«ەلدە قالعان كىم بار, ەي؟» دەمەۋشى مە ەدى ەرتەرەكتە ۇلكەندەر. باس كوتەرەر, بۇرىنعى ءجون-جوسىقتى ءبىلىپ, شارۋا شەشەتىندەر قالدى ما دەگەنى سياقتى ۇلكەن سۇراۋلى اڭگىمەنىڭ شەتى بۇل دا. سول 1960-1970 جىلدارى قۇرالايدىڭ سالقىنىمەن لاقتارىن ورگىزگەن كيىكتەردەي قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن شىققان انسامبلدەر از ەمەس-ءتى ەستۋىمىزشە. سولاردىڭ باسى ايگىلى «دوس-مۇقاسان» بولسا, جۋان ورتاسىندا جەزقازعان ايماعىنان شىققان «قاراكوز», بۇرىنعى سەمەي, قازىرگى اباي وبلىسىنان «قالامقاس», تورعاي وڭىرىندە وزبەكالى جانىبەكوۆ قۇرعان «شەرتەر», «جەتىسۋ», «توقىراۋىن تولقىندارى» سياقتى قاداۋ-قاداۋ انسامبلدەر كوپ بولعانىمەن, قازىر كورىنىپ جۇرگەندەرى كەمدە-كەم. ءبىر قىزىعى, كەزىندە سەمەيلىك «قالامقاس» پەن وسى «توقىراۋىن تولقىندارى» 1984 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ۆەنگريادا وتەتىن كسرو-نىڭ مادەنيەت كۇندەرىنە قاتىسۋ ءۇشىن رەسپۋبليكا بويىنشا بەرىلەتىن جالعىز جولداما ءۇشىن تالاسقا ءتۇسىپ, جولداما اقتوعايلىق ونەر ۇجىمىنا بۇيىرىپتى. وسى تۇستا 1960 جىلداردان بەرى 2000 جىلعا دەيىن 40 جىل بويى ءانسامبلدىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى بولعان سازگەر ءدارتاي سادۋاقاسوۆ فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق لەپ بەرىپ, جول تاۋىپ كەتەدى. سەگىز قىز, سەگىز جىگىتتەن تۇراتىن دومبىراشى-انشىلەر توبىن ۇيرەتىپ شىعارعان د.سادۋاقاسوۆ حالىق اندەرىنە ۇلتتىق ناقىشتاعى بي قويعىزۋ ءۇشىن اتاقتى ءبيشى شارا جيەنقۇلوۆا مەن بىلىكتى بالەتمەيستر رابيل سۇلەيمەنوۆتى ارنايى شاقىرتىپ, «بايگە», «شاشۋ», «قارا جورعا» (قاسقىر ءبيى), «مولداباي», «كيىز باسۋ», «قىز قۋ» سياقتى انمەن ورىندالاتىن ەتنوۇلگىدەگى كومپوزيتسيالىق بيلەردى قويعىزادى. سويتكەن سوڭ ۇجىم اتاۋى «توقىراۋىن تولقىندارى» فولكلورلىق ەتنوگرافيالىق ءانسامبلى» اتالادى.
العاش ەل ىشىندەگى كوركەمونەرپازدار ۇجىمى بولىپ قۇرىلعان انسامبل 1961 جىلدان بەرى ونەر كورسەتە باستادى. العاشقى كونتسەرتىن وسى جىلى قاراعاندى قالاسىندا بەردى. 1972 جىلى قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, سازگەر ەسكەندىر حاسانعاليەۆ پەن اقىن, سازگەر باكىر تاجىباەۆ اقتوعاي اۋدانىنا ارنايى شاقىرىلىپ, «توقىراۋىن تولقىندارى» ءان-بي ءانسامبلىن ءبىر ايدا قۇرعان دەسەدى. ەسكەندىر مەن باكىردىڭ سونداعى ءسوزى بار: «بۇل اۋدان ونەردىڭ تۇنىپ تۇرعان دارياسى ەكەن, ال ونىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ءدارتاي سادۋاقاسوۆ بۇل ونەر ۇجىمىن بەرىسى وداققا, ءارىسى شەتەلدەرگە دەيىن تانىتاتىن تۋما تالانت يەسى بولسا, مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باستىعى بەكتۇرسىننىڭ بويىنان ونەردىڭ ۇشقىنى جالىن اتقالى تۇر», دەگەن.
ەسكەندىر مەن باكىر ايتقانداي, ءدارتاي سادۋاقاسوۆ پەن رەجيسسەر تۇڭعىشباي مۇقان ءانسامبلدى ورگە سۇيرەگەنى قازىر تاريح بەتتەرىندە. ونەرپازدار حوردى ءتورت داۋىستا ايتاتىن ەدى. انشىلەرىنىڭ ءوزى ءۇش-ءتورت داۋىستى ۇستاپ تۇرادى. داكەڭ قالىپتاستىرىپ كەتكەن بۇل ءۇردىس بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان. «توقىراۋىن تولقىندارىنىڭ» انشىلەرى ءۇش-ءتورت داۋىستا شىرقاي جونەلگەندە, تالاي تىڭدارمان اڭىرىپ قالعانىن كورگەنبىز. مۇنداي شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ جۇلدىزى نەگە جانباسىن؟ انسامبل 1975 جىلى جەڭىستىڭ 30 جىلدىعىندا ماسكەۋ ساحناسىندا ونەر كورسەتىپ, «حالىق ءانسامبلى» اتاعىن العان.
قازىر بۇل ءانسامبلدىڭ تاسىن ورگە سۇيرەپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى – «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ باس حورمەيستەرى امانتاي جۇماشەۆ. «جىلىنا ءبىر مارتە جازعى دەمالىسىمدا بارىپ دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزىپ قايتامىن. ولار ابدەن توسەلىپ العان, كۇنىنە ەكى ءاندى يگەرىپ كەتەدى. تابيعي داۋىس يەلەرى بولعاندىقتان, اسا قيىندىققا سوقپايدى. بىراق ەندى ءبىر ءاندى ءتورت داۋىستا ورىنداعاندىقتان, ءبىر مانەردە شىعۋى كەرەك. سول ءۇشىن جاتتىعۋلار جاسايمىن. ماسەلەن, «ا» دەگەندى بىرەۋ ء«ا» دەپ ايتۋى مۇمكىن. وسىلاردىڭ ءبارىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ شىعامىن. داۋىس ەرەكشەلىگىنە كەلسەك, بۇل جاقتا سوپرانو مىقتى, كۇلاشتىڭ ءىزباسارلارى جەتەرلىك بيىل ۇلگەرسەك, قاراعاندى مەن ەلوردا تورىندە كونتسەرت قويۋ جوسپاردا بار», دەيدى ا.جۇماشەۆ.
ءبىر ايتارلىعى, انسامبل قاراعاندىنى ايتپاعاندا, استانادا كونتسەرت بەرۋدەن كەندە ەمەس كورىنەدى. اقتوعاي اۋداندىق مادەني-ساۋىق ورتالىعىنىڭ باسشىسى نۇرلان كۇلشىكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, 1998 جىلدان باستاپ استانا كۇنىنە وراي ەلوردادا كونتسەرت بەرىپ كەلەدى. سونداي-اق 2015 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق تويىندا, 2017 جىلى «ەكسپو» حالىقارالىق كورمەسىندە ەلوردادا كونتسەرت قويىپ, يتاليادان كەلگەن وپەرا جۇلدىزدارىن قازاق اندەرىن بىرنەشە داۋىستا شىرقاپ ءتانتى ەتكەن. دومبىراشى, كۇيشىلەرمەن قاتار انسامبل قۇرامىندا جەكە ورىنداۋشىلار مەن ءداستۇرلى انشىلەر بار. سوندىقتان دا رەپەرتۋارعا باي. ال انسامبل قۇرامىنداعى ءار ونەرپازعا توقتالسا, شىعارماشىلىعى ءبىر-ءبىر ماقالاعا جۇك. «باتىر مايداندا سىنالادى» دەمەكشى, شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ كونتسەرتىنە بارىپ, اندەرىنە قۇلاق قويعانعا نە جەتسىن؟!
«توقىراۋىن بەردى ونەرگە كۇلاشتى,
ماناربەك تە كەڭگە سالدى قۇلاشتى.
ال كەشەگى اسەت سالعان سۇلۋ ساز
ءحامزيننىڭ كۇيىنە كەپ ۇلاستى.
شىرقادى ولار, ەڭ بيىككە شىرقادى,
جىرعا بولەپ ارمان تاۋدى, قىرقانى.
سولار سالعان اسەم ءاندى بۇگىندە
جالعاستىرىپ كەلە جاتىر ۇرپاعى!» دەپتى اقىن سەرىك اقسۇڭقار ۇلى. ونەردەگى ساباقتاستىق دەگەن وسى بولار.
