الەم • 07 شىلدە، 2022

وزبەكستان: حالىقتىڭ قالاۋىنا قۇلاق استى

66 رەت كورسەتىلدى

قاراقالپاقستانداعى جاپپاي تولقۋلاردان بەرى ءبىر اپتاعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. حالىقارالىق قوعامداستىق وقيعانى بەيتاراپ تەكسەرۋدى سۇراپ وتىر. ال وزبەكستان بيلىگى نارازىلىقتى ۇيىمداستىرۋعا شەتەلدىكتەر ۇلەس قوسقان دەپ مالىمدەدى.

نە؟ قايدا؟ قاشان؟

شىلدەنىڭ العاشقى كۇن­دەرى وزبەك­ستان قۇرا­مىن­داعى قاراقالپاقستان رەس­پۋب­لي­كا­سىنىڭ استاناسى نوكىستە جۇز­­دە­گەن ادام شەرۋگە شىقتى. نا­را­­زى حالىق تاشكەنتتىڭ قارا­قال­پاق­­ستان­دى «ەگەمەن» مارتە­بە­سى­نەن ايىرۋ جوسپارىنا قارسى شىعىپ، تاۋەلسىز جۋرناليست داۋ­لەتمۇرات ءتاجىمۇراتوۆتى بوساتۋدى تالاپ ەتتى.

وزبەكستان كونستيتۋتسياعا وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋدى جوس­پار­­لاپ وتىر. جاڭا قۇجاتتا قاراقال­­پاق­ستاندى ەگەمەن دارەجەسىنەن ايىرۋ، سونداي-اق وز­بەكستان قۇرامىنان شىعۋعا تى­يىم سالۋ بابى ەنگىزىلەدى.

رەسمي مالىمەتكە سۇيەنسەك، قاق­تىعىس سالدارىنان 18 ادام مەرت بولعان. 250-گە جۋىق تۇرعىن جا­را­لانىپ، 500-گە جۋىق ادام ۇس­تالعان. قۇقىق قورعاۋشىلار قازا تاپقاندار سانى رەسمي دەرەك­تەن كوپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.

قازىرگى تاڭدا قاراقالپاقستاندا تو­تەنشە جاعداي ەنگىزىلىپ، ايماق تەرريتورياسى مەن تۇرعىندارى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنعان. وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات مير­زيوەۆ وسى وقيعادان كەيىن قارا­قال­پاقستاننىڭ ەگەمەن مارتەبەسىن وزگە­رىس­سىز قالدىرۋدى ۇسىندى. سونداي-اق قارا­قالپاقستان جوعارعى كەڭەسىندە سوي­لەگەن سوزىندە بولعان وقيعاعا جەرگىلىكتى دەپۋتاتتاردىڭ كىناسى بارىن ايتتى.

«وسىنى وزدەرىڭ باستادىڭدار، وزدە­رىڭ باستاما كوتەرىپ، قول قويىپ، ۇسىنىپ، ماقۇل­­دادىڭدار»، دەدى ش.ميرزيوەۆ.

رەسمي مالىمەتكە سايكەس، وزبەكستان كون­ستيتۋتسياسىنداعى 70، 71، 72، 74 جانە 75-باپ رەداكتسيالارى وزگەرتىلمەيتىن بولدى. قارا­قالپاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىك مارتەبەسى جانە قالاعان ۋاقى­تىندا رەفەرەندۋم ارقىلى وزبەكستان قۇرامىنان شىعۋ مۇمكىندىگى ساقتالادى.

جالپى، قاراقالپاقستان – وزبەكستان قۇرامىنداعى اۆتونوميالى ايماق. ەلدىڭ 40 پايىز اۋماعىن الىپ جاتىر. شامامەن، 1،9 ميلليون ادام مەكەندەيدى. رەسمي ەكى ءتىلى بار: قاراقالپاق جانە وزبەك. 1924 جىلى قاراقالپاق اۆتونوميالى وبلىسى قۇرىل­دى. 1925 جىلدان 1930 جىلعا دەيىن قازاق اكسر قۇ­رامىندا بولدى. 1930 جىلدان 1936 جىل­عا دەيىن رسفسر قۇرامىن­دا، ال 1936 جىلى 5 جەلتوقساندا وزبەك كسر-نا ءوتتى. كسرو ىدىراعاننان كەيىن رەسپۋبليكا وزبەكستاننىڭ قۇرامىنا ەندى، بىراق وعان ەگەمەندىك الۋ قۇقىعى بەرىلدى.

قازاقستان باۋىرلاس ەلگە قولداۋ ءبىلدىردى

قاراقالپاقستانداعى وقيعادان كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ تەلەفون ارقىلى سويلەستى. اڭگىمە بارىسىندا ەكىجاقتى جانە وڭىر­لىك كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردى تال­قى­لانعانى بەلگىلى.

پرەزيدەنت وزبەكستان باس­شى­لىعى­نىڭ قاراقالپاقستانداعى تۇ­راق­تى­لىق­تى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شە­شىمى ۋاق­تىلى قابىلدانعانىن اتاپ ءوتتى. قاسىم-جومارت توقاەۆ شاۆكات ميرزيوەۆتىڭ كونستيتۋ­تسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جونىندەگى رەفەرەن­دۋم­دى ءساتتى وتكىزۋىنە تىلەكتەستىك ءبىلدىرىپ، بۇل وقيعا باۋىرلاس وزبەكستاندى جاڭعىرتۋعا با­عىتتالعان اۋقىمدى ­ساياسي جانە الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق باع­دار­لا­مالاردى جۇ­زەگە اسىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى قادام بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.

سونىمەن قاتار قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى دە مالىمدەمە جاساپ، وزبەك­ستاننىڭ باۋىرلاس مەملەكەت، سە­نىم­دى وداقتاس جانە ستراتەگيالىق سەرىك­تەس ەكە­نىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان قازاق­ستان­دا وزبەكستانداعى وقيعالاردى الاڭ­­­داۋشىلىقپەن قابىلدايتىنىن جەت­كىزدى.

«وزبەكستان باسشىلىعىنىڭ قارا­قالپاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جاع­دايدى تۇراقتاندىرۋ بويىنشا شەشىم­دەرىن قۇپتايمىز ءارى قولدايمىز. باۋىرلاس وزبەك­ستاندا اسا ماڭىزدى ساياسي وقيعا – كون­ستيتۋتسياعا تۇزەتۋلەر جونىندەگى رەفەرەندۋم قارساڭىندا – بەيبىتشىلىك
پەن تىنىشتىق ورنىعاتىنىنا سەنىمدىمىز.

قازاقستان وزبەكستانمەن 1998 جىلعى 31 قازانداعى ماڭگىلىك دوستىق تۋرالى شارت، 2013 جىلعى 14 ماۋسىمداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى شارت جانە 2021 جىلعى 6 جەلتوقسانداعى وداق­تاستىق قاتىناستار تۋرالى دەكلاراتسيا رۋحىنداعى كوپسالالى ىنتى­ماق­تاس­تىقتى دامىتۋ مەن نىعايتۋ باعىتىنا بەكەم»، دەلىنگەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تارات­قان مالىمدەمەدە.

جان-جاقتى تەرگەۋگە شاقىردى

قاراقالپاقستانداعى وقيعادان كە­يىن بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى ميشەل باچەلەت وقي­عانى جان-جاقتى تەرگەۋگە شاقىردى.

«كۇش قولدانۋ تۋرالى اقپارات الاڭ­داتادى. نارازىلىق كەزىندە ادام ءولىمى دە بولعان. بيلىكتى دەرەۋ اشىق ءارى تاۋەلسىز تەرگەۋ باس­تاۋعا شاقىرامىن. بيلىك وكىلى تاراپىنان جاسالعان زاڭسىزدىقتار دا جان-جاقتى تەرگەلۋگە ءتيىس»، دەلىنگەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى جوعارعى وكىلدىك تاراتقان مالىم­دەمەدە.

اقش تا احۋالعا الاڭداۋشىلىق ءبىل­­­دىرىپ، تاراپتاردى بەيبىت كەلىسىمگە شا­قىردى. «بيلىكتى حالىقارالىق نورمانى ساق­تاي وتىرىپ، تولىق، سەنۋگە لايىقتى، اشىق تەرگەۋ جۇرگىزۋگە ۇندەيمىز»، دەدى اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ رەسمي وكىلى نەد پرايس.

ەۋروپالىق وداق وزبەكستاندى زور­لىق-زومبىلىق وقيعالارىن اشىق جانە تاۋەلسىز تەرگەۋگە شاقىردى. ء«بىز قازا تاپقاندار مەن زارداپ شەككەندەردىڭ بولعانىنا قات­تى وكىنەمىز. وقيعالاردى مۇقيات باقى­لاۋدى جالعاستىرامىز. پرە­­زيدەنت مير­زيوەۆتىڭ قوعامنىڭ الاڭ­داۋىنا بايلانىس­تى ۇسىنىلىپ وتىرعان كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەرگە قاتىستى قابىلداعان قادام­دارىن ماقۇلدايمىز. تاراپتاردى كەز كەلگەن شيەلەنىستى نەمەسە ودان ءارى زور­لىق-زومبىلىقتى بولدىر­ماۋ ءۇشىن ءوز ارەكەت­تەرىندە ۇستامدى بولۋعا شاقىرامىز»، دەلىن­گەن ەۋروپالىق وداق تاراتقان حابارلامادا.

سوڭعى جاڭالىقتار

شەكارانىڭ شەبى بەرىك

قازاقستان • كەشە

باقىت مينيسترلىگى

قوعام • كەشە

ەلەكتر جەلىلەرى توزىپ تۇر

ەكونوميكا • كەشە

ۇلت ۇستازىنىڭ ۇلاعاتى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

«قىلمىسكەر» قالام

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار