گرەكيا ەۋروپانىڭ باس اۋرۋىنا اينالدى

رەسمي تۇردە 2008 جىلدىڭ قوڭىر كۇزىندە باستالدى دەپ ەسەپتەلەتىن دۇنيەجۇزىلىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس وڭايلىقپەن بەتى قايتا قوياتىن ءۇردىس ەمەس ەكەنىن دالەلدەپ باعۋدا. ودان, اسىرەسە, امەريكا قۇراما شتاتتارى باستاعان باتىس پەن ەۋروپاداعى دامىعان مەملەكەتتەر قاتتى زارداپ شەكتى, بىرقاتارى ءالى دە شەگىپ جاتىر. ماسەلەن, يسلانديانى سوڭعى ساتتەردە بانكروتتىقتان دامىعان تۋريزم سالاسى عانا امان ساقتاپ قالا السا, گرەكياداعى جاعداي ەۋرو ايماعىنا كىرەتىن ەۋرووداق ەلدەرىن تۇگەل الاڭداتىپ وتىر. وتكەن جىلدىڭ اياققى تۇسىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا گرەكيانىڭ دەفولتقا ۇشىراۋ ىق­تيمالدىعى زور ەكەندىگى تۋرالى ءاڭ­گىمە ايتىلا باستادى. ويتكەنى, ەلدىڭ سىرتقى قارىزى 300 ملرد. ەۋرونى قۇراپ, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ شاما­مەن 130 پايىزىنا جۋىقتاسا, بيۋد­جەت تاپشىلىعى ءىجو-ءنىڭ 14,4 پايى­زىنا جەتىپ, ەۋروايماق ەلدەرى اراسىنداعى ەڭ كولەمدىسى بولدى. مۇنداي قارىز رەكوردى ەۋروپادا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتال­عان 1940-شى جىلداردىڭ سوڭىنان بەرى ورىن الىپ كورمەپتى. بۇل – قازىرگى كەزدە گرەكيانىڭ ءاربىر تۇر­عىنى ورتاشا ەسەپپەن 24 مىڭ ەۋرو قارىز دەگەن ءسوز. بيۋدجەت تاپشى­لىعىن قالايدا جەڭىلدەتۋ ءۇشىن گرەكيا ۇكىمەتى زەينەتاقى تولەۋدى شەگەرە تۇرۋدى جانە ەڭبەكاقىنى قىسقارتۋدى قاراستىراتىن جوسپار قابىلدادى جانە ونى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرا باستادى. بۇل ءوز كەزە­گىندە ەل ىشىندە جاپپاي نارازى­لىق­تار تۋعىزىپ, مىڭداعان حالىقتى قارسىلىق اكتسيالارىنا شىعۋعا يتەرمەلەدى. 2010 جىلدىڭ اقپان ايىندا ەۋرو­وداق گرەكياعا كومەك قولىن سوزاتىنىن مالىمدەدى. بىراق وسىعان بايلانىستى ۇيىمداستىرىلعان كەز­دەسۋلەردە كوپ ۋاقىتقا دەيىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە شەشىم قابىلداۋ قي­ىنعا سوقتى. ويتكەنى, داعدارىستان وزدەرى دە ايتارلىقتاي زارداپ شەگىپ, ەڭسەسىن ەندى تىكتەي باستاعان ەلدەردە باسى ارتىق اقشا جوق ەكەنى  تۇسىنىكتى بولاتىن. بۇل ارادا ەكو­نوميكاسى ءبىرشاما مىعىم گەر­ما­نياعا اجەپتاۋىر سالماق تۇسەتىنى دە بەلگىلى ەدى. سوندىقتان نەمىس جاعى كوپ ويلانىپ, تولعاندى. حالىق­ارا­لىق ۆاليۋتا قورىنىڭ جاردەمدەسۋ تۋرالى ۋادەسىن العاننان كەيىن ەۋرو­وداق ەلدەرى, ونىڭ ىشىندە گەر­مانيا گرەكياعا كومەكتەسۋ تۋرالى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە باتىل شەشىم قابىلدادى. ءساۋىر ايىندا ەۋرووداق پەن حا­لىقارالىق ۆاليۋتا قورى گرەكياعا 45 ملرد. ەۋرو بولەتىنى بەلگىلى بولدى. كەيىنىرەك بۇل سان 110 ملرد. ەۋروعا دەيىن كوبەيتىلدى. ونىڭ ەسە­سىنە گرەكياعا ءوز بيۋدجەتىن 3 جىلدا جالپى سوماسى 30 ملرد. ەۋروعا قىسقارتۋ مىندەتى جۇكتەلدى. ءسوز رە­تىنە وراي, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى 12 مامىردا بولىنەتىن نەسيە­نىڭ العاشقى 5,5 ملرد. ەۋروسىن اۋدارعانىن ايتا كەتەيىك. نەسيەنىڭ جىلدىق ءوسىمى كەلىسىم بويىنشا – 5 پايىز. افينادا مۇنداي وسىمگە كە­لىسۋدەن باسقا امال قالماعانى ءتۇ­سىنىكتى. ال 19 مامىردا ەۋروپانىڭ ورتالىق بانكى 14 ملرد. ەۋرو اۋ­داردى. بۇل قارجىلار گرەكيانى دە­فولتتان قۇتقارادى دەگەن بولجام­دار جاسالۋدا. بىراق اتالعان قادامدار گرە­كيا­نى ەكونوميكالىق تۇڭعيىقتان تو­لىق الىپ شىعادى دەۋگە بولمايدى. بولىنە باستاعان قارجىلاردىڭ قارىز تۇرىندە بەرىلەتىنىن, قايتارۋ كەرەك بولاتىنىن ەسكەرىپ, ولاردى جوسپارلى جانە ءتيىمدى پايدالانۋعا كۇش سالۋ قاجەت. قازاق قارىز ك ۇلىپ بارىپ, كۇڭىرەنىپ قايتادى دەپ تەكتەن تەك ايتپاسا كەرەك. ەندى “بىرىككەن ەۋروپا” گرە­كياداعى قارجى-ەكونوميكالىق جاع­دايعا نەلىكتەن سونشالىقتى الاڭ­داۋشىلىق تانىتتى دەگەن ساۋال­عا كەلەيىك. بۇل جەردە ماسەلە ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ ورتاق ۆاليۋتاسى – ەۋرونىڭ پوزيتسياسىنا ۇلكەن قاتەر تونگەنىندە جاتىر دەۋىمىز كە­رەك. سەبەبى, سوڭعى كەزدەرى بير­جا­داعى جاعداي ەۋرو باعامىنىڭ دول­لار­عا قاتىستى سەزىنەرلىكتەي دەڭ­گەيدە قۇلدىراعانىن كورسەتتى. ءسوي­تىپ, ەشتەڭەگە قاراماستان, ەۋرونى شۇعىل قۇتقارۋ قادامدارىنا بارۋ قاجەت بولدى. جالپى, ەۋروپا وسىدان تۋرا 10 جىل بۇرىن سايكەس كەلىسىمگە قول قويۋ ارقىلى ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانى بەلگىلى. ءتۇرلى پىكىرلەرگە قاراماستان, ال­عاشقى 10 جىلدا ەۋرو ءوزىنىڭ ءومىر­شەڭدىگىن كورسەتتى. وسى ۋاقىت ارا­لى­عىندا جاڭا ۆاليۋتا قۇنى دول­لار­عا قاتىستى 2 ەسە دەرلىك ءوستى. پو­زي­تسياسىن كۇرت جوعالتا باستاعان دول­لاردى كورگەن كوپتەگەن حالىق­ارالىق ساۋدا-ساتتىققا قاتىسۋشى­لار نەگىزگى ەسەپ ايىرىسۋ ۆاليۋتاسىن ەۋروعا اۋىستىرۋ جايىن ويلاستىر­عانى دا كۇنى كەشە ەدى... بۇگىندە ەۋرونى دوللارعا قاتىستى قايتا نى­عايتۋ ەۋرووداق ەلدەرى ءۇشىن كەزەكتى سىناققا اينالىپ وتىر. بۇعان العاشقى قادام رەتىندە تاياۋدا ەۋرووداق تۇراقتاندىرۋ قو­رىن قۇرۋعا شەشىم قابىلدادى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ قارجىسىن قوسا العاندا قورداعى اقشا 720 ملرد. ەۋرونى قۇراماق. بۇل سوما, تۇتاستاي العاندا, ەۋرو­وداق ۇكىمەتى – ەۋروكوميسسيا كرە­ديت تۇرىندە جينايتىن 60 ملرد. ەۋرو مەن ەۋرووداق مەملەكەتتەرى كەپىلدەندىرەتىن 440 ملرد. ەۋرودان جانە حالىقارالىق ۆا­ليۋ­تا قورى سالاتىن 220 ملرد. ەۋرودان جي­ناق­تالاتىن بولادى. بۇل قارجى ەۋرونى تۇراقتاندىرۋمەن قا­تار, ءبىرىنشى كە­زەك­تە وداققا مۇشە ەلدەردى داعدارىستان شىعارۋ ءۇشىن دە جۇم­سالادى دەپ كۇ­تىلۋ­دە. ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق قارجى جۇيەلەرىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن قۇرىلعان اتالعان قور دۇنيە ءجۇزى تاريحىنداعى اسا ءىرى قارجى تە­تىگى بولىپ تابىلادى. ال قور قار­جى­سى ەلدەرگە ناقتى ءىس-قيمىل باع­دارلاماسى شەڭبەرىندە كرەديت نەگىزىندە بەرىلەدى. الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس يسلانديا مەن گرەكياعا عانا اۋىر ءتيىپ وتىرعان جوق. ءما­سەلەن, قازىرگى كەزدە پورتۋگالياداعى جاعداي كۇردەلەنە تۇسۋدە. يسپانيا مەن بۇرىنعى سوتسياليستىك لاگەر قۇرامىندا بولعان رۋمىنيا, بول­گاريا, ۆەنگريا, ت.ب. ەلدەردەگى احۋال دا ءماز ەمەس. داعدارىس الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق جاعدايى ونسىز دا قالت-قۇلت ەتىپ تۇرعان قىرعىزستاندى قان­تو­گىسكە ۇرىندىرىپ, ونىڭ اقىرى ءتوڭ­كەرىسكە الىپ كەلدى. ءسويتىپ, بي­لىكتەگى پرەزيدەنت تاعىنان تايدى­رىلىپ, ەشقانداي زاڭدىق نەگىزى جوق ۋاقىتشا ۇكىمەت ەل باسقارۋدى قولىنا الدى. ەندى اعايىن ەلدە تى­نىشتىق ورناپ, بيلىككە زاڭدى ءتۇر­دە سايلانعان باسشىلىق كەلمەسە, مۇنداعى جاعداي وڭالا قويمايتىنى باسى اشىق ءجايت. وكىنىشكە قاراي, قىرعىزدار ەكىگە جارىلىپ, قىر­قى­سۋلارىن دوعارار ەمەس. كۇنى كەشە بۇرىنعى پرەزيدەنت ق.باكيەۆتى جاق­تاۋشىلار جالالاباد ۋنيۆەر­سي­تە­تى ماڭىندا تاعى دا ءتارتىپ­سىز­دىك­تەرگە باردى. ۋاقىتشا ۇكىمەت باس­شى­سى ر.وتۋنباەۆانىڭ سوزىنە قا­راعاندا, اتالعان قالادا احۋال ۋشى­عىپ تۇرعانعا ۇقسايدى. مۇنداي جاع­دايدا, ەلگە سىرتتان جەتكىلىكتى دەڭ­گەيدە كومەك كەلەدى دەپ ۇمىتتەنۋدىڭ ءوزى كۇپىرلىك. ال قازاقستان جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستى قاتتى قينالماي ەڭسەرىپ كەلەدى. بۇعان ءبىرىنشى كەزەكتە ەلباسىنىڭ ۇلتتىق قور قۇرۋ تۋرالى دەر كەزىندەگى باس­تاماسى جاردەمدەستى دەۋىمىز كەرەك. سونداي-اق, ساۋاتتى جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياسات ءوز سەپتىگىن تيگىزگەنى كۇمانسىز. وسىن­داي وڭ ۇدەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى بيىلعى جىلدىڭ العاشقى توقسانىنداعى ەكونوميكالىق ءوسىم شامامەن 7,6 پايىزدى قۇرادى. الەم ەلدەرىنىڭ باسىم بولىگى از عانا ءوسىمدى ارمانداپ وتىرعاندا, مۇنى ۇلكەن تابىس دەسەك, ارتىق ايتپا­عانىمىز.