نە؟ قايدا؟ قاشان؟
شىلدەنىڭ العاشقى كۇندەرى وزبەكستان قۇرامىنداعى قاراقالپاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى نوكىستە جۇزدەگەن ادام شەرۋگە شىقتى. نارازى حالىق تاشكەنتتىڭ قاراقالپاقستاندى «ەگەمەن» مارتەبەسىنەن ايىرۋ جوسپارىنا قارسى شىعىپ, تاۋەلسىز جۋرناليست داۋلەتمۇرات ءتاجىمۇراتوۆتى بوساتۋدى تالاپ ەتتى.
وزبەكستان كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. جاڭا قۇجاتتا قاراقالپاقستاندى ەگەمەن دارەجەسىنەن ايىرۋ, سونداي-اق وزبەكستان قۇرامىنان شىعۋعا تىيىم سالۋ بابى ەنگىزىلەدى.
رەسمي مالىمەتكە سۇيەنسەك, قاقتىعىس سالدارىنان 18 ادام مەرت بولعان. 250-گە جۋىق تۇرعىن جارالانىپ, 500-گە جۋىق ادام ۇستالعان. قۇقىق قورعاۋشىلار قازا تاپقاندار سانى رەسمي دەرەكتەن كوپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.
قازىرگى تاڭدا قاراقالپاقستاندا توتەنشە جاعداي ەنگىزىلىپ, ايماق تەرريتورياسى مەن تۇرعىندارى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنعان. وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ وسى وقيعادان كەيىن قاراقالپاقستاننىڭ ەگەمەن مارتەبەسىن وزگەرىسسىز قالدىرۋدى ۇسىندى. سونداي-اق قاراقالپاقستان جوعارعى كەڭەسىندە سويلەگەن سوزىندە بولعان وقيعاعا جەرگىلىكتى دەپۋتاتتاردىڭ كىناسى بارىن ايتتى.
«وسىنى وزدەرىڭ باستادىڭدار, وزدەرىڭ باستاما كوتەرىپ, قول قويىپ, ۇسىنىپ, ماقۇلدادىڭدار», دەدى ش.ميرزيوەۆ.
رەسمي مالىمەتكە سايكەس, وزبەكستان كونستيتۋتسياسىنداعى 70, 71, 72, 74 جانە 75-باپ رەداكتسيالارى وزگەرتىلمەيتىن بولدى. قاراقالپاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىك مارتەبەسى جانە قالاعان ۋاقىتىندا رەفەرەندۋم ارقىلى وزبەكستان قۇرامىنان شىعۋ مۇمكىندىگى ساقتالادى.
جالپى, قاراقالپاقستان – وزبەكستان قۇرامىنداعى اۆتونوميالى ايماق. ەلدىڭ 40 پايىز اۋماعىن الىپ جاتىر. شامامەن, 1,9 ميلليون ادام مەكەندەيدى. رەسمي ەكى ءتىلى بار: قاراقالپاق جانە وزبەك. 1924 جىلى قاراقالپاق اۆتونوميالى وبلىسى قۇرىلدى. 1925 جىلدان 1930 جىلعا دەيىن قازاق اكسر قۇرامىندا بولدى. 1930 جىلدان 1936 جىلعا دەيىن رسفسر قۇرامىندا, ال 1936 جىلى 5 جەلتوقساندا وزبەك كسر-نا ءوتتى. كسرو ىدىراعاننان كەيىن رەسپۋبليكا وزبەكستاننىڭ قۇرامىنا ەندى, بىراق وعان ەگەمەندىك الۋ قۇقىعى بەرىلدى.
قازاقستان باۋىرلاس ەلگە قولداۋ ءبىلدىردى
قاراقالپاقستانداعى وقيعادان كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ تەلەفون ارقىلى سويلەستى. اڭگىمە بارىسىندا ەكىجاقتى جانە وڭىرلىك كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردى تالقىلانعانى بەلگىلى.
پرەزيدەنت وزبەكستان باسشىلىعىنىڭ قاراقالپاقستانداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شەشىمى ۋاقتىلى قابىلدانعانىن اتاپ ءوتتى. قاسىم-جومارت توقاەۆ شاۆكات ميرزيوەۆتىڭ كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جونىندەگى رەفەرەندۋمدى ءساتتى وتكىزۋىنە تىلەكتەستىك ءبىلدىرىپ, بۇل وقيعا باۋىرلاس وزبەكستاندى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى قادام بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى دە مالىمدەمە جاساپ, وزبەكستاننىڭ باۋىرلاس مەملەكەت, سەنىمدى وداقتاس جانە ستراتەگيالىق سەرىكتەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان قازاقستاندا وزبەكستانداعى وقيعالاردى الاڭداۋشىلىقپەن قابىلدايتىنىن جەتكىزدى.
«وزبەكستان باسشىلىعىنىڭ قاراقالپاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ بويىنشا شەشىمدەرىن قۇپتايمىز ءارى قولدايمىز. باۋىرلاس وزبەكستاندا اسا ماڭىزدى ساياسي وقيعا – كونستيتۋتسياعا تۇزەتۋلەر جونىندەگى رەفەرەندۋم قارساڭىندا – بەيبىتشىلىك
پەن تىنىشتىق ورنىعاتىنىنا سەنىمدىمىز.
قازاقستان وزبەكستانمەن 1998 جىلعى 31 قازانداعى ماڭگىلىك دوستىق تۋرالى شارت, 2013 جىلعى 14 ماۋسىمداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى شارت جانە 2021 جىلعى 6 جەلتوقسانداعى وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى دەكلاراتسيا رۋحىنداعى كوپسالالى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ مەن نىعايتۋ باعىتىنا بەكەم», دەلىنگەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاراتقان مالىمدەمەدە.
جان-جاقتى تەرگەۋگە شاقىردى
قاراقالپاقستانداعى وقيعادان كەيىن بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى ميشەل باچەلەت وقيعانى جان-جاقتى تەرگەۋگە شاقىردى.
«كۇش قولدانۋ تۋرالى اقپارات الاڭداتادى. نارازىلىق كەزىندە ادام ءولىمى دە بولعان. بيلىكتى دەرەۋ اشىق ءارى تاۋەلسىز تەرگەۋ باستاۋعا شاقىرامىن. بيلىك وكىلى تاراپىنان جاسالعان زاڭسىزدىقتار دا جان-جاقتى تەرگەلۋگە ءتيىس», دەلىنگەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى جوعارعى وكىلدىك تاراتقان مالىمدەمەدە.
اقش تا احۋالعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, تاراپتاردى بەيبىت كەلىسىمگە شاقىردى. «بيلىكتى حالىقارالىق نورمانى ساقتاي وتىرىپ, تولىق, سەنۋگە لايىقتى, اشىق تەرگەۋ جۇرگىزۋگە ۇندەيمىز», دەدى اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ رەسمي وكىلى نەد پرايس.
ەۋروپالىق وداق وزبەكستاندى زورلىق-زومبىلىق وقيعالارىن اشىق جانە تاۋەلسىز تەرگەۋگە شاقىردى. ء«بىز قازا تاپقاندار مەن زارداپ شەككەندەردىڭ بولعانىنا قاتتى وكىنەمىز. وقيعالاردى مۇقيات باقىلاۋدى جالعاستىرامىز. پرەزيدەنت ميرزيوەۆتىڭ قوعامنىڭ الاڭداۋىنا بايلانىستى ۇسىنىلىپ وتىرعان كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەرگە قاتىستى قابىلداعان قادامدارىن ماقۇلدايمىز. تاراپتاردى كەز كەلگەن شيەلەنىستى نەمەسە ودان ءارى زورلىق-زومبىلىقتى بولدىرماۋ ءۇشىن ءوز ارەكەتتەرىندە ۇستامدى بولۋعا شاقىرامىز», دەلىنگەن ەۋروپالىق وداق تاراتقان حابارلامادا.
