– قۇرمەتتى قانىش تاڭىربەرگەن ۇلى, KEGOC-تىڭ شيرەك عاسىرلىق شەجىرەسىن شولىپ وتكەنىڭىزدە قانداي جايلار نازارىڭىزدى ەرەكشە اۋدارتتى؟
– وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا كسرو-نىڭ ىدىراۋىنا بايلانىستى بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستار ءۇزىلىپ, قالىپتاسقان تاۋار نارىقتارى جوعالدى. تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا مۇشە ەلدەردىڭ بارىندە ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى كەمىپ, زاۋىتتار مەن فابريكالار جابىلا باستادى. ءتىپتى كەيبىر سالالاردىڭ جۇمىسى مۇلدەم توقتاپ جاتتى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىس تا كۇرت ازايدى. مىسالى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرتۇتاس ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىندەگى (بەج) ەلەكتر جۇكتەمەلەرى 15642 مۆت-تان (1990 ج.) 8445 مۆت-قا (1999 ج.) دەيىن تومەندەدى. ال وسى كەزەڭدە ەلەكتر تۇتىنۋ 2 ەسەدەن استام – 104,7 ملرد كۆتساع-تان 50,7 ملرد كۆتساعاتقا دەيىن كەمىدى. سونىمەن قاتار, تۇتىنىلعان ەلەكتر ەنەرگياسى ءۇشىن تولەمدەر كولەمى دە كۇرت كەمىدى. ۇسىنىستىڭ سۇرانىستان باسىم بولۋىنا بايلانىستى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعاسى دا ارزاندادى. سونىڭ سالدارىنان ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى كاسىپورىنداردىڭ دامۋى بىلاي تۇرسىن, ەلەكتر جەلىلەرى مەن قۇرىلعىلارىنا جوندەۋ-الدىن الۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى قاراجات بولمادى. وسىلايشا, قازاقستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىندا كۇردەلى جاعداي قالىپتاسقان ەدى. ونى ەڭسەرۋ ءۇشىن تۇبەگەيلى رەفورمالار جۇرگىزۋ تالاپ ەتىلدى.
ەلىمىزدىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋگە باعىتتالعان رەفورمالار 1995 جىلدىڭ سوڭىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» زاڭدىق كۇشى بار جارلىعىنىڭ قابىلدانۋىمەن باستالدى. وسى جارلىقتىڭ نەگىزىندە 1996 جىلى ۇكىمەت «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن جەكەشەلەندىرۋ جانە قايتا قۇرىلىمداۋ باعدارلاماسى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىن باسقارۋدى قۇرىلىمدىق قايتا قۇرۋ جونىندەگى كەيبىر شارالار تۋرالى» قاۋلىلار قابىلدادى. ناتيجەسىندە, «KEGOC» اق – «ەلەكتر جەلىلەرىن باسقارۋ جونىندەگى قازاقستان كومپانياسى» قۇرىلىپ, سول كەزدە ونىڭ اكتسيالارىنىڭ 100 پايىزى مەملەكەت مەنشىگىندە بولدى.
وتە قىسقا مەرزىم ىشىندە KEGOC الەمدىك ەلەكتر ەنەرگياسى نارىقتارىنىڭ جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسىن زەرتتەدى. الىنعان دەرەكتەردى تالداۋ نەگىزىندە ەلەكتر ەنەرگياcى مەن قۋاتتىڭ باسەكەلى كوتەرمە نارىعىنىڭ قازاقستاندىق مودەلى ازىرلەندى. بۇل مودەلدىڭ ەرەكشەلىگى – ورنالاسقان جەرىنە قاراماستان, تۇتىنۋشىلار ەڭ قولايلى باعالاردى ۇسىنعان ەلەكتر جەتكىزۋشىلەرىن تاڭداي الدى. بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ەلەكتر تورابى (ۇەت) ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋگە KEGOC-ءتىڭ بىرىڭعاي ءتاريفى ەنگىزىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولدى.
ەلەكتر ەنەرگياسى مەن قۋاتىنىڭ كوتەرمە نارىعىن (ەقكن) ەنگىزۋدىڭ جانە ونى ءارى قاراي دامىتۋدىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋى قامتاماسىز ەتىلدى. ياعني قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىرتۇتاس ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىندە گەنەراتسيانىڭ/ەلەكتر تۇتىنۋدىڭ اعىمداعى تەڭگەرىمدەرىن قالىپتاستىرۋ جانە ورىنداۋ, رەسپۋبليكا ەكونوميكاسى مەن حالقىن ەلەكترمەن سەنىمدى جابدىقتاۋ مۇمكىن بولدى.
سونىمەن قاتار KEGOC يەلىك ەتەتىن جانە باسقاراتىن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ەلەكتر تورابى قۇرامىنا كىرەتىن ەلەكتر جەلىسىنىڭ نەگىزگى اكتيۆتەرى – اۋەلىك ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرى ء(اج) مەن كەرنەۋى 500 جانە 220 كۆ قوسالقى ستانسالاردىڭ (قس) وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى-سەكسەنىنشى جىلدارى سالىنعانىن ەسكە سالعىم كەلەدى. سوندىقتان, العاشقى قۇرىلعان كۇندەردەن باستاپ كومپانيا ەلەكتر جەلىلىك وبەكتىلەردىڭ ينفراقۇرىلىمىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋعا جانە دامىتۋعا باعىتتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرا باستادى. 2000 جىلى KEGOC «قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ەلەكتر تورابىن جاڭعىرتۋ, I, II كەزەڭ» جوباسىن ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. جوبا ەكى كەزەڭگە ءبولىنىپ, 2015 جىلى اياقتالدى.
اتالعان جوبا اياسىندا جوعارى ۆولتتى جابدىقتار, رەلەلىك قورعاۋ جانە اۆارياعا قارسى اۆتوماتيكا اۋىستىرىلدى, جوعارعى, ورتا جانە قوسالقى ستانسا دەڭگەيىندەگى مونيتورينگ جانە باسقارۋ جۇيەلەرى, كوممەرتسيالىق ەسەپكە الۋ جۇيەسى, سپۋتنيكتىك بايلانىس جۇيەلەرى جانە الەمدىك جەتەكشى وندىرۋشىلەردىڭ (SIEMENS, ABB, Gە جانە ت.ب.) باسقا دا تەحنولوگيالىق جۇيەلەرى ورناتىلدى.
2004 جىلدان باستاپ 2019 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە «قازاقستاننىڭ سولتۇستىك – وڭتۇستىك ءترانزيتىنىڭ 500 كۆ ەكىنشى جەلىسىن سالۋ», «قازاقستان ۇلتتىق ەلەكتر تورابىنا كەرنەۋى 500, 220 كۆ جەلىلەرىمەن قوسا وتىرىپ, 500 كۆ الما قوسالقى ستانساسىن سالۋ», «مويناق گەس قۋاتىن بەرۋ», «وبتق-وساكاروۆكا 220 كۆ ءاج رەكونسترۋكتسيالاۋ», «ەكىباستۇز–شۇلبى سەس – وسكەمەن, 1 كەزەڭ» جانە ء«شۇلبى گەس-ءى – اقتوعاي – تالدىقورعان – الما, 2 كەزەڭ», «ەكىباستۇز – ءشۇلبى گەس-ءى – وسكەمەن, 1 كەزەڭ», ەكى كەزەڭنەن تۇراتىن «سولتۇستىك – شىعىس – وڭتۇستىك 500 كۆ ترانزيت جەلىسىن سالۋ», «پاۆلودار ەنەرگيا تورابىنىڭ قازاقستان بەج-ىمەن بايلانىسىن كۇشەيتۋ» سياقتى ءىرى ەلەكتر جەلىلىك جوبالارى ىسكە اسىرىلدى.
ناتيجەسىندە, شاعىن ستانسا جابدىقتارىنىڭ 80 پايىزى جاڭارتىلدى, كەرنەۋى 500-220 كۆ 4000 كيلومەترگە جۋىق ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرى سالىندى, 500 كۆ كەرنەۋ كلاسىنىڭ جاڭا «الما», «اقتوعاي», «سەمەي» جانە «تالدىقورعان» قوسالقى ستانسالارى پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل, تۇتاستاي العاندا, تۇتىنۋشىلاردى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن جابدىقتاۋدىڭ سەنىمدىلىگى مەن ساپاسىن ايتارلىقتاي ارتتىردى.
قازىرگى ۋاقىتتا «KEGOC» اق – ۇلتتىق ەلەكتر توراپتارىنىڭ اكتيۆتەرىن يەلەنگەن جانە باسقاراتىن ەلدىڭ باستى ەلەكتر جەلىلىك كومپانياسى. ونىڭ بالانسىندا كەرنەۋى 220-1150 كۆ, جالپى ۇزىندىعى 26,9 مىڭ كيلومەتر ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرى جانە ۇلتتىق ەلەكتر تورابىن قۇرايتىن ترانسفورماتورلاردىڭ بەلگىلەنگەن قۋاتى 38,7 گۆا-دان اساتىن 81 ەلەكتر قوسالقى ستانساسى بار. كومپانيادا 4 مىڭداي ادام جۇمىس ىستەيدى.
2004 جىلدان باستاپ «KEGOC» اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىرتۇتاس ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنىڭ جۇيەلىك وپەراتورى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ ەنەرگيا جۇيەلەرىمەن قاتارلاس جۇمىس رەجىمدەرىن باسقارۋ جانە تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ويداعىداي ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايدى. بۇل قازىرگى جاعدايدا دا ەلدىڭ ەنەرگيا جۇيەسىنىڭ تۇراقتى جۇمىسى ءۇشىن ماڭىزدى.
– قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكا سالاسىندا قانداي ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر؟
– ءىرى اۋقىمدى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جالعاستىرىلىپ جاتىر. وسى جىلى ءبىز KEGOC-تىڭ «اقتوبە جەت», «باتىس جەت» جانە «سارىباي جەت» فيليالدارىندا 220-500 كۆ اۋەلىك ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن اياقتاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل جوبانىڭ ماقساتى – قىزمەت ەتۋدىڭ نورماتيۆتىك مەرزىمىنە جەتكەن جانە تاياۋداعى جىلدارى جەتەتىن قولدانىستاعى اۋەلىك ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرىن رەكونسترۋكتسيالاۋ.
سونداي-اق بيىل تۇركىستان قالاسىن سىرتتان ەلەكترمەن جابدىقتاۋ سحەماسىن كۇشەيتۋ اياسىندا 220 كۆ «ورتالىق» قوسالقى ستانساسىن سالۋ جوباسى اياقتالاتىن بولادى. بۇل جوبا اتالعان وڭىردە ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدىڭ بولجامدى ايتارلىقتاي ءوسۋىن ەسكەرە وتىرىپ, تۇركىستان ەنەرگيا تورابىندا قوسىمشا ەلەكترمەن جابدىقتاۋ ورتالىعىن قۇرۋعا باعىتتالعان.
تاعى ءبىر ماڭىزدى جوبا ەلىمىزدىڭ باتىسىندا ىسكە اسىرىلۋدا. ول – اياقتالۋ مەرزىمى 2023 جىل بولىپ بەلگىلەنگەن «قازاقستان باتىس ايماعىنىڭ ەلەكتر جەلىسىن كۇشەيتۋ» جوباسى. بۇل جوبا رەسپۋبليكانىڭ باتىس وبلىستارى اراسىنداعى 220 كۆ ەلەكتر جەلىلەرىن كۇشەيتە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنىڭ باتىس ايماعى تۇتىنۋشىلارىن ەلەكترمەن جابدىقتاۋ سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالىپ وتىر.
بۇدان بولەك, ءبىز «باتىس قازاقستاننىڭ ەنەرگيا جۇيەسىن قازاقستان ءبىرتۇتاس ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىمەن بىرىكتىرۋ», «قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنىڭ وڭتۇستىك ايماعىنىڭ ەلەكتر جەلىسىن كۇشەيتۋ» سياقتى بىرقاتار پەرسپەكتيۆالى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ مۇمكىندىگىن پىسىقتاۋ ۇستىندەمىز.
– كومپانيانىڭ وندىرىستىك كورسەتكىشتەرى جايلى نە ايتاسىز؟
– KEGOC قىزمەتتەرىن تۇتىنۋشىلار بولىپ سانالاتىن زاڭدى تۇلعالار – ەنەرگيا ءوندىرۋشى, ەنەرگيا جەتكىزۋشى, ەنەرگيامەن جابدىقتاۋشى ۇيىمدار جانە ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار. 2021 جىلى كوتەرمە ساۋدا نارىعىنىڭ سۋبەكتىلەرىنە جۇيەلىك قىزمەتتەر جاسالعان شارتتارعا جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ وتىنىمدەرىنە سايكەس تولىق كولەمدە كورسەتىلدى.
اتاپ ايتقاندا, بىرىنشىدەن, بىلتىر ۇلتتىق ەلەكتر تورابى ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋ جونىندەگى قىزمەتتەردىڭ ناقتى كولەمى 54,65 ملرد كۆتساعاتتى قۇرادى, بۇل 2020 جىلعى كورسەتكىشتەن 8,5 ملرد كۆتساعاتقا نەمەسە 18,4 پايىزعا جوعارى.
ەكىنشىدەن, وتكەن جىلى جەلىگە بوساتۋدى جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدى تەحنيكالىق ديسپەتچەرلەندىرۋ بويىنشا كورسەتىلگەن قىزمەتتەردىڭ ناقتى كولەمى 105,04 ملرد كۆتساعاتتى قۇرادى, بۇل 2020 جىلعىمەن سالىستىرعاندا 6,05 ملرد كۆتساعات نەمەسە 6,11 پايىز جوعارى.
ۇشىنشىدەن, 2021 جىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ-تۇتىنۋدى تەڭگەرىمدەۋدى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا قىزمەتتەردىڭ ناقتى كولەمى 205,15 ملرد كۆتساعاتتى قۇرادى, بۇل 2020 جىلعى كورسەتكىشتەن 12,29 ملرد كۆتساعات نەمەسە 6,37 پايىز جوعارى.
– كومپانيا ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى زاماناۋي SMART GRID باعىتى بويىنشا قانداي جۇمىستار اتقارىپ جاتىر؟
– بۇل باعىتتا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋدەمىز. جالپى, كومپانيانىڭ ينۆەستيتسيالىق قىزمەتى KEGOC-تىڭ ەلىمىزدىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنا يننوۆاتسيالار ەنگىزۋدە نەگىزگى جەتەكشىگە اينالۋىنا مۇمكىندىك بەردى. جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا الەمدەگى ۇزدىك ەنەرگەتيكالىق جابدىقتاردى وندىرۋشىلەردىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارى قولدانىلدى. جاڭعىرتۋ كەزەڭىندە كومپانيا كوپتەگەن تەحنولوگيالىق پروتسەستى اۆتوماتتاندىردى.
SMART GRID جەلىسى ءاربىر ەلدە قولدانىستاعى توپولوگيانى جانە ەلەكتر ەنەرگياسى نارىعىنىڭ جاعدايلارىن ەسكەرە وتىرىپ قولدانىلاتىنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. ادەتتە, SMART GRID ەنگىزۋ تۇجىرىمداماسى ەنەرگەتيكالىق جۇيەنىڭ بارلىق قاتىسۋشىسىنىڭ – گەنەراتسيانىڭ, ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ جانە تاراتۋ سەكتورىنىڭ جانە, ارينە, تۇتىنۋشىلاردىڭ ينتەگراتسياسىنان تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق پايدا الۋدى بىلدىرەدى. بۇل سەنىمدىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتەدى.
2019-2021 جىلدار كەزەڭىندە ءبىزدىڭ كومپانيا «قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەنەرگەتيكالىق جۇيەسى رەجىمدەرىن باسقارۋدى اۆتوماتتاندىرۋ» جوباسىن ىسكە اسىردى. بۇل جوبا «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ەنگىزىلدى. ول ءۇش قۇرامداستان تۇرادى:
ءبىرىنشى. اۆارياعا قارسى اۆتوماتيكانىڭ ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەسى (ااوج);
ەكىنشى. جيىلىك پەن قۋاتتى رەتتەۋ اۆتوماتيكاسى (جقرا);
ءۇشىنشى. سينحروفازورلىق تەحنولوگيالار نەگىزىندە مونيتورينگ جانە باسقارۋ جۇيەسى (WAMS/WACS).
بەلسەندى-بەيىمدى ۇلتتىق ەلەكتر تورابى, تۇتاستاي العاندا, قازاقستاننىڭ زياتكەرلىك ەنەرگيا جۇيەسىنىڭ وزەگى بولۋعا ءتيىس.
بۇگىنگى تاڭدا KEGOC-تىڭ قوسالقى ستانسالارىندا رەلەلىك قورعاۋ جانە اۆتوماتيكالىق ميكروپروتسەسسورلىق قۇرىلعىلار, ديسپەتچەرلىك باقىلاۋ جانە دەرەكتەردى جيناۋ جۇيەلەرى, ەلەكتر ەنەرگياسىن كوممەرتسيالىق ەسەپكە الۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسى, باسقارىلاتىن 500 كۆ شۋنتتاۋشى رەاكتورلار, فازالىق بۇرىلمالى قۇرىلعىلار, تالشىقتىق-وپتيكالىق بايلانىس ارنالارى ورناتىلعان.
پەرسپەكتيۆادا KEGOC جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى (جەك) وبەكتىلەرىنىڭ گەنەراتسياسىن بولجاۋ, جەك گەنەراتسياسىنىڭ اۋىتقۋىن وتەۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە تۇتاستاي ەنەرگيا جۇيەسىندەگى رەتتەۋ قۋاتىن ۇلعايتۋ ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسى جيناقتاۋىشتارىنىڭ قولدانىلۋىن زەرتتەۋ بويىنشا باستاپقى جوبالاردى ىسكە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
– كومپانيانىڭ 25 جىلدىق قىزمەتىندەگى ەڭ ءبىر ەستە قالارلىق ساتتەر تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– كەز كەلگەن ۇيىمنىڭ قىزمەتى تەك وندىرىستىك مىندەتتەردى ورىنداۋمەن شەكتەلمەيتىنى بەلگىلى.
1997 جىلى «KEGOC» اق-نىڭ قۇرىلۋىمەن ءبىر مەزگىلدە رەسەي بەج-ءى, قازاقستان بەج-ءى جانە ورتالىق ازيا بەج-ءىنىڭ قاتارلاس جۇمىس ىستەۋىن قالپىنا كەلتىرۋ پروتسەسى باستالعان بولاتىن. قازاقستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكا سالاسىندا جۇرگىزىلگەن رەفورمالار ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ اشىق باسەكەلى نارىعىن ۇيىمداستىرۋعا, تولەم جاساماۋ پروبلەماسىن شەشۋگە جانە شەكارالاس ەلدەردىڭ ەنەرگيا جۇيەلەرىمەن قاتارلاس جۇمىس ىستەۋدى قالپىنا كەلتىرۋگە ناقتى العىشارتتار جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. تمد ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق كەڭەسى اياسىندا تاراپتاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋى ماڭىزدى ءرول اتقاردى. وسى سالالىق الاڭدا ءبىز ورتاق قورىتىندىلار جاساپ, بىرلەسكەن جۇمىسقا قاتىستى ءارتۇرلى ماسەلەلەر بويىنشا بىرىڭعاي شەشىمدەر تابامىز.
بۇل رەتتە تمد ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق كەڭەسى الاڭىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان, رەسەي, قىرعىزستان جانە وزبەكستاننىڭ ەنەرگيا جۇيەلەرىن بىرىكتىرۋ جۇزەگە اسىرىلعانىن ايتقان ءجون.
قاتارلاس جۇمىستى ۇيلەستىرۋ جانە كەلىسىلگەن ءىس-قيمىلداردى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2003 جىلى «KEGOC» اق-نىڭ تىكەلەي ۇيىتقى بولۋىمەن قازاقستان وزبەكستان, قىرعىزستان جانە تاجىكستاننىڭ ۇلتتىق ەنەرگەتيكالىق كومپانيالارىنىڭ باستارىن قوسقان ورتالىق ازيانىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىن (وا ەۇك) قۇرۋدىڭ باستاماشىسى بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەنەرگەتيكالىق جۇيەسى رەسەي بەج-ىمەن جانە قىرعىزستان مەن وزبەكستاننىڭ ەنەرگيا جۇيەلەرىن قامتيتىن ورتالىق ازيا بەج-مەن قاتارلاس جۇمىس ىستەيدى.
KEGOC ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىن دامىتۋدىڭ ۇيلەستىرىلگەن ستراتەگياسىن قالىپتاستىرۋ, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جۇيەسىنىڭ جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, كورشى مەملەكەتتەردىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەرىمەن قاتارلاس جۇمىس ىستەۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىن پايدالانۋ ارقىلى تۇتىنۋشىلاردى ەلەكترمەن سەنىمدى جابدىقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە تمد مەن ەۋرازيادا ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىق قۇرۋ ماقساتىندا تمد ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق كەڭەسىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسادى.
حالىقارالىق قىزمەتكە كەلەتىن بولساق, ءبىزدىڭ كومپانيا EUROELECTRIC قاۋىمداستىعىنىڭ, دۇنيەجۇزىلىك ەنەرگەتيكالىق كەڭەستىڭ, سونداي-اق جوعارى كەرنەۋلى ۇلكەن ەلەكتر جۇيەلەرى جونىندەگى حالىقارالىق كەڭەس – CIGRE-ءنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسادى.
بۇدان باسقا, قولدانىستاعى وبەكتىلەردى جاڭعىرتۋ جانە جاڭا وبەكتىلەردى سالۋ جونىندەگى بىرقاتار ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا KEGOC حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى (حقدب) مەن ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ (ەقدب) قارىز قاراجاتىن تارتۋ ارقىلى حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىمەن ىنتىماقتاسىپ وتىر.
قازىرگى ۋاقىتتا كومپانيامىزدىڭ اكتسيالارى ونىڭ تۇراقتى قارجىلىق جاعدايىنىڭ شىنايى كورسەتكىشىنە اينالدى. بۇل اكتسيالار كەيىنگى جىلدارى قازاقستان قور بيرجاسىنداعى نەعۇرلىم تارتىمدى باعالى قاعازداردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. 2014 جىلى «حالىقتىق IPO» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلعان ساتتەن باستاپ كومپانيا اكتسيالارىنىڭ جيىنتىق نارىقتىق قۇنى 370 پايىزدان استامعا, ياعني 131 ملرد تەڭگەدەن 486 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوستى. وسىلايشا, اكتسيونەرلەردىڭ تابىسى دا ەسەلەپ ارتتى.
جۇمىس بەرۋشى كومپانيالاردىڭ اراسىندا كوشباسشى رەتىندە تانىلعان KEGOC پەرسونالدى دامىتۋ باعىتىندا ۇدايى كوپ جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. ولار – بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ باعدارلامالارى, جاڭا جابدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەتۋ, كاسىبي شەبەرلىك كونكۋرستارى, سپورتپەن اينالىسۋ ءۇشىن جاعداي تۋعىزۋ, جاقسى الەۋمەتتىك پاكەت, قىزمەتكەرلەردىڭ وتباسىلارىنا قامقورلىق جاساۋ, ارداگەرلەر مەن زەينەتكەرلەرگە قۇرمەت پەن قولداۋ كورسەتۋ. بۇل ءتىزىمدى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى.
– قازىرگى الماعايىپ زاماندا كومپانيانىڭ الدىندا قانداي سىن-قاتەرلەر مەن ماڭىزدى مىندەتتەر تۇر؟
– بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەنەرگەتيكالىق جۇيەسى ءۇشىن ەلەۋلى سىن-قاتەرلەردىڭ ءبىرى – مانەۆرلىك قۋاتتاردىڭ تاپشىلىعى. ءوندىرۋشى قۋاتتار قۇرىلىمىنداعى تاپشىلىقتىڭ سەبەبى – تومەن مانەۆرلىك ەلەكتر ستانسالارىنىڭ (نەگىزىنەن, كومىر ستانسالارى) ۇلەسى تىم ۇلكەن ەكەنىندە. بۇعان قوسا كوپتەگەن ەلەكتر ستانساسى قۋات رەزەرۆى بار بولسا دا, تەحنولوگيالىق سەبەپتەر بويىنشا ەنەرگيا جۇيەسىندەگى قۋات تەڭگەرىمىن رەتتەۋگە قاتىسا المايدى (گاز ەلەكتر ستانسالارىنداعى وتىن بويىنشا شەكتەۋلەر, سۋ رەجىمى بويىنشا گەس-تەگى شەكتەۋلەر, جىلۋ رەجىمى بويىنشا جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنداعى شەكتەۋلەر).
ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ءوندىرۋشى جابدىقتارىنىڭ توزۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارىلىعى تاعى ءبىر پروبلەما بولىپ وتىر. بۇل جوسپارلى جانە اۆاريالىق جوندەۋلەردىڭ سانى مەن مەرزىمىنىڭ ۇزاقتىعىنىڭ ارتۋىنا الىپ كەلەدى. وسىنىڭ سالدارىنان قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنىڭ تەڭگەرىمدىك سەنىمدىلىگى تومەندەيدى. مۇنىڭ ءوزى قازاقستان – رەسەي قۋات اعىندارى سالدوسىنىڭ شارتتىق كولەمدەردەن ەلەۋلى اۋىتقۋىنا اكەلەدى. سول سەبەپپەن كومپانيامىز قوسىمشا شىعىندارعا تاپ بولادى.
گەنەراتسيالاۋشى جابدىقتاردىڭ توزۋىنىڭ ودان ءارى ۇلعايۋىن جانە گەنەراتسيانىڭ تۇراقسىزدىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى (جەك) ۇلەسىنىڭ ءوسۋىن ەسكەرسەك, ەلىمىزدىڭ ەنەرگيا جۇيەسىندەگى تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتۋ ءتىپتى كۇردەلەنە تۇسەتىنى انىق. وسىنداي جاعدايدا جاڭا مانەۆرلىك ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ قاجەتتىلىگى جانە KEGOC ىسكە اسىرعان جيىلىك پەن قۋاتتى اۆتوماتتى رەتتەۋ جۇيەسى (جقار) جوباسىنىڭ ماڭىزدىلىعى ارتىپ وتىر.
ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنىڭ ەلەكتر ەنەرگياسى مەن قۋاتىنىڭ 2035 جىلعا دەيىنگى بولجامدى تەڭگەرىمىن بەكىتتى. اتالعان جۇيەدە پەرسپەكتيۆالى ەنەرگيا تۇتىنۋدى قامتۋ ءۇشىن 2035 جىلعا قاراي شامامەن 17,5 گۆت جاڭا ءوندىرۋشى قۋاتتاردى ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. ولاردىڭ قۇرىلىمىندا ءارتۇرلى تەحنولوگيالار جانە ولاردى ورنالاستىرۋ ورىندارى ۇسىنىلعان. وسىعان بايلانىستى KEGOC ۇلتتىق ەلەكتر تورابىن دامىتۋدىڭ بولجامدى مودەلىن ازىرلەۋگە كىرىستى. ۇەت-ءتى اۋقىمدى جاڭعىرتۋ ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قاجەتتى وڭىرارالىق جانە مەملەكەتارالىق اعىندارىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, جاڭا ءوندىرۋشى قۋاتتاردى ىسكە قوسۋمەن ۇيلەستىرىلۋگە ءتيىس.
ۇلتتىق ەلەكتر تورابىنىڭ بولاشاق كونفيگۋراتسياسى Smart Grid زاماناۋي تەحنولوگيالارىن پايدالانۋ ارقىلى باتىس ەنەرگەتيكا ايماعىن قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىمەن بىرىكتىرۋگە جانە وڭتۇستىك ەنەرگەتيكا ايماعىن كۇشەيتۋگە جاعداي جاساي وتىرىپ, ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋعا, سونداي-اق قاجەتتى جەلىلىك ينفراقۇرىلىمدى سالۋ جانە ەنەرگيانى ءوندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ارقىلى جوڭعار قاقپاسى مەن شەلەك ءدالىزىنىڭ بىرەگەي جەل الەۋەتىن قوسا العاندا, ەلدىڭ باتىس, شىعىس جانە وڭتۇستىك وڭىرلەرىنىڭ جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن ەنەرگيا تەڭگەرىمىنە كەڭ اۋقىمدى تارتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
كارىباي مۇسىرمان,
«Egemen Qazaqstan»
