اقوردادا وتكەن ەلىمىزدىڭ كولىك-ترانزيتتىك الەۋەتىن دامىتۋ جونىندەگى جيىندا: «قازاقستان تەڭىز ارقىلى تاسىمالداۋ الەۋەتىن تولىق پايدالانعان ەمەس. قازىر زامان باسقا. ۇكىمەتكە پورتتارىمىزدى كاسپي تەڭىزىنىڭ جەتەكشى حابتارىنىڭ بىرىنە اينالدىرا وتىرىپ, ترانسفورماتسيالاۋ جونىندە ستراتەگيالىق مىندەت جۇكتەدىم. تەڭىز فلوتىن نىعايتىپ, اقتاۋ پورتىندا كونتەينەرلىك حاب قۇرۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىسپەن تولىق كەلىسەمىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونداي-اق قاسىم-جومارت توقاەۆ مۇناي تاسىمالداۋ جولدارىن ءارتاراپتاندىرۋدى تاعى ءبىر ماڭىزدى مىندەت رەتىندە اتاپ ءوتتى.
«ترانسكاسپي باعدارى باسىم باعىت سانالادى. «قازمۇنايگازعا» ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ وڭتايلى نۇسقاسىن, سونىڭ ىشىندە تەڭىز جوباسى ينۆەستورلارىن تارتۋ مۇمكىندىگىن پىسىقتاۋدى تاپسىرامىن. ۇكىمەت «سامۇرىق-قازىنامەن» بىرلەسىپ, اتىراۋ – كەڭقياق جانە كەڭقياق – قۇمكول مۇناي قۇبىرلارىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ جونىندە شارالار قابىلداۋى قاجەت», دەدى پرەزيدەنت.
كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى (كقك) – قازاقستان مۇنايىنىڭ نەگىزگى ەكسپورتتىق باعىتى, بۇل قۇبىر ارقىلى ايدالاتىن كولەم – 80 پايىز. جەلىنىڭ قۋاتتىلىعى جىلىنا 67 ملن توننا مۇنايدى قۇرايدى. كقك اكتسيونەرلەرىنىڭ قاتارىندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇلەسى باسىم ەكەنى بەلگىلى. ودان كەيىنگى قوماقتى ۇلەس – قازاقستاندا. ناقتىلاساق, ترانسنەفت باسقارۋىندا – 24 پايىز, بالانستا – 7 پايىز, جيىنتىعى – 31 پايىز.
گەوساياسي جاعداي مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ەكسپورتتىق تاۋارى – مۇنايدىڭ باعىتىن ءارتاراپتاندىرۋدى ۇنەمى جالعاستىرا بەرۋ قاجەتتىگىن تاعى دا ەسكە ءتۇسىردى. ناۋرىزدا كقك-نىڭ نوۆوروسسيسك پورتىنداعى ەكى ايلاقتىق قوندىرعىسى ىستەن شىققان كەزدە رەسەي قاراتەڭىزدەگى كۇشتى داۋىل سەبەپ بولعانىن ايتتى. ال ودان كەيىنگى – «تەڭىز تۇبىنەن اسا قاۋىپتى جارىلعىش زاتتار انىقتالعاندىقتان». كقك-نىڭ رەسمي سايتىندا كونسورتسيۋمنىڭ باس ديرەكتورى نيكولاي گورباننىڭ 2022 جىلدىڭ 18 ماۋسىمىندا I جانە II ايلاقتىق قۇرىلعىلار اكۆاتورياسىندا جارىلۋ قاۋپى بار زاتتاردى ىزدەپ-تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقان توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى قۇراما وتريادىنىڭ باسشىلىعىمەن كەزدەسكەنى, كەزدەسۋ بارىسىندا بۇيىرلىك سكانەرلەۋ اپپاراتىنىڭ كومەگىمەن بىرقاتار نىساندى ءتۇسىرۋ بويىنشا ودان ءارى جۇمىستاردى جۇرگىزۋ ءتارتىبى ازىرلەنگەنى ايتىلعان. «ميناعا ۇقساس وبەكتىلەر تۋرالى دەرەكتەردى راستاۋدى ءموبيلدى سۇڭگۋىر توپتارى مەن قاشىقتان باسقارىلاتىن سۋاستى كولىگى (ROV) جۇرگىزەتىنى انىقتالدى. قاۋىپتىلىكتىڭ انىقتاماسى نەگىزىندە راستالعان جارىلعىش وبەكتىلەر ولاردىڭ جويىلۋ ورنىنا (تەڭىز ايماعىندا, ايلاقتىق قۇرىلعىلار اۋماعىنان تىس) اۋىستىرىلادى» دەلىنگەن حابارلامادا. ال 6 شىلدە كۇنى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى نوۆوروسسيسك قالاسىنىڭ پريمورسك اۋداندىق سوتىنا سوت شەشىمىنىڭ ورىندالۋىن توقتاتا تۇرۋ تۋرالى ءوتىنىش جىبەرگەنى بەلگىلى بولدى. وندا كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ ۇزدىكسىز تسيكلدى كاسىپورىن ەكەنى, ونىڭ قىزمەتىن توقتاتۋ وندىرىستىك پروتسەسس ءۇشىن قايتىمسىز زارداپتارعا, تەحنيكالىق وبەكتىدە قولايسىز جانە باقىلانبايتىن پروتسەستىڭ پايدا بولۋىنا اكەلەتىنى ايتىلعان.
كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىندە «ترانسكاسپي باعىتى كقك-عا بالاما بولا ما؟» دەگەن ساۋال بار. ماماندار اراسىندا رەسەي وسى جاعداي ارقىلى ءبىزدىڭ مۇنايدى ەۋروپاعا شىعارماۋدى ويلاستىرىپ وتىر دەگەن پىكىر باسىم. كقك سوت شەشىمىن توقتاتۋدى وتىنسە دە بۇل جاعدايدىڭ الداعى ۋاقىتتا «كوزىر» رەتىندە قايتالانا بەرەتىنىن ايتىپ جاتىر. قىسقاسى, ءبىرازدان بەرى «كقك-دا مۇناي تاسىمالداۋ قالىپتى جاعدايدا جۇمىس ىستەپ جاتىر» دەگەن حابار جۇرتتىڭ الاڭداۋىن ونشا باسا العان جوق. قاۋىپ تە سەيىلە قويمادى.
نە ىستەمەك كەرەك...
قوعام «كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ ورنىن الماستىرۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ كۇتىپ وتىر. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ مۇناي سەرۆيستىك كومپانيالار وداعىنىڭ باس ديرەكتورى نۇرلان جۇماعۇلوۆ ايىنا 4,5 ملن توننا تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك بەرىپ كەلگەن كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنا بالاما بولا الاتىن باعىت ازىرگە جوق ەكەنىن ايتادى.
«بىزگە ءدال قازىر ەرتەڭگى جوسپار عانا ەمەس, قولداعى بارىمىز دا ماڭىزدى. قازىرگى مۇمكىندىك 1-1,5 ملن توننا تاسىمالداۋعا جەتەدى. 2020-21 جىلدارى ءبىز اقتاۋ پورتىنان تەك 2 ملن توننا مۇناي جىبەردىك. وسى كوكتەمدە «تەڭىزشەۆرويل» كومپانياسى ەكى ايدا تەمىر جول ارقىلى 500 مىڭ توننانى جونەلتتى. بيۋدجەت مۇنايعا, ال مۇناي ساپاسى تەحنولوگيانىڭ ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەپ تۇرۋىنا تاۋەلدى. تەحنولوگيانى توقتاتسا, مۇناي قويمالجىڭعا اينالىپ, ساپاسى تومەندەيدى», دەيدى ول.
ن.جۇماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر كومپانيالار قارا التىندى 25 دوللاردان ساتادى. ال الەمدىك نارىقتاعى باعا – 100 دوللاردان اسىپ كەتكەن. اراداعى ايىرماشىلىق ەكسپورتتان تۇسكەن پايدانىڭ ەسەبىنەن جابىلىپ كەلگەن. «قازاقستان ازەربايجانمەن جەتكىزىلىم كولەمى مەن تاريف بويىنشا ناقتى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزۋى قاجەت. مەنىڭ بىلۋىمشە, ازەربايجان تاراپى قازاقستاندىق مۇنايدى ءوز شارتتارىمەن قابىلداۋعا كەلىسەدى. بۇل 10 جىلعا كەپىلدىك بەرىلگەن جەتكىزۋ كەلىسىمشارتى بولۋى كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.
وسى تۇستا ساراپشى قازاق مۇنايىن باكۋ – تبيليسي – دجەيحان (بتد) قۇبىرى ارقىلى ايداۋدا دا پروبلەمالار بار ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. سەبەبى بتد قۇبىرى ءبىزدىڭ مۇنايمەن سالىستىرعاندا جەڭىل جانە برەند ماركالى مۇنايمەن سالىستىرعاندا قىمبات Azeri Light مۇنايىنا بەيىمدەلگەن. ەگەر تەڭىز بەن قاشاعاننىڭ كۇكىرتتى جانە اۋىر مۇنايى تۇسەتىن بولسا, وندا بتد اكتسيونەرلەرى مۇناي ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى كىرىستەرىن جوعالتپاۋ ءۇشىن ايداۋ ءتاريفىن كوتەرۋى مۇمكىن.
ن.جۇماعۇلوۆ قازاقستان كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنان وزگە بالاما جولدى قاراستىرمادى دەگەن اڭگىمە نەگىزسىز ەكەنىن ايتىپ بەردى. بىراق كۇنى بۇگىنگە دەيىن جوبا دەڭگەيىندە قاراستىرعان كەزدە ولاردىڭ ءبارى كقك-دان قىمبات بولىپ شىعىپتى. مۇناي جونەلتۋشى ينۆەستورلار ەڭ جىلدام ءارى ارزان باعىتتى تاڭدايدى. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ءبىز ءۇشىن ازىرگە كقك ەڭ قۋاتتى جانە ەڭ ارزان باعىت بولىپ تۇر.
ساراپشىنىڭ بايانداۋىنشا, ءبىرىنشى كەزەكتە ماسەلە تانكەرلەرگە بايلانىستى بولىپ تۇر. ولاردى جالعا الۋ ارقىلى ماسەلە شەشىلگەن كۇننىڭ وزىندە پارومدار دا تاپشى. قازىر ءبىر پاروم 54 تەمىر جول كونتەينەرىن عانا سىيعىزا الادى. وسى ماسەلەلەر شەشىمىن تاپسا, اقتاۋ جۇك قابىلداپ-جونەلتەتىن حالىقارالىق الىپ حابقا اينالادى. ساراپشىنىڭ بايانداۋىنشا, قاشاعان مۇنايىنىڭ قوجايىندارى CNPC مەن KMG Kashagan B.V. بيىلعى قازاننان باستاپ, قارا التىندى اقتاۋ پورتى ارقىلى جونەلتۋدى ويلاپ وتىر. تەحنيكالىق ماماندارىنىڭ دەلەگاتسيالارى اقتاۋ ايلاعىنا بارىپ قايتقان. كەلىسسوزدەردە وتاندىق پورت ارقىلى قاشاعاندىق مۇنايدىڭ العاشقى پارتياسى قازاندا الەمگە جول تارتاتىنى ايتىلعان. ازىرگە كولەمى جانە ءارى قارايعى باعداردىڭ جايى پىسىقتالىپ جاتىر.
كاسپي ارقىلى وتەتىن مارشرۋتتاردىڭ نۇسقالارى قاراستىرىلىپ جاتىر
ساياساتتانۋشى زامير قاراجانوۆ كاسپي قازاقستان ءۇشىن ەۋروپاعا پەرسپەكتيۆالى باعىت بولاتىنىن ايتادى. وتكەندى ەسكە تۇسىرسەك, وسىنداي جاعدايدى 1990-جىلدارى باستان وتكەرىپپىز, حالىقارالىق قۇبىرلار ىستەن شىعىپ, مۇنايىمىزدى تەمىر جول تسيستەرنالارىمەن تاسۋعا تۋرا كەلگەن كۇندەر دە بولعان. ال قازىر تاسىمال باعىتتارى ءبىرشاما ديۆەرسيفيكاتسيالاندى. قازىر اڭگىمە سول بالامالى باعىتتاردىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىرۋعا باسىمدىق بەرىپ تۇر. گەوساياسي تاۋەكەلدەردەن قورعانۋ ءۇشىن قازاقستان كاۆكاز ارقىلى جانە پارسى شىعاناعىنا قاراي بالاما كولىك جولدارىن قاراستىرۋى كەرەك. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل ماسەلەلەردى يران مەن قاتاردا كوتەردى, تالقىلادى. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, قازىر كاسپي ارقىلى وتەتىن مارشرۋتتاردىڭ ءارتۇرلى نۇسقالارى قاراستىرىلىپ جاتىر. جۋىردا باكۋمەن پارومدىق كولىك قاتىناسى اشىلعانى تۋرالى حابارلاندى. قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ءالى سەيىلگەن جوق. سەبەبى وسى باعىتتاعى سوڭعى نۇكتە يراننىڭ رەسەيمەن بايلانىسى دۇرىس, بىراق ول ەلدە دە سالىنعان سانكتسيالارى بار.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ مۇنايدى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك مارشرۋتى ارقىلى الەمدىك نارىققا شىعارۋدى تاپسىرىپ وتىر. بۇل باعىتتى قازاقستان مۇناي تاسىمالداۋ جۇيەسىن باكۋ – تبيليسي – دجەيحان تاسىمالداۋ جۇيەسىنە قوسۋ ارقىلى قۇبىرلىق جۇيەمەن دە جالعاستىرۋعا بولادى. 1990-جىلداردىڭ اياعىندا وسى جوبا تۋرالى اڭگىمە بولعاندا رەسەي كاسپي اكۆاتورياسىنىڭ ەكولوگياسى زارداپ شەگەدى دەپ قارسىلىق بىلدىرگەن. جوبا قايتا جاندانىپ, كاسپي تەڭىزىنىڭ تۇبىمەن مۇناي قۇبىرى, ال كەلەشەكتە گاز قۇبىرى تارتىلاتىن بولسا, وندا قازاقستان عانا ەمەس, تۇتاس ورتالىق ازيا باۋىرلاس تۇركيا پورتتارى ارقىلى الەمنىڭ ءتۇرلى بولىگىنە ءوز ەنەرگەتيكالىق ونىمدەرىن جەتكىزۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋى عاجاپ ەمەس», دەيدى ز.قاراجانوۆ.
ەكونوميست-ساراپشى شىڭعىس ەرگوبەك قازاقستان ەۋروپالىق ەنەرگەتيكالىق نارىق ديۆەرسيفيكاتسياسىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىگى بار ەلدەردىڭ قاتارىندا ەكەنىن ايتتى. رەسەي مۇنايىنىڭ ورنىن تولىق الماستىرا الماعانمەن ەۋروپا مۇقتاجىنىڭ ءبىراز بولىگىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگىنە يە مەملەكەتپىز. بىراق ماسەلە رەسەيدىڭ كاسپي قۇبىرى كونسورتسيۋمىن ءتۇرلى سەبەپتەرمەن پايدالانۋعا شەكتەۋ نەمەسە ونى توقتاتۋ نيەتىندە ەكەنى سوڭعى ۋاقىتتا ايقىن سەزىلە باستادى.
«بۇل تازا ۋكرايناداعى قاقتىعىسپەن عانا بايلانىستى ۇعىم ەمەس, قۇبىردى باقىلاۋ رەسەي ءۇشىن تۇتاس ايماقتى باقىلاۋ مۇمكىندىگىمەن پارا-پار. وسىعان وراي ايماقتىق ساياساتقا ىقپال ەتۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگىن قولىندا ۇستاۋ ارقىلى رەسەي قازاق مۇنايىنىڭ باعاسىن, ونىڭ كولەمىن, جەتكىزىلۋ مۇمكىندىكتەرىن قاداعالاۋ, رەتتەۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. رەسەي بۇل تەتىكتەن ايىرىلعىسى كەلمەيتىنى دە تۇسىنىكتى. بىراق ءدال قازىرگىدەي قۇبىر جۇمىسىنىڭ كەشەۋىلدەۋى ايماق ەلدەرىنە الەمدىك نارىققا ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىن جەتكىزۋدىڭ التەرناتيۆتى باعىتتارىن ىزدەۋگە ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز. پۋتين ساياساتىنىڭ قىزىقتى قىرلارى وسى», دەيدى ش.ەرگوبەك.
ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, كقك-عا بالاما جول ءۇشىن قارجى كەرەك. ەكىنشىدەن, رەسەيمەن قانشا جەردەن وداقتاس بولساق تا قازاقستان كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە بالاما جولداردى قالىپتاستىردىق.
«الەمدەگى مۇناي نارىعى بۇرىنعىداي ەمەس. ەۋروپاداعى مۇناي تاپشىلىعىنا قاراماستان, رەسەي ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار نارىعىندا ءوز ورنىن جوعالتىپ الماۋ ءۇشىن ءالى دە رەسەي مۇنايىنا مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىرعان ەلدەرگە, ونىڭ ىشىندە قىتايعا مۇناي مەن گازدى ۇلكەن جەڭىلدىكپەن ساتۋدا», دەيدى ش.ەرگوبەك.
ءبىز ءۇشىن كەلەشەگى بار باعىت – قازاقستاننىڭ اقتاۋ پورتى ارقىلى مۇناي تاسىمالىن كوبەيتۋ. بۇل باعىتتا قازاقستان باكۋ – تبيليسي – دجەيحان قۇبىرىنا جەتكىزىلگەن مۇنايدى بۇرىننان تاسىمالداۋدا. ەگەر پورتتىڭ وتكىزۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتەتىن بولساق, وندا بۇل باعىت تا التەرناتيۆتى باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن. مۇندا قوسىمشا مۇمكىندىكتەردىڭ ءبىرى – يران ارقىلى تاسىمالداۋ.
«قازاقستان مۇنايىن يران ءوزى الىپ, ورنىنا پارسى شىعاناعىنان ءوز مۇنايىن ەكسپورتتاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋعا بولادى. بۇل باعىتتىڭ ءوزى الەمدىك نارىققا ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىن تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق بۇل جەردە دە قيتۇرقى ماسەلە بار. بىرىنشىدەن, كاۆكاز – وتە تۇراقسىز ايماق. تاۋلى كاراباح ماسەلەسىنە ءالى نۇكتە قويىلعان جوق. رەسەي مەن گرۋزيا قاتىناستارى ءماز ەمەس. ابحازيا مەن وڭتۇستىك وسەتيانىڭ شەشىلمەگەن ماسەلەلەرى – سونىڭ كورىنىسى. ارينە, بۇل باكۋ – تبيليسي – دجەيحان جوباسى جۇمىس ىستەمەيدى دەگەن ءسوز ەمەس. بۇل جوبا وسىعان دەيىن دە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتكەن ماڭىزدى جوبا بولدى. بۇگىنگى تاڭدا بۇل باعىت باستى كولىك قۇرالدارى – تەڭىز جانە تەمىر جول ارقىلى ءوزارا ساۋدانىڭ دەنگەيىن تۇراقتى ءوسىرىپ وتىرسا, بولاشاقتا قۇبىرلار مەن تاسجولدىڭ مۇمكىندىكتەرى ارقىلى تاۋار اينالىمى ەسەلەپ ارتىپ, جىبەك جولىنىڭ تولىق قالپىنا كەلتىرۋگە بولاتىندىعى ءسوزسىز», دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.
ارينە, بۇل قاراجات پەن ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى, بىراق قازاقستان ەكسپورتىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى مارشرۋتتارىنىڭ ءبىرى وسى بولاتىنى ءسوزسىز. قازىرگى كۇننىڭ وزىندە جوبا قىتاي مەن ەۋروپانى جالعاستىرۋشى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالۋدا. بۇل قازاقستاننىڭ تاۋار ەكسپورتىن ءارتاراپتاندىرىپ قانا قويمايدى, سونىمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ەسەلەپ وسىرەتىن ماڭىزدى جوبا بولماقشى.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, كەز كەلگەن جوباعا قوماقتى قارجى كەرەك. بىراق تاۋەلسىزدىك, دەربەستىك اقشامەن ولشەنبەيدى. ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى وسى ارتاراپتاندىرۋمەن بايلانىستى. قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىگىن, ونىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى وزگە ەلدەردىڭ قازاقستان تاۋەلسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعى مۇددەسىن قامتاماسىز ەتۋدە جاتىر. ياعني تاۋەلسىز قازاقستانعا تەك ءوزىمىز عانا ەمەس, ايماقتاعى بارلىق ەل مۇددەلى بولۋى كەرەك.
الماتى
