اۋFان تاFدىرى اۋىر

اۋعانستان استاناسى اۋەجايىندا قازاقستاندىقتاردى ەكى قولىن العا سوزىپ, ەمەن-جارقىن ك ۇلىپ تۇرعان پرەزيدەنت ح.كارزايدىڭ سۋرەتى قارسى الدى. ونىڭ فوتوبەينەسى عيماراتتىڭ ءبىر شەتىنە, كوز كورەر جەرگە ءىلىنىپتى. ال وتكىزۋ بەكەتىندە مۇقيات تەكسەرۋدەن وتكىزىلدىك. مۇندا وسىلاي تەكسەرمەسە بولمايدى. بۇل اتالعان ەلدەگى ءومىردىڭ شىڭدىعى, اۋعان تاعدىرىنىڭ اۋىرلىعى. كابۋل بىزگە تۇنجىر قاباق تانىتتى. دىمقىل اۋا جاڭ­بىر جاۋاتىنىنان حابار بەر­گەن­دەي. ار­تىنشا سولاي بولدى دا. بۇل جازعى اپتاپ الدىنداعى جاۋ­ىن كورىنەدى. جاز كەلىسىمەن مۇندا كۇن ايتار­لىق­تاي ىستىق بولادى. جول بويىنداعى بيىكتەۋ توبەلەر­دىڭ ۇستىنە سالىنعان جاپا تام­دار­دى كورىپ, سۋدى تاۋ با­سىنا قالاي شى­عارادى ەكەن دەگەن تاڭدا­نى­سى­مىزدى جاسىرا المادىق. جول­دىڭ شەتىنەن سالىنعان ەكى قابات­تى توقال تامدار, جۇپىنى ۇلت­تىق كيىم كيگەن اۋعاندىقتار ءبىز­دەر­گە قاراپ قالىپتى. تار جولمەن كەلە جاتقان كولىك تىزبەگىنىڭ الدى-ار­تىن قارۋلى جاساقتار مىنگەن ەكى دجيپ قور­عاپ كەلەدى. كوشە بويى­نىڭ ەكى جاعىندا قولدارىنا قارۋ ۇستاعان ساقشىلار دا الدى-ارتتارىنا ءجىتى قاراپ قويادى. جول بويىندا احماد شاح ما­سۋد­تىڭ ەسكەرتكىشىن كوزىمىز شال­دى. 2008 جىلدىڭ 30 قازانىندا اير پرەزيدەنتىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­با­سارى ا.ماسۋد باستاعان اۋعان­دىق دەلەگاتسيا استانادا وتكەن شىۇ-عا مۇشە ەلدەر ۇكىمەت باس­شىلارىنىڭ جەتىنشى كەڭەسىنە قاتىسقان-دى. ايتپاقشى, ونىڭ سۋرەتى ءبىز, بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىل­دەرى مىنگەن اۆتوبۋس ماڭدايشاسىنا دا ىلىنگەن. بۇل اۋعاندىقتاردىڭ ونى قادىر تۇتاتىنىنان حابار بەرەدى. الدىمەن اۆتوتىزبەك وسى ەلدىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ ال­دىنا كەلىپ توقتادى. كىرەبەرىس جولدىڭ ورتاسىنا بەتون قويى­لىپ, جان-جاعى بەكىتىلگەن. مۇن­داي بەتون شارباقتار كەيبىر عي­ما­راتتاردى قورشاۋ ءۇشىن دە قول­دانىلىپتى. ءتىپتى بازارعا كىرە­بە­رىس جولعا دا وسىنداي توسقاۋىل قوي­ىلىپ, بەتون شارباقپەن قور­شالعان. ءاربىر ماڭىزدى نىسان­نىڭ كىرەبەرىسىنە تەمىر قۇرساۋلى ەكى قاباتتى اۋىر شلاگباۋم ور­نا­تىلعان. سوعان قاراپ, بارلىق قاۋىپ­سىزدىك شارالارىنىڭ جاسال­عان­دىعىنا كوز جەتكىزەسىڭ. اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكا­سى­نىڭ اۋماعى 625900 شارشى شا­قى­رىمدى الىپ جاتىر. مۇندا پۋش­تۋن جانە داري (پارسى) تىلدەرى رەس­مي سانالادى. حالقىنىڭ 74 پايى­زىن سۇننيتتەر قۇراسا, 25 پايى­زى شيتتەردەن تۇرادى. ەكو­نوميكا­سى­نا كەلسەك, ەلدىڭ جىل­دىق ىشكى جال­پى ءونىمى جان با­سى­نا شاققاندا 800 اقش دول­لارىنا پارا-پار. وسىلايشا اۋعان­دىقتار الەمدەگى ەڭ كەدەي ەلدەردىڭ قاتارىنا جاتادى. مۇندا جۇمىس كۇشىنىڭ دەنى, ياعني 60 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعىندا شوعىرلانعان. تاۋلى جەرلەردە كوپتەگەن وتباسى جارتىلاي كوش­پە­لى مال شارۋاشىلىعىمەن شۇ­عىل­دا­نا­دى. ال جازىق جەرلەر بي­داي ەگۋگە قولايلى سانالادى. مي­نەرالدىق شيكىزاتتار بار, بىراق تۇراقتىلىق­تىڭ بولماۋى­نان ونى يگەرۋگە ەشقانداي مۇمكىندىك جوق. ەگەر تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, 1893 جىلى اۋعان ءامىرى مەن بري­تا­نيالىق ءۇندىستاننىڭ كولو­نيا­لىق سىرتقى ىستەر حاتشىسى لورد ديۋران كەلىسىمگە قول قويعان-دى. سوعان سايكەس, 1947 جىلى كو­لو­نيا ءدىني-قاۋىمداستىق نەگىزدە ءبو­لىنگەن كەزدە مۇسىلماندارى كوپ اۋماق پاكستان جاعىنا بەكى­تىپ بەرىلدى. قىسقاسى, اۋماعى 150 مىڭ شارشى شاقىرىم­دى قۇراي­تىن, تۇرعىلىقتى حالقى­نىڭ سانى 6 ميلليونعا جەتەتىن (1947 جىلعى ەسەپ بويىنشا) پۋش­تۋنيستان (پۋشتۋندار ەلى) ەكىگە جارىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە پاكستان مەن اۋعانستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارعا قاعىلعان سىنا ءتارىزدى بولدى. بىراق بۇگىندە اۋعان ەلىنە كورشىلەرىمەن تاتۋ قارىم-قاتىناس ورناتۋ اۋاداي قاجەت. ال ازىرگە “تاليبان” قوزعالىسى اۋىق-اۋىق سوعىس اشىپ, قالا تۇر­عىندارى مەن ناتو-نىڭ كوالي­تسيالىق كۇشتەرىن ابىگەرگە سالىپ كەلەدى. ءبىز اۋعانستاننان كەتكەن كۇننىڭ ەرتە­سىنە وسىندا ءىرى شابۋىل جاسالىپ, كوپتەگەن تۇرعىندار مەن اسكەري­لەر­دىڭ ومىرلەرى قيىلدى. ولىسپەي بە­رىس­پەيتىن تاليبان جاساقتارى قاتتى قار­سىلىق كورسەتىپ, ءتىپتى وزدەرىن جارىپ تا جىبەرگەن. كا­بۋلعا كەلەتىن كۇننىڭ تاڭەر­تەڭگىسىن قۇندىز بەن كابۋلعا قاتىنايتىن ءPamىr ءAىrways اۋە كومپانياسىنىڭ ۇشاعى اپاتقا ۇشىرادى. ونىڭ بورتىندا 38 جولاۋشى مەن 5 ەكيپاج مۇشەسى بولعان. مىنە, بىرەر كۇننىڭ باستى وقيعالارى وسىنداي. كابۋلدىڭ تار كوشەسىمەن كەلە جاتقان كولىگىمىزدىڭ تەرەزەسىن اشىپ, فوتوعا ءتۇسىرىپ جاتقا­نى­مىز­دى كو­رىپ, امەريكالىق جۋر­نا­ليستەر باي­بالام سالدى. سويتسەك, ولار اۆتو­بۋستىڭ ىشىنە جەرگىلىكتى تۇرعىن­دار­دىڭ بىرەۋى گراناتا تاس­تاپ جىبەرەدى دەپ شوشىنعان ەكەن. ودان قالسا, سىرتتاعى اۋعان­دىق اسكەريلەر سۋرەتكە ءتۇسىر­مەڭدەر دەپ دۇرسە قويا بەردى. بۇلاردىڭ بار­لىعى اۋعاندىق ءومىردىڭ قان­شالىقتى شيەلەنىستى ەكەندىگىن, سوندىقتان دا تۇراقتى­لىق­قا ەش نەگىز قالانىپ وتىرما­عان­دىعىن كورسەتەدى. سوڭعى ايلاردا ەل باسشىسىنىڭ اتىنا وتكىر سىن­دار ايتىلىپ, ح.كارزاي ەلدەگى جاع­دايدى تۇراقتاندىرا المادى دەگەن پىكىرلەر قالىپتاسقان. ءتىپتى “كار­زاي كابۋلدىڭ گۋبەرناتورى” دەگەن لاقاپ ات تا سىرتتاي ءپىشىلىپ قوي­ىلعان. قالاي بولعاندا دا اۋعاندىق وكىمەت شەتەلدىك اسكەري­لەر­دىڭ قول­داۋىنا سۇيەنۋگە ءماج­بۇر. اقش پرەزيدەنتى باراك وبا­ما وتكەن جىلى اۋعانستانعا قو­سىمشا 30 مىڭ اسكەري اتتاندىرۋ تۋرالى ءمالىم ەتكەنى بەلگىلى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتور­اعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حات­شىسى – سىرتقى ىستەر مي­نيس­ترى قانات ساۋداباەۆ حالىقارالىق كواليتسيالىق كۇشتەردىڭ “تالي­بان” قوزعالىسىنا قارسى وپەرا­تسي­ياسى ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن تىكەلەي تەرروريستىك قاۋىپتى ءتو­مەن­دەتكەنى­مەن, اۋعاندىق ماسە­لە­نى اسكەري جول­مەن شەشۋ تى­عى­رىق­قا تىرەل­گەندىگىن اشىق ايتتى. سوندىقتان ەلدى قارۋلى قاقتى­عىس­تان الىپ شىعىپ, بىرلىككە باستايتىن تەتىك­تەردى قاراستىرۋ – ۋاقىت تالابى. قازاقستان ءوز كەزەگىندە قيىن­دىق كەشىپ وتىرعان قىرعىزستان مەن اۋعانستانعا قولۇشىن بەرىپ كەلەدى. ءبىر كەزدەرى تاجىكستانعا كور­سەتىلگەن كومەك وسى ەلدەگى جاع­دايدى تۇراق­تاندىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزعانى بەلگىلى. قازاق سارباز­دارى­نىڭ شە­كارا كۇزەتىندە قۇر­بان بولعاندىعى مۇندا ءالى ۇمى­تىلا قويماعان. قازىر تاجىك­ستان­نىڭ يسلام كونفەرەن­تسياسى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر سىرت­قى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ 37-ءشى كەڭە­سىن وتكىزۋى ايتارلىقتاي جەتىس­تىك. بيىل توراعالىق تاجىكتەردىڭ قو­لى­نا كوشسە, كەلەسى جىلدىڭ ور­تاسىنا تامان بۇل مىندەت بىزگە جۇكتەلگەلى وتىر. ەلىمىز وسى ۇيىم اياسىندا دا اۋعانستانعا كوپتەگەن قولداۋلار كورسەتىپ كەلدى جانە ونى جالعاستىرۋعا دايىن ەكەن­دىگىن ءبىلدىردى. ماسەلەن, قازاقستان سوڭعى ەكى جىلدا 10 مىڭ توننا گۋماني­تار­لىق كومەك رەتىندە ازىق-ت ۇلىك جەت­كىزىپ, 2,4 ميلليون دوللارعا اۋرۋ­حانا, مەكتەپ سالىپ, جولداردى ءجون­دەگەنى ءمالىم. وتكەن جىلى ەلىمىز يكۇ-نىڭ يسلام ىنتىماق­تاستىعى ارنايى قورىنا 1 ميلليون دوللار اۋدا­رىپ, ول قارجىنىڭ ءبىر بولىگى اۋ­عان­ستاندى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جۇمسالعان. ارنايى كەلىسىم بوي­ىن­شا 2010-2020 جىلدارى قازاق­ستاندىق وقۋ ورىندارىندا اۋعان­دىق ستۋدەنتتەردى وقىتۋ تۋرا­لى شەشىم قابىلدانىپ, وعان 50 ميلليون دوللار ءبولۋ كوزدەلىپ وتىر. وسىلايشا, 1 مىڭداي اۋعان­دىقتىڭ ءبىلىم الۋىنا جاعداي تۋعىزىلادى دەپ كۇتىلۋدە. وركەنيەت كوشىنە ىلەسۋگە تالپىنعان اۋعانستان, سونىمەن قا­تار, ەسىرتكى ساۋداسىن قىزدىرىپ وتىرعان ەل ەكەنى دە بارشاعا ايان. كەيبىر دەرەك كوزدەرى اۋعاندىق ەسىرت­كىنىڭ ساۋداسى جىلىنا 20 ميل­ليارد اقش دوللارىنا جەتە­تىندىگىن ايتادى. بىراق ودان اۋعان­دىق شا­رۋالاردىڭ شەكەسى شىل­قىپ وتىر­ماعانى بەلگىلى. تاليبان سودىرلارى شارۋالارعا ەسىرتكى وندىرگەنى ءۇشىن ونىڭ تەك 10 پايىز ۇلەسىن عانا بەرەدى ەكەن. اسىرەسە, ەسىرت­كىنى ءوندىرۋ شەت­ەلدىك اسكەري­لەر باقىلاپ وتىرعان اۋماقتا كو­لەمدى جۇرگىزىلۋىن نەمەن ءتۇسىن­دىرۋگە بولادى؟ وسى رەتتە قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى مەن اۋعانستان يسلام رەس­پۋبليكاسى ۇكىمەتتەرى اراسىن­دا ەسىرتكى زاتتارىنىڭ, پرەكۋر­سور­­لار­دىڭ, پسيحوتروپتىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن زاتتاردىڭ زاڭسىز اينالىمىنا جانە ولاردى تۇتىنۋعا قارسى كۇرەس تۋرالى كەلى­سىمگە قول قويىلدى. وسىنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ اي­ماقتاعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا دەگەن يگى ماقسا­تىن ايشىقتاپ بەر­دى. 2008 جىل­دىڭ 12 ماۋسىمىندا اۋعانستاندى قولداۋ جونىندەگى پا­ريج حالىق­ارالىق كونفەرەنتسيا­سىندا ەلىمىز اۋعانستان پرەزيدەنتى ح.كارزاي­دىڭ 2013 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋدىڭ ستراتەگياسىن قول­داعان ەدى. اۋعانستان يسلام رەسپۋب­ليكاسى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ازيالىق ارىپتەسى بولىپ تابىلادى جانە دە ۇيىمنىڭ جانىنداعى با­قىلاۋشى مارتەبەسىنە يە. سون­دىق­تان دا ەلىمىز ەقىۇ توراعاسى رە­تىندە اۋعانستان ماسەلەسىنە ەرەكشە دەن قوياتىنى تۇسىنىكتى. قورىتا كەلگەندە, “تەررو­ريزم وشاعىنا” اينالعان ەلدى وركە­نيەت­­تەر ورىسىنە شىعارۋ ءۇشىن ال­دى­مەن حالىقتىڭ سانا­سىن كوتەرۋ قاجەت­تىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. ناتو كوا­ليتسيالىق كۇش­تەرىنىڭ ءىس-ارە­كەتتەرى ازىرگە ەشقانداي ناتيجە بەرەر ەمەس. سوندىقتان اۋعان پروب­لەماسىن جۇيەلى تۇردە قاراس­تىرىپ, ونى شەشۋ تەتىك­تەرىن ەكونومي­كا­لىق نەگىزدەردەن ىزدەۋ كەرەك سياقتى. اسقار تۇراپباي ۇلى.