قىرعىزستاننان قايتار جولدا دا شەكارا تۇبىنەن كۇتىپ العان شىمكەنتتىك ارىپتەستەردىڭ القاسى, قالا اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى شىڭعىس مۇقاننىڭ قولداۋى سەزىلىپ-اق تۇرعان.
قۇرمەتكە بولەنگەن بەس كۇن
– ءوز ەلىمىزدە كەز كەلگەن نارسەگە تاڭ قالۋدى قويدىق قوي. ال قىرعىز اعايىندار بارعاننان كەتكەنشە ءار نارسەمەن تاڭ قالدىردى. ايىرقالپاقتى اعايىنداردان ۇلگى الاتىن تۇسىمىز كوپ ەكەن, – دەيدى باۋىرجان حاليوللا. بۇل – تەك باۋكەڭنىڭ ەمەس, وسى ساپارعا قاتىسقان ءار ونەرپازدىڭ شىنايى سەزىمى.
«دالا ديدارى» كوشپەلى ونەر ۇجىمى قىرعىزستاننىڭ ەڭ باستى مەرەكەلەرىنىڭ ءبىرى – ۇلى ماناستى ۇلىقتاۋعا ارنالعان حالىقارالىق فەستيۆالدىڭ ۇستىنەن تۇسكەن ەكەن. الەمگە شىڭعىستاي الىپ تۇلعانى بەرگەن شەكەر اۋىلىنان باستالعان ساپار كورشى ەلدەگى تالاي تەكتىنى تۋدىرعان تالاس وبلىسىندا, ەل استاناسى بىشكەكتە, ىستىق سۋىمەن, ءمولدىر كولىمەن تانىمال ىستىقولدە – قاراقول وبلىسىندا جالعاسقان. كۇتكەن ەلدىڭ ىستىق ىقىلاسىن كورىپ, قازاقتار دا بارىن سالىپتى. قازاق ونەرىن, قادىر قازىناسىن اياماي شاشۋ ەتكەن.
«قوناق از وتىرىپ, كوپ سىنايدى». باۋىرجان حاليوللا وسى ساپارىندا قىرعىز اعايىننىڭ بويىنداعى ۇلتشىلدىق, ەلگە دەگەن پاتريوتتىق سەزىم, ۇلىلاردى ۇلىقتاۋ ءىس-شارالارىنا ەرەكشە ريزا بولىپتى. الىستان ات تەرلەتىپ كەلگەن قازاق باۋىرلارىن قۇشاق جايا قارسى العان قىرعىزدار مەيماندارعا مەيىرىم كورسەتىپ قانا قويماي, ءوز كەرەمەتتەرىن دە تانىتىپ قالۋعا تىرىسقان. اسپانمەن تالاسقان تاۋلار, تاس جارىپ اققان بۇلاقتار, ءمولدىر سۋلار مەن جايقالعان نۋلار, ايگىلى سۋسامىر جايلاۋى, باتىر ماناس پەن جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆ مۇراجايى, ۇلت تاعدىرى ءۇشىن شەيىت بولعان قۇرباندارعا ارنالعان «اتا بەيىت» قورىمى, جەر استىنان اتقىلاعان ىستىق بۇلاق, ايناداي جارقىراعان ىستىقكول, كول جاعالاي كوز جاۋىن العان «رۋح وردا»... ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس!
«وسى ساپاردا ماناسشى ازيز باۋىرىمنىڭ قوس قاناتىنداي تەمىرلان مەن ەلميربەك, ء«بىر تۋعان باۋىرلارىم كەلدى» دەپ ارقا-جارقا بوپ قوناقاسىن بەرگەن ايگىلى ازامات پەن االى اقىن دوستارىم, ىستىقكولگە بارىپ قايتقانشا قاۋىپسىزدىگىمىزدى قامتاماسىز ەتىپ ماي قىزمەتكەرلەرىن الدى-ارتىمىزعا سالىپ الىپ جۇرۋگە ىقپال ەتكەن, سول جاقتاعى مادەني ءىس-شارانى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعان ەسەنبەك تۋىسىمىزدىڭ قۇرمەتىن ەندى قالاي قايتارام دەپ موينىما قارىز قىلىپ قايتتىم», دەيدى باۋكەڭ.
«دالا ديدارى» كوشپەلى ونەر ۇجىمى قىرعىز جەرىندە بىرنەشە كونتسەرت بەرگەنىمەن قويماي, مەملەكەتتىك ۇلتتىق ارنا تورىنەن تىكەلەي ەفيرگە شىعىپ, بۇكىل قىرعىزستان رەسپۋبليكاسىنا قازاق ونەرىنەن شاشۋ شاشىپتى.
– الاقانداي از حالىقتىڭ الاتاۋداي نامىسىنا, اقيقات جولىندا ءان ساعاتتا اتقا قوناتىن جىگەرلى رۋحىنا قايران قالدىق. ولار ءبىزدى, ءبىز ولاردى قيماي-قيماي قوشتاستىق. باۋىرلاس قىرعىز ەلىندە وتكەن بەس كۇنىمىز ۋاقىت جاعىنان وتە قىسقا, تاڭعاجايىپ كەرەمەتى جاعىنان عاسىرعا تاتيتىن كۇندەر بولدى, – دەيدى باۋىرجان.
بۇل ساپار «دالا ديدارى» كوشپەلى ونەر ۇجىمىنىڭ ءار مۇشەسىنە دە ەرەكشە اسەر ەتكەنىن ايتقان ەدىك. توپ قۇرامىندا بولعان بەلگىلى اقىن تالعات مىقي قىرعىزستاننىڭ 7 وبلىسىنىڭ يگى جاقسىلارى باس قوسقان «قۇتتى ەلدىڭ ۇرانى – ماناس» اتتى ەلارالىق فورۋم-فەستيۆالىن ەسكە الدى. اسىرەسە باۋىرلاس ەكى حالىقتىڭ ورتاق قۋانىشىن قىرعىزدار جاقسى بىلەدى ەكەن. قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق تەلەراديوكورپوراتسياسى باسشىسى قايرات يماناليەۆتىڭ «ماناس جىرىن قاعازعا تۇسىرگەن شوقان ۋاليحانوۆقا, عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەگەن الكەي مارعۇلانعا, ەپوستىق بولمىسىن ماسكەۋدىڭ تورىندە قورعاپ بەرگەن مۇحتار اۋەزوۆكە قىرعىز حالقى قاشاندا قارىزدار» دەگەن سوزدەرى ءار قازاقتىڭ قۇلاعىنا جىلى تيەدى.
قازاقستاندىق ونەر ۇجىمىن قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەنەشىنىڭ دەپۋتاتى, «يمان نۇرى» فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى نۇرجىگىت قادىربەكوۆ قابىلداعان. ءوزى ءارى اقىن, ءارى جازۋشى, ادەبي التى كىتاپتىڭ اۆتورى قازاق-قىرعىز ادەبي-مادەني قاتىناستارىنىڭ ودان ءارى تەرەڭدەي تۇسۋىنە شىنىمەن مۇددەلى ەكەن.
«شەكسپير, بايرون, تولستوي, ت.ب. الەمنىڭ جازۋشىلارىن بىلەمىز. ال قىرعىزدىڭ اۋەزوۆتى بىلگەنىندەي, قازاقتىڭ ايتماتوۆتى بىلگەنىندەي ەكى ەلدىڭ اقىن-جازۋشىلارىن دا ءبىلۋىمىز كەرەك. وسى ماقساتتا كەلىپ, قادىر اقىننىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاعاندارىڭىز وتە قۇپتارلىق ءىس. باۋىرلاس حالىق اراسىندا وسىنداي ءۇردىس جالعاسىن تابا بەرسىن», دەيدى دەپۋتات.
* * *
كوشپەلى ونەر ۇجىمى ءوز اتاۋىن «دالا ديدارى» دەپ قويعانى تەگىن ەمەس. قادىر اقىننىڭ ءبىر جيناعى ءدال وسىلاي اتالاتىن. تۇتاسىمەن قادىر اقىننىڭ سوزىنە جازىلعان اندەر شىرقالىپ, ءازىل-قالجىڭدارى ايتىلاتىن, افوريزمگە اينالعان ويلارى مەن ولەڭدەرى وقىلاتىن ساحنالىق باعدارلاما كورەرمەندى بەي-جاي قالدىرمايدى. ورتالىق تۋرالى دايىندالعان بەينەفيلمنىڭ دە مازمۇنى بايسالدى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – كونتسەرتتەگى شىعارمانىڭ بارلىعى تەك تابيعي داۋىستا ورىندالادى. باۋىرجان حاليوللا وسى ساپاردا قادىرساراي ۇجىمىن قولداعان تانىمال ونەر شەبەرلەرى جاڭىلسىن حاسانوۆاعا, قايرات كاكىموۆكە, داستان ەسەنتەمىروۆكە, ەرنار ومىرالىگە العىس ايتادى. سونداي-اق ساپاردىڭ ءون بويىندا ۇلكەن ۇجىمدى قارسى الىپ, جاعدايىن جاساعان ءو.شوكەەۆ, ن.نالىباەۆ ش.مۇقان سىندى ونەر جاناشىرلارىنا, ايماق باسشىلارىنا دا ريزاشىلىق بىلدىرەدى.
ارينە, ونەر ادامى ءۇشىن مۇنداي الىس ساپاردىڭ پايداسى كوپ. ۇجىم ەل كورەدى, جەر كورەدى, تاجىريبە الماسادى. ۇلتىمىزدىڭ ونەرى وزگە جۇرتتا ناسيحاتتالادى. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتقارىلاتىن ۇلكەن شارۋانى قولعا الىپ, شاما-شارقىنشا اتقارىپ شىققان قادىرساراي ۇجىمى مىڭداعان شاقىرىم جولدى دوڭگەلەك ۇستىندە وتكەرىپ, تۋعان ەلگە جەتىپ, دەمىن الۋدا. كەلەسى ءىس-شاراعا دەيىن...
باتىس قازاقستان وبلىسى
