مەگاپوليس باسشىسى ەڭ الدىمەن ەلدەگى اسا ماڭىزدى ساياسي وقيعا – رەفەرەندۋمعا الماتىلىقتار دا اتسالىسقانىن, كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى تۇرعىنداردىڭ 65,22%-ى قولداپ, 32,99%-ى داۋىس بەرۋگە كەلگەنىن مالىمدەدى. قالا اكىمىنىڭ سوزىنە سەنسەك, جىل باسىنداعى كەلەڭسىز جاعدايلارعا قاراماستان, مەگاپوليستىڭ بيىلعى دامۋ كورسەتكىشى وڭ ناتيجە كورسەتىپ وتىر.
– قالا ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى ءوسۋى قامتاماسىز ەتىلدى. وسى جىلدىڭ 5 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قىسقا مەرزىمدى ەكونوميكالىق ينديكاتور 107,6%-عا دەيىن ءوستى. جىل باسىنان بەرى 16,3 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلىپ, 3,3 مىڭ ورىندىق 54 بالاباقشا اشىلدى, 45 كم ينجەنەرلىك جەلى سالىندى. گازبەن جۇرەتىن 300 اۆتوبۋس ساتىپ الىندى, 145 مىڭ اعاش وتىرعىزىلدى. بيىل قىركۇيەك ايىنا دەيىن الماتى اگلومەراتسياسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى ازىرلەنەدى. بۇل جوسپاردا مەگاپوليس پەن الماتى وبلىسى سينەرگياسىنىڭ جوبالارى ايقىندالادى. قالادا وڭدەۋ ونەركاسىبى (+18,3%), قۇرىلىس (+21,8%), كولىك (+18,4%), بايلانىس قىزمەتتەرى (+8%) ەكونوميكانىڭ ءوسۋ درايۆەرلەرىنە اينالىپ كەلەدى. جىل باسىنان بەرى نەگىزگى كاپيتالعا سالىناتىن ينۆەستيتسيالار 20,9%-عا ءوستى. قالا ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى سالاسى – ساۋدا جىل باسىنان بەرى العاش رەت 1,7%-عا ارتىپ, «وڭ ايماققا» شىقتى. وسى جىلدىڭ 5 ايىندا الماتىداعى ىسكەرلىك بەلسەندىلىك يندەكسى 4 پايىزدىق تارماققا كوتەرىلىپ, مامىر ايىنىڭ سوڭىندا 48,7%-دى قۇرادى. ءبىرىنشى جارتى جىلدىقتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 50%-دان استام دەڭگەيمەن وڭ ايماققا شىعۋ كۇتىلەدى, – دەدى ە.دوساەۆ.
اكىم مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قاڭتار وقيعاسى كەزىندە زارداپ شەككەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە تولەم تولەۋ جۇمىستارى تولىعىمەن اياقتالعانىن جەتكىزدى. بۇل باعىتتا بارلىعى 14,5 ملرد تەڭگەگە 1 594 ءوتىنىم ماقۇلدانعان. شاعىن جانە ورتا بيزنەس – قالا ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى قۋاتى. وندا ەڭبەككە قابىلەتتى حالىقتىڭ 64%-ى جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان بيزنەستى قولداۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. 2022 جىلى بيۋدجەتتەن قوسىمشا 5 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 46,9 ملرد تەڭگەگە دەيىن (23,8 ملرد – بجك, 8,8 ملرد – قزە, 1,1 ملرد – اوك, 6,5 ملرد – الماتى بيزنەس, 6,7 ملرد – الماتى بيزنەس-2025) ۇلعايتىلدى. بۇگىندە 16,5 ملرد تەڭگەگە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ 219 جوباسى قارجىلاندىرىلعان. ناتيجەسىندە, بەلسەندى جۇمىس ىستەيتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى ءبىر جىلدا 19,5%-عا (195 مىڭنان) 233 مىڭعا دەيىن وسكەن. ايتالىق, بيىل 5 ايدا جەكە ينۆەستيتسيالار كولەمى 22,1%-عا كوبەيگەن. شاھار باسشىسى وسى جىلى ەڭبەك ونىمدىلىگى جوعارى 2,8 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنىن قۇرا وتىرىپ, 588 ملرد تەڭگە سوماسىنا 77 جەكە جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعانىن مالىمدەدى.
سونداي-اق الماتى اكىمى قالاداعى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنىن تومەندەتۋ ماقساتىندا كەشەندى ءىس-شارالار قولعا الىنعانىن اتاپ ءوتتى.
– الماتىدا باعانىڭ جوعارى ءوسۋ قارقىنى ساقتالۋدا. بيىلعى 6 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ينفلياتسيا 10,3%-دى قۇرادى (قر – 10,5%). ينفلياتسياعا نەگىزگى ۇلەس ءبىرىنشى كەزەكتە ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋى ەسەبىنەن قالىپتاستى, ول 16,4%-دى قۇراپ وتىر (جىلدىق ەسەپتەۋدە – 19,5%). ەڭ كوپ وسكەنى – قانت (2 ەسە, 560 تەڭگەگە دەيىن), پياز (+90,2%, 156 تەڭگەگە دەيىن), نان (+18,3%, 95 تەڭگەگە دەيىن), ءسۇت (+18%, 328 تەڭگەگە دەيىن) باعاسى. ولاردىڭ تۇتىنۋ باعاسىنىڭ يندەكسىندەگى ۇلەسى 2,2 پايىزدىق تارماقتى قۇرادى. دەگەنمەن جۇمىرتقا باعاسىنىڭ تومەندەۋى (0,4%-كە, 460 تەڭگەگە دەيىن) جانە سيىر ەتى (0,9%-كە, 2 350 تەڭگەگە دەيىن), سارى ماي (5,6%-كە, 3 400 تەڭگەگە دەيىن), تۇز باعاسىنىڭ (6,5%-كە, 66 تەڭگەگە دەيىن) شامالى ءوسۋى بايقالادى. جەتكىزۋ تىزبەگىنىڭ بۇزىلۋى جانە تەڭگە باعامىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا بايلانىستى ءالى دە جوعارى ينفلياتسيالىق كۇتىمدەر ساقتالۋدا. بەكىتىلگەن باعامەن ساتۋ ءۇشىن 6,5 مىڭ توننا قانت ساتىپ الىندى. باسقا وڭىرلەردەن (تۇركىستان, الماتى), سونداي-اق جاقىن (وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستان) جانە الىس شەتەلدەن (يران, پاكىستان) كوكونىس پەن جەمىستى تىكەلەي جەتكىزۋ ۇيىمداستىرىلدى. نان باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىنىڭ قورلارىنان استىق جەتكىزىلۋدە (32 مىڭ توننا). قانت باعاسىنىڭ ءوسۋ ىقتيمالدىلىعى, باكالەيا ونىمدەرى قورلارىنىڭ ازايۋى, رەسەيگە كوكونىس ونىمدەرىن جاپپاي ەكسپورتتاۋ تاۋەكەلدەرىنە بايلانىستى ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنە قانت اكەلۋگە جەكەلەگەن كۆوتالار ءبولۋ جانە باكالەيا مەن كوكونىس ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن شەكتەۋ ماسەلەلەرى پىسىقتالىپ جاتىر, – دەدى اكىم.
ەڭبەك نارىعىنداعى جاعداي تۇراقتى دەسەك تە, قالاداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5,1%-دى قۇراپ وتىر. جىل باسىنان بەرى 17,1 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلعان بولسا, ونىڭ 7,3 مىڭى – تۇراقتى ەڭبەك ورىندارى.
حالىق سانىنىڭ ەسەلەپ وسۋىنە جانە جاڭا اۋماقتاردىڭ قوسىلۋىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ تاپشىلىعى ايتارلىقتاي قيىندىق تۋعىزۋدا. وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن قالادا «باسقارىلاتىن تاپشىلىق» ورتا مەرزىمدى ساياساتى ىسكە اسىرىلادى. وسىلايشا, جاڭا مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك ءبىلىم بەرۋ وبەكتىلەرىن سالۋ ەسەبىنەن ورىن تاپشىلىعى قىسقارماق.
– جىل باسىنان بەرى 3 316 ورىندىق 54 جەكەمەنشىك بالاباقشا اشىلدى, جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 1 460 ورىندىق 17 بالاباقشا, ونىڭ ىشىندە 560 ورىندىق 2 مەملەكەتتىك بالاباقشا اشىلادى. بيىل ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا 13,8 مىڭ ورىنعا ەسەپتەلگەن 18 وبەكتىنى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر, ونىڭ ىشىندە 10 750 ورىنعا 11 جاڭا مەكتەپ (ونىڭ 5-ەۋى 7 500 ورىندىق مەملەكەتتىك مەكتەپتەر جانە 3 250 ورىندىق 6 جەكەمەنشىك مەكتەپ), 1 270 ورىنعا 5 قوسىمشا قۇرىلىس, 1 800 ورىندىق 2 عيماراتتى ساتىپ الۋ جوسپارلانعان. جىل سوڭىنا دەيىن 3-6 جاس ارالىعىنداعى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى بىلىممەن قامتۋ 2,4%-عا (91%-دان 93,4%-عا دەيىن), مەكتەپتەردەگى وقۋشى ورىندارىنىڭ سانى 5%-عا (279,1 مىڭنان 292,9 مىڭ ورىنعا دەيىن) وسەدى, – دەيدى ە.دوساەۆ.
ەمحانالارعا تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتۋ جانە كونسۋلتاتسيالىق-دياگنوستيكالىق قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جىل سوڭىنا دەيىن كەمەل جانە مامىر شاعىن اۋداندارىنداعى 2 وتباسىلىق-دارىگەرلىك امبۋلاتوريانىڭ قۇرىلىسى جانە №11 قالالىق ەمحانانى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالادى. سونداي-اق سايالى, قاراسۋ جانە نۇرشاشقان شاعىن اۋداندارىندا 3 وتباسىلىق-دارىگەرلىك امبۋلاتوريانىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, الداعى جىلى اياقتالماق. ەمحانالاردى زاماناۋي مەديتسينالىق جابدىقتارمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە 1,7 ملرد تەڭگە بولىنگەن. سونداي-اق انا مەن بالا ءولىمىن ازايتۋ, قان اينالىمى اۋرۋلارىن كەشەندى ەمدەۋ ماقساتىندا بىرقاتار ستاتسيونار قايتا جاڭعىرتىلماق. بۇل باعىتتا اسا تاپشى ماماندىقتار بويىنشا 240 دارىگەردى دايارلاۋ مەن 1000 مەدبيكەنى وقىتۋ ءىسى قولعا الىنعان.
ەكولوگيا مەن كەپتەلىس – ميلليوندار توعىسقان مەگاپوليس ءۇشىن باس اۋىرتار باستى تاقىرىپ. اكىم تۇرعىنداردىڭ جايلى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن بۇل باعىتتا دا ۇلكەن جوسپارلار بارىن العا تارتتى. قالاداعى بىرقاتار داڭعىلدى ۇزارتۋ, جولايرىقتاردىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ, جاڭا مەترو بەكەتتەرىنىڭ ىسكە قوسىلۋى كەپتەلىس ماسەلەسىن ءسال دە بولسا جەڭىلدەتپەك. جاقسى جانە قاناعاتتانارلىق جاعدايداعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ۇلەسىن بيىل 86%-عا جەتكىزۋ كوزدەلگەن.
سونىمەن قاتار ەلەكترمەن جابدىقتاۋ ءىسىن دامىتۋ, جاڭا پارك ايماقتارىن جەتىلدىرۋ, قۇرىلىس سالۋدىڭ جاڭا رەگلامەنتتەرىن ەنگىزۋ, تۇرعىنداردى ساپالى سۋمەن قامتۋ قالانى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ قاتارىندا اتالدى. ەلەكترمەن جابدىقتاۋ سالاسىندا 400 مىڭ تۇرعىندى قامتيتىن 2 قوسالقى ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. بيىل «الماگۇل» قوسالقى ستانساسى, 2023 جىلدىڭ شىلدە ايىندا «تۇزدىباستاۋ» قوسالقى ستانساسى اياقتالماق. سونىمەن قاتار اعىمداعى جىلى 138 كم ەلەكتر جەلىلەرى جاڭعىرتىلادى.
– الماتىنىڭ جەر بەدەرىنە بايلانىستى نوسەر جاۋىن كەزىندە قالانى سۋ باسىپ جاتادى. تەكسەرۋ بارىسىندا الماتىدا تۇراقتى سۋ باساتىن 102 ۋچاسكە انىقتالدى. بيىل ناۋرىز ايىندا جاۋىن-شاشىننىڭ ايلىق مولشەرى 76 مم, نورما كەزىندە 166,3 مم, ماۋسىم ايىندا 106 مم, نورما كەزىندە 141,6 مم قۇرادى. 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن سۋ باساتىن 56 ۋچاسكە جويىلىپ, 12 كوللەكتور قالپىنا كەلتىرىلەدى, 75 كم ارىق جەلىسى جاڭعىرتىلادى. جۇيەلى شارا رەتىندە نوسەر كاناليزاتسياسى (كوللەكتور, كانالدار, سۋ توعاندارى) بىرىڭعاي وپەراتور – Eco Almaty جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنە بەرىلەدى. 2023-2024 جىلدارى 201 كم ارىق جەلىسىن جاڭعىرتۋ اياقتالادى, 100 كم جاڭا ارىق جەلىسى سالىنادى, تۇراقتى سۋ باساتىن 46 ۋچاسكە جويىلادى. تۇراقتى سۋ باسۋدى جويۋ ءۇشىن وسى جىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەت رەزەرۆىنەن 5,3 ملرد تەڭگە ءبولىندى, – دەدى الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ە.دوساەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارى شەڭبەرىندە قالانى كوگالداندىرۋ جانە اباتتاندىرۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر.
بيىل قالادا 4 جاڭا پارك ايماعى ىسكە قوسىلىپ 4 سكۆەر اباتتاندىرىلدى. «جاسىل الماتى» باعدارلاماسى بويىنشا جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 360 مىڭ اعاش وتىرعىزۋ جوسپارلانعان. بۇل 3 جىلدا 1 ملن اعاش وتىرعىزۋ جوسپارىن ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ە.دوساەۆ الماتىنى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جوسپار وسى جىلدىڭ 5 قىركۇيەگىنە دەيىن بەكىتىلەتىنىن ايتتى.
