مامان تاپشى ما؟
جيىن بارىسىنداعى سوزىندە پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ايدا بالاەۆا اتالعان ماسەلە الدىن الۋ شارالارى كەشەنىن قالىپتاستىرۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ىزدەۋدى, سونداي-اق ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ بالالار ءسۋيتسيدىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ءىس-قيمىلدارىنداعى پروبلەمالى باعىتتاردى انىقتاۋدى جانە شەشۋدى تالاپ ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا وتىرىسقا قاتىسقان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى مەن ساراپشىلار كامەلەتكە تولماعاندار اراسىندا ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ شارالارىن نىعايتاتىن بىرنەشە ۇسىنىس جاسادى.
كوپتەگەن ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, ءسۋيتسيدتىڭ وسۋىنە پسيحولوگتەردىڭ, تاۋەكەل توبىنداعى بالالارمەن جۇمىس جاسايتىن مامانداردىڭ بىلىكتىلىگى مەن دايىندىق دەڭگەيىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى ىقپال ەتەدى. باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى جاندوس ومىراليەۆ ەلدەگى پسيحولوگتەردىڭ جاعدايىنا توقتالدى.
«2021 جىلى اقمولا وبلىسىندا تاۋەكەل توبىنداعى كامەلەتكە تولماعان 5 بالا وزىنە قول جۇمساعان. پەداگوگ-پسيحولوگتەر قايتىس بولعان بالالارعا قاتىستى دياگنوستيكالىق جانە كەڭەس بەرۋ شارالارىن قابىلداماعان. ال باتىس قازاقستان وبلىسىندا وگەي اكەسىنەن زورلىق كورگەن بويجەتكەن 2021 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا وزىنە قول جۇمساماق بولعان. ول دا پسيحولوگتەردىڭ باقىلاۋىنا الىنباعان, قاجەتتى جۇمىس جۇرگىزىلمەگەن. سالدارىنان بالا تۋرا ءبىر جىلدان كەيىن – 2022 جىلدىڭ ساۋىرىندە ەكىنشى رەت ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ ارەكەتىن جاسادى. باسقا وبلىستاردا دا وسىنداي مىسالدار جەتەرلىك.
بۇل رەتتە پسيحولوگتەردىڭ ۇلكەن جۇكتەمەسىن اتاپ وتپەۋ مۇمكىن ەمەس. ەلىمىزدە ءبىر پسيحولوگكە ورتا ەسەپپەن 700-گە جۋىق بالادان كەلەدى. كەيبىر مەكتەپتەردە ءبىر پسيحولوگكە جۇكتەمە 1500 بالادان نەمەسە ودان دا كوپ. ماسەلەن, الماتى قالاسىنداعى №157 مەكتەپتە 5600 وقۋشى وقيتىن 100 سىنىپ بار. بۇكىل مەكتەپتە تەك 2 پسيحولوگ جۇمىس ىستەيدى. بۇل ارينە جەتكىلىكسىز. ۇكىمەت ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇلگىلىك شتاتىن بەكىتكەنى بەلگىلى. وندا 30 سىنىپتان از مەكتەپتەردە 1 پسيحولوگ, ال 30-دان استام سىنىپ بار مەكتەپتەردە (سىنىپتا 30-40 وقۋشىدان) ەڭ كوبى 2 پسيحولوگ بولۋى مۇمكىن دەلىنگەن. ءبىز بۇل ستاندارتتاردى قايتا قاراۋ قاجەت دەپ سانايمىز», دەدى ج.ومىراليەۆ.
سونىمەن قاتار باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى كوبىنە پسيحولوگتەر مىندەتىن بىلىكتىلىك تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيتىن ادامدار اتقاراتىنىن باسا ايتتى. ماسەلەن, سەمەي قالاسىنداعى №25 مەكتەپ پەن پريرەچەنسك مەكتەبىندە ەڭبەك ءپانىنىڭ مۇعالىمى پسيحولوگ بولىپ جۇمىس ىستەگەن.
«بالالارمەن جۇمىس كوپ جاعدايدا ۇلگىلىك جۇيە بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى, ءار بالاعا جەكە كوزقاراس قولدانىلمايدى. كوپتەگەن مەكتەپ پسيحولوگتەرىندە وقۋشىلارمەن جەكە تۇزەتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە جاعداي جاسالماعان. كابينەتتەر, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا جوق. مۇنىڭ ءبارى بالالاردىڭ پسيحولوگتەرگە سەنىمىن تومەندەتەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جىل سايىن قوماقتى قارجى بولىنەتىن پسيحولوگ ماماندارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە ۇلكەن ءمان بەرۋ كەرەك. ماسەلەن, Bilim Foundation قورىنىڭ كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ جونىندەگى 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا 1,3 ملرد تەڭگە كولەمىندە قاراجات بولىنگەن. ۇكىمەتتىڭ مالىمەتىنشە, باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگى 55,2%-دى قۇرادى. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا «تاۋەكەل» توبىنا جاتاتىن 43 مىڭعا جۋىق ءجاسوسپىرىم انىقتالدى.
بىراق وسى ساناتتاعى ادامدارمەن جۇمىس ىستەۋدە قولدانىلاتىن ادىستەردىڭ تيىمدىلىگىنە مونيتورينگ جۇرگىزىلمەيدى. پسيحولوگتەردىڭ دايىندىعى جەتكىلىكسىز ەكەنى تۋرالى دەرەك تە بار. ماسەلەن, قىزىلوردا وبلىسى پروكۋراتۋراسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت دەپارتامەنتى تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, 2017 جىلى 5 272 مۇعالىمنىڭ وقۋدان وتپەگەنى انىقتالدى. ولاردىڭ ءبىلىم الۋىنا 5 ميلليون تەڭگەدەن استام قاراجات قوعامدىق قورعا اۋدارىلدى», دەدى ج.ومىراليەۆ.
سونداي-اق ول كامەلەتكە تولماعاندار ىستەرى جونىندەگى كوميسسيالاردىڭ جۇمىسىنا دا كوڭىلى تولمايتىنىن ايتتى. مىسالى, نۇر-سۇلتان قالاسىندا كوميسسيانىڭ 2020 جىلعا بەكىتىلگەن جۇمىس جوسپارى تولىق ورىندالماعان. ال 2021 جىلعا مۇلدەم ازىرلەنبەگەن.
«سول سياقتى الماتى, ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, تۇركىستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا 2021 جىلعا جوسپار بولماعان. بارلىق وڭىردە كوميسسيالاردىڭ قۇرامى ۋاقتىلى جاڭارتىلمايدى, ولار وسى ايماقتا جۇمىس ىستەمەيتىن ادامداردان دا تۇرادى. سونىمەن قاتار 2021 جىلى مەكتەپ ينسپەكتورلارى ينستيتۋتى جويىلىپ, قازىر مەكتەپتەردە كەزەكشىلىك جوق ەكەنى بەلگىلى. جۇمىس ايماقتىق نەگىزدە جۇرگىزىلەدى. ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەمەۋى بالالاردىڭ ءوز قيىندىقتارىمەن بەتپە-بەت قالۋىنا جانە پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ جولىن تاپپاي قينالۋىنا سەبەپ بولادى. كوبىنە ولار ءوز سۇراقتارىنا ينتەرنەتتەن جاۋاپ ىزدەيدى.
ۋاكىلەتتى ورگاندار جىل سايىن زاڭسىز مازمۇنداعى, ونىڭ ىشىندە سۋيتسيدتىك باعىتتاعى پاراقشالار مەن سايتتاردى انىقتاپ, بۇعاتتايدى. تەك جىل باسىنان بەرى 1160 سايت انىقتالىپ, جابىلعان. بۇل باعىتتاعى بەلسەندى جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەت. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇعان دەيىن باس پروكۋراتۋرا وسىعان قاتىستى ۇكىمەت پەن ۋاكىلەتتى ورگاندارعا بىرقاتار ۇسىنىس ەنگىزگەن بولاتىن. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى ءىشىنارا جۇزەگە اسىرىلدى. ماسەلەن, بۇرىن پسيحولوگتەر ءار ايماقتىڭ اكىمدىكتەرى بەكىتەتىن ەرەجەلەر نەگىزىندە جۇمىس ىستەگەندىكتەن, مەكتەپتەردەگى پسيحولوگيالىق قىزمەتتەردىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ بىرىڭعاي ەرەجەلەرىن قابىلداۋ قاجەتتىگى ۇسىنىلدى.
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە ەرەجەنى ازىرلەۋدى جەدەلدەتىپ, سونداي-اق پسيحولوگتەردىڭ قىزمەتىن ءتيىستى دارەجەدە رەتتەپ, ولاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن, وكىلەتتىكتەرىن, سونىڭ ىشىندە زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىن, سونداي-اق ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان بالالاردى انىقتاۋ مىندەتىن بەلگىلەۋ قاجەت دەپ سانايمىز. سونداي-اق پەداگوگتەرگە, پسيحولوگتەرگە, تاربيەشىلەر مەن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە, وقۋشىلاردىڭ اتا-انالارىنا ينتەرنەتتە تارالاتىن تەرىس اقپاراتتىڭ اسەرىنەن كورىنەتىن كامەلەتكە تولماعانداردىڭ مىنەز-قۇلقىن ەرتە انىقتاۋ جانە اسەر ەتۋ ادىستەمەسىن نەمەسە ءىس-ارەكەت الگوريتمىن ازىرلەۋ ءتيىمدى بولار ەدى. «پسيحولوگيا» جانە «وتباسى پسيحولوگياسى» ماماندىقتارى بويىنشا «باكالاۆريات» نەمەسە «ماگيستر» دارەجەسىن بەرە وتىرىپ, ماماندار دايارلاۋعا ارنالعان ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىنىڭ سانىن كوبەيتۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ رەيتينگىن ساقتاۋ ءۇشىن پسيحولوگتەردىڭ بالالاردى ەسەپكە الماۋىنا ىقپال ەتەتىن ەرەجەلەردى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەمىز», دەدى ج.ومىراليەۆ.
باس پروكۋراتۋرانىڭ مالىمەتىنە سايكەس 2021 جىلى كامەلەتكە تولماعاندار اراسىندا وزىنە قول جۇمساۋ جانە سۋيتسيدكە وقتالۋ 21,5%-عا وسكەن. وسى جىلدىڭ 6 ايىندا كامەلەتكە تولماعاندار اراسىندا سۋيتسيد 38,1%-عا جانە سۋيتسيدكە وقتالۋ 5,7%-عا ازايعان. قۇرىلىمدىق تالداۋ كورسەتكەندەي, سۋيتسيدكە بەيىم كەلەتىن كەزەڭ – 13-17 جاس ارالىعى. بالالار كوبىنە ءدال وسى جاستا ءوز-وزىنە قول جۇمسايدى. اسىرەسە وزىنە قول جۇمساۋدى مەكتەپ وقۋشىلارى جاسايدى. سۋيتسيدكە بارعانداردىڭ 70 پايىزدان استامى تولىق وتباسىندا تاربيەلەنگەن. اسىرەسە مۇنداي فاكتىلەر اۋىلدىق جەرلەردە ءجيى كەزدەسەدى.
زورلىق-زومبىلىق سالدارى...
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بالالاردىڭ وزىنە قول جۇمساۋىنىڭ ءار فاكتىسىن جەكە تراگەديا رەتىندە قاراستىرادى. اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى اتىعاي ارىستانوۆ كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بيىلعى 6 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدە كامەلەتكە تولماعاندار اراسىندا سۋيتسيدتەن 64 ءجاسوسپىرىم قايتىس بولىپ, 155-ءى وزىنە ءتۇرلى زاقىم كەلتىرگەن.
ء«اربىر وسىنداي فاكتى بويىنشا ىشكى ىستەر ورگاندارى بالالاردى وزىنە قول جۇمساۋعا يتەرمەلەگەن سەبەپتەردى جانە وعان قاتىسى بار ادامداردى انىقتاۋ تۇرعىسىنان سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ-تەكسەرۋ جۇرگىزەدى. كامەلەتكە تولماعانداردى وزىنە قول جۇمساۋعا جەتكىزۋ فاكتىلەرىن تەرگەۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاڭا تاسىلدەر مەن ادىستەمەلىك ۇسىنىمدار ازىرلەندى. قازىرگى تاڭدا تەرگەۋشىلەر تەرگەۋ ارەكەتتەرىنىڭ نەگىزگى كەشەنىنەن باسقا, وقيعا بولعان جەردى تەكسەرۋ, وقيعانىڭ ءمان-جايىن انىقتاۋ, بالانىڭ جەكە باسىن, ونىڭ ومىرلىك بەلسەندىلىگىن, قارىم-قاتىناس شەڭبەرى مەن مۇددەلەرىن قوسىمشا زەرتتەيدى. جەكە گادجەتتەر, كومپيۋتەرلىك تەحنيكا تەكسەرىلەدى, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەردەگى قارىم-قاتىناس شەڭبەرى زەرتتەلەدى. سوت كومپيۋتەرلىك-تەحنيكالىق ساراپتامالار تاعايىندايدى.
بۇدان باسقا, بالانىڭ پسيحيكالىق جاي-كۇيى جانە سۋيتسيدتىك مىنەز-قۇلىقتىڭ دامۋ سەبەپتەرى تۋرالى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن كەشەندى سوت پسيحولوگيالىق-پسيحياتريالىق ساراپتاما, ونىڭ ىشىندە قايتىس بولعاننان كەيىنگى ساراپتاما جۇرگىزىلەدى. الىنعان ءولىم تۋرالى جازبالارعا سايكەس ونى جازۋ كەزىندە اۆتورلىقتى جانە پسيحولوگيالىق جانە ەموتسيونالدى جاعدايدى انىقتاۋ ءۇشىن سوت-قولجازبا ساراپتامالارى تاعايىندالادى. 14 جاسقا تولماعان كامەلەتكە تولماعان ادامنىڭ قاتىسۋىمەن بولعان بارلىق تەرگەۋ ارەكەتتەرىنە مىندەتتى تۇردە پسيحولوگ تارتىلادى. كورسەتىلگەن جاستان جوعارى مۇنداي مامانداردى شاقىرتۋ تەرگەۋشىنىڭ قالاۋى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. ءبىز ءىس جۇرگىزۋدەگى بارلىق وسىنداي قىلمىستىق ىستەر بويىنشا پسيحولوگتەردى مىندەتتى تۇردە تارتۋعا تاپسىرما بەردىك», دەدى ا.ارىستانوۆ.
سپيكەر ءوز سوزىندە تەرگەۋ بارىسىندا انىقتالعان مالىمەتتەرمەن ءبولىستى. سوعان سايكەس بالالار ءسۋيتسيدىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى مىنالار. وتباسىندا اتا-انالارىمەن, تۋىستارىمەن جانجال – 13 (6,2%), جالعىزدىق سەزىمى – 5 (2,4%), وقۋ ورنىنداعى جانجال – 6 (2,9%), جاقىن ادامىن جوعالتۋى – 1 (0,5%), وزگە دە – 150 (جاۋاپسىز ماحاببات, ناشار ۇلگەرىم, اۋرۋ) وقيعا تىركەلگەن. ال 34 (16,3%) جاعدايدا سۋيتسيد سەبەپتەرى انىقتالماعان. بىراق قۇقىق قورعاۋشىلار بۇل ارەكەتتەر قىلمىستىق جازالاناتىن ارەكەت بەلگىسى ەمەس, وتباسىلىق جانە جەكە قارىم-قاتىناستىڭ الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق اسپەكتىسىنە يە ەكەنىن ايتادى. تەرگەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا قىلمىستىق كودەكستىڭ 105-بابى 3-بولىگى بويىنشا تىركەلگەن قىلمىستىق ىستەردىڭ 89 پايىزى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق قۇرامىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ءىس توقتاتىلعان.
وسى ورايدا ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى, ادۆوكات, قۇقىق قورعاۋشى, AU ونلاين-قۇقىقتىق مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ايمان وماروۆا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وسى ماسەلەدەگى اتقارىپ جاتقان جۇمىسىنا سىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جاسوسپىرىمدەردى قىلمىستىق تۇرعىدان تەرگەپ, قاجەتتى پسيحولوگ ماماننىڭ قىزمەتىن دۇرىس باعىتتا قولدانا الماي وتىر.
«بۇل تۇرعىدان العاندا جاي عانا پسيحولوگتىڭ كومەگى مەن قىزمەتى جارامايدى, جەتكىلىكسىز. ناعىز سوت پسيحولوگتەرى قاجەت», دەيدى ول. سونداي-اق ايمان وماروۆا باستاۋىش سىنىپتاردان باستاپ بالالار ءۇشىن «مەنىڭ قاۋىپسىزدىگىم» ءپانىن, ال اتا-انالار مەن مۇعالىمدەر ءۇشىن ارنايى باعدارلامالار ەنگىزۋدى ۇسىندى.
«بىرىنشىدەن, وزىنە قول جۇمساۋدى باسقا قىرىنان قاراۋىمىز كەرەك. ايتپەسە, بالالاردىڭ ءسۋيتسيدىنىڭ ءوسۋىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان بارلىق شارا وڭ ناتيجەگە اكەلمەيدى. ۇزاق جىلدار بويى زورلىق-زومبىلىق ماسەلەلەرىمەن اينالىسا وتىرىپ, وزىنە قول جۇمساۋ زورلىق-زومبىلىقتىڭ سالدارى دەگەن قورىتىندىعا كەلدىم. وسىعان بايلانىستى وزىنە قول جۇمساۋدى زورلىق-زومبىلىقتان ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. بۇل ماسەلەگە جۇيەلى, ستراتەگيالىق كوزقاراسپەن كەلۋىمىز قاجەت. زورلىق-زومبىلىق كوبىنەسە وقۋ ورىندارى مەن ۇيلەردە كوپ جاسالادى.
سوندىقتان وقۋ ورىندارىندا, اتا-انالارمەن جۇمىس ىستەۋ كەرەك. قالاي؟ اقپاراتتىق-قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ جانە بالالاردىڭ «جەدەل جەلىلەرىن» قۇرۋ قاجەت. مۇندا باستاۋىش مەكتەپتەن باستاپ بالالارعا, اتا-انالار مەن مۇعالىمدەرگە ارنالعان «مەنىڭ قاۋىپسىزدىگىم» سياقتى ءپاندى ەنگىزۋگە بولادى. تەلەديداردا جىنىستىق زورلىق-زومبىلىققا, قورقىتۋعا جانە باسقا دا قۇبىلىستارعا كوز جۇمۋعا بولمايتىنىن ناسيحاتتاپ قانا قويماي, مۇنداي جاعدايدا نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن دە ايتۋىمىز قاجەت.
ءىس-شارالار جان-جاقتى, جۇيەلى, ءتيىمدى جانە ناقتى ناتيجەلەرگە باعىتتالعان بولۋى كەرەك. ءاربىر بالا, ءاربىر اتا-انا جانە مۇعالىم زورلىق-زومبىلىق كورىنىستەرى (سونىڭ ىشىندە پسيحولوگيالىق, ەموتسيونالدىق, قورلاۋ, كيبەرقورقىتۋ جانە باسقا دا زورلىق-زومبىلىق تۇرلەرى), سونداي-اق جاسىرىنۋ جانە باسقا دا تەرىس قىلىقتار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ءبىلۋى مەن سەزىنۋى كەرەك. بالانى بۇكىل پروبلەمامەن بەتپە-بەت قالدىرۋعا بولمايدى», دەدى ا.وماروۆا.
پسيحولوگيا ينستيتۋتىن قۇرۋ قاجەت
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جانە بارلىق ستەيكحولدەرلەردىڭ پروبلەمالاردى شەشۋدەگى كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋدى ۇسىندى. «مينيسترلىك الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ اشىق جاريالانىمدارىندا دەپرەسسيانىڭ بەلگىلەرىن انىقتايتىن جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالاناتىن پيلوتتىق جوبانى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر», دەپ اتاپ ءوتتى وقۋ-اعارتۋ ۆيتسە-ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆ.
سونىمەن قاتار قازىردە اۋتودەسترۋكتيۆتى مىنەز-ق ۇلىق بەلگىلەرى بار بالالاردى انىقتاۋ جانە ولارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە 8 مىڭنان استام پەداگوگ-پسيحولوگ جانە 4 مىڭنان اسا الەۋمەتتىك پەداگوگ جۇمىس ىستەيدى. مەكتەپ پسيحولوگتەرىنىڭ قىزمەتىن وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن مينيسترلىك اتا-اناسىنىڭ نەمەسە زاڭدى وكىلدەرىنىڭ كەلىسىمىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىلىم الۋشىنىڭ جاعدايىن پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق دياگنوستيكالاۋدى كوزدەيتىن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى پسيحولوگيالىق قىزمەت ەرەجەلەرى جوباسىن ازىرلەۋگە كىرىسكەن. اتالعان ءىس-شارالار COVID-19 پاندەمياسى كەزەڭىندە تىركەلگەن بالالار سۋيتسيدتەرىنىڭ ءوسۋىن توقتاتۋعا جانە قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. العاش رەت بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىنە جۇيەلى مونيتورينگ جۇرگىزۋگە جول اشقان, سونىڭ ىشىندە پسيحولوگيالىق ءال-اۋقاتتى قامتيتىن بالالاردىڭ حال-احۋال يندەكسى قابىلدانعان. 61 جوعارى وقۋ ورنى «پەداگوگ-پسيحولوگ», «پسيحولوگ» ماماندىقتارى بويىنشا مامان دايار-
لايدى. بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا پسيحولوگيالىق قىزمەت زەرتحاناسى قۇرىلعان.
«جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر, بۇل جالعاسا بەرەدى. بىراق ناتيجەلەردى جاقسارتۋ ءۇشىن عىلىمي ءتاسىلدى تولىقتاي ەنگىزۋ قاجەت. ماسەلەن, ەمحانالاردا اتا-انالاردىڭ باقىلاۋىمەن جاسوسپىرىمدەرگە مىندەتتى سكرينينگ (15 جاس) جاسايتىن دياگنوستيكالىق جانە پسيحوتەراپيالىق قىزمەت كورسەتەتىن مەديتسينالىق كابينەتتەر جەلىسىن كەڭەيتۋ قاجەت. وزىنە قول جۇمساۋ قاۋپى بار بالالارعا كومەك كورسەتۋدى بىلىكتى مەديتسينالىق ماماندار – پسيحياترلار مەن سۋيتسيدولوگتەر عانا جۇزەگە اسىرۋى ءتيىس ەكەنىن ناقتى بەلگىلەۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار ءوزىن ءولتىرۋ جاعدايلارىن باق پەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالاۋدا جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسىن شەشۋ قاجەت. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ دەپرەسسيالىق كوڭىل كۇيىن انىقتاۋ بويىنشا الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى جۇمىستى كۇشەيتۋ قاجەت. وسى ماقساتتا عىلىم كوميتەتىنىڭ گرانتى اياسىندا مينيسترلىك الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ اشىق جاريالانىمدارىنداعى دەپرەسسيا بەلگىلەرىن انىقتاۋدا جاساندى ينتەللەكتىنى قولداناتىن پيلوتتىق جوبانى ىسكە قوسۋى كەرەك. سونداي-اق ەىدۇ جەتەكشى ينستيتۋتتارى ۇلگىسىندە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى جانىنان جەكە پسيحولوگيا ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراستىرۋ قاجەت دەپ سانايمىز», دەدى عاني بەيسەمباەۆ.
ساراپشىلار ەلىمىزدە بالالاردىڭ قيىن ومىرلىك جانە وتباسىلىق پروبلەمالارعا توتەپ بەرە المايتىن سترەستىك جاعدايلارعا دايىن ەمەس ەكەنىن ايتادى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا وزىنە قول جۇمساعان بالالاردىڭ 69 پايىزى (144 جاعداي) تولىق وتباسىندا تاربيەلەنگەن. شىن مانىندە, كامەلەتكە تولماعاندار وزىنە قول جۇمساۋعا بەيىم, ويتكەنى پروبلەمالارىن شەشۋدە قولداۋشىسىز قالاتىنىن ايتادى ساراپشىلار. عالىم, ەڭبەك قۇقىعى سالاسىنىڭ ساراپشىسى بيبىگۇل نۇراشەۆا الدىمەن اتا-انالار بالالاردىڭ تاربيەسىنە جاۋاپتى بولۋى قاجەت دەيدى. وسى ورايدا كۇندەلىكتى ۋاقىتىنىڭ كوپ بولىگىن جۇمىستا وتكىزەتىن اتا-انالاردىڭ بالالارى قاراۋسىز قالىپ, وزدەرىمەن وزدەرى ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن العا تارتىپ, جۇمىس ۋاقىتىن قىسقارتۋدى ۇسىندى.
«مەن 8 ساعاتتىق جۇمىس كەستەسىن قىسقارتۋ قاجەت دەپ سانايمىن. قازىر قازاقستاندا اتا-انالاردىڭ كوبى 12-14 ساعاتتان جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان بالالارىنا ۋاقىت تابا الماي, تاربيەسىنە كوڭىل بولمەيدى. ەگەر جۇمىس ۋاقىتىن 5 ساعاتقا دەيىن قىسقارتساق, بالالارعا ۋاقىت تابىلار ەدى. سۋيتسيد ماسەلەسى دە شەشىلەر ەدى. پاندەميا كەزىندە ءبارىمىز ۇيدە وتىرىپ جۇمىس ىستەپ, بارىنە ۇلگەردىك. جۇمىس تا ورىندالدى, ءۇيدىڭ تىرلىگى دە ءبىتتى, بالالارعا دا ۋاقىت تابىلدى», دەدى ب.نۇراشەۆا.
اتا-انالارعا بالالارمەن سەنىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋ قاجەتتىگىن جەتكىزۋ, بالانىڭ دەپرەسسياعا ۇشىراۋىنىڭ نەمەسە قيىن ومىرلىك جاعدايدىڭ العاشقى بەلگىلەرى تۋرالى حابارلاۋ ەرەكشە ماڭىزدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, تەك اتا-انانىڭ نازارى, قولداۋى جانە قامقورلىعى بالالاردىڭ پسيحولوگيالىق ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا, داعدارىستىق جاعدايدان شىعۋعا كومەكتەسەدى.
سونداي-اق سپيكەرلەر دياگنوستيكالىق جانە پسيحوتەراپيالىق قىزمەتتەر كورسەتەتىن مەديتسينالىق كابينەتتەر جەلىسىن كەڭەيتۋدى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ كريتەريلەرىن پسيحولوگتەردىڭ ءتيىمدى قىزمەتىنە اسەر ەتەتىندەي ەتىپ قايتا قاراۋدى ۇسىندى. وتىرىستا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس العاش رەت بالانى قۋدالاۋدىڭ (بۋللينگتىڭ) الدىن الۋ قاعيدالارى ازىرلەنىپ, ينتەرنەت جەلىسىندەگى زاڭسىز كونتەنتكە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى نورمالار ەنگىزىلگەنى اتاپ ءوتىلدى. بالالار اماندىعىنىڭ يندەكسى قابىلداندى. بۇل بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىنە, ونىڭ ىشىندە پسيحولوگيالىق ساۋلىعىنا جۇيەلى مونيتورينگ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
وتىرىس سوڭىندا ۇلتتىق كوميسسيا ءتورايىمى ايدا بالاەۆا وڭىرلىك قۇزىرلى ورگانداردىڭ بۇل ماسەلەگە ق ۇلىقسىز ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, ەسكەرتۋ جاسادى. وسى ورايدا, مەملەكەتتىك ورگاندارعا بىرقاتار تاپسىرما بەردى.
«تولىق ەمەس جانە كوپبالالى وتباسىنداعى بالالاردى الەۋمەتتىك تۇرعىدا مەكتەپ بولىپ, قوعام بولىپ قولداۋ قاجەت. ءتۇرلى ۇيىرمەلەرگە قاتىسۋدى قامتاماسىز ەتۋ – ەڭ الدىمەن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ باستى مىندەتى. مەكتەپ پسيحولوگتەرىنىڭ قىزمەتىن وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ دايىنداپ جاتقان پسيحولوگيالىق قىزمەت ەرەجەلەرىن تالقىلاۋ جۇمىسىنا اتا-انالار قاۋىمداستىعىن كەڭىنەن تارتۋ قاجەت», دەدى ا.بالاەۆا.
