كيەلى اتىراپ

بۇگىن استاناداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا “وتىرار” كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى وتەدى. كەشەگى كەڭەستىك يمپەريالىق يدەولوگيانىڭ قاساڭ قاعيداتىنا سۇيەنسەك, “جاراتىلعالى اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا ءجۇرىپ, ەكى-اق پايىزى ساۋاتتى بولعان بۇراتانا” حالىقتىڭ اراسىنان الەمدى مويىنداتقان ۇلى ويشىلدار شىعۋى, ورتا عاسىردا-اق وركەنيەت ورداسىنا اينالعان كورىكتى قالالار سالۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. قىزىل يدەولوگتار مۇنداي دۇمبىلەز جورامالدى پات­شا زامانىنان مۇراعا العانداي. رەسەي استا­ناسىندا باسىلعان “جيۆوپيسنايا روسسيا” كوپ­توم­دىعىنىڭ 1885 جىلى جارىق كورگەن ورىس ورتا­لىق ازياسىنىڭ كاسپي ماڭى, تۇركىستان جانە قىرعىز دالاسىنا ارنالعان 10-تومىنىڭ 138-بەتىندە “مۇندا ءبىر كەزدەرى ءوز كەزەڭى ءۇشىن ۇلكەن, گۇل­دەنگەن قالالار بولعان – ولاردىڭ قۇلان­دىلارى سول ءداۋىردىڭ كۋاسى. بۇل عيماراتتاردى قانداي حا­لىق تۇرعىزعانىن انىقتاۋ قيىن, دەگەنمەن, بۇل وسىندا وتكەن عاسىردا ءومىر سۇرگەن قاراقال­پاق­تاردىڭ ءىسى ەمەس ەكەنى بەلگىلى. وسىنداي قۇلاندى-قالدىقتارعا ارىس وزەنىنىڭ قۇيىلىسىنداعى وتىرار قالاسىن (تەمىر وسىندا قايتىس بولعان) جاتقىزۋعا بولادى”. تاياۋدا استاناداعى “فوليانت” باسپاسى “مەنىڭ وتانىم – قازاقستان” سەرياسى بويىن­شا جارىققا شىعارعان “وتىرار” كىتابى ءبىر اۋدان, ءبىر ايماقتىڭ عانا ەمەس, وركەنيەتىمىزدىڭ شەجىرەسى. كىتاپ اۆتورى – بەلگىلى قالامگەر, قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى سىيلىعىنىڭ يەگەرى ەركىن قىدىر كىتاپحانا, مەشىت, مونشا, كوممۋنيكاتسياسى بار ورتا عاسىرداعى گۇلدەنگەن قالا كەلبەتىن, الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى ءال-فارا­بي مەن ونىڭ ءىزباسارلارىنىڭ وتانىن, شىڭ­عىسحان شاپقىنشىلىعىنا قارسى جانقيارلىقپەن كۇرەسكەن قاھارماندىق ۇلگىسىن, بابتاردىڭ بابى, قوجا احمەتتىڭ ۇستازى ارىستانباب دامىل تاپقان, الەمدى ۋىسىندا ۇستاماق بولعان ءامىر تەمىردىڭ اقىرعى دەمى ۇزىلگەن شاھار شىرايىن بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن باعامدايدى. “فوليانت” باسپاسى اتالمىش سەريا بويىنشا بۇعان دەيىن “ ۇلىتاۋ”, “ويىل”, “ەرەيمەنتاۋ”, “قازىعۇرت” كىتاپ-البومدارىن وقىرمان تالقىسىنا ۇسىنعان ەدى. وتىرار – جۇرەگىمنەن ورىن العان كيەلى ۇعىم. وسى ولكەدە دۇنيەگە كەلىپ, وسى جەردە ءوسىپ, وسى ورتادا تاعىلىم-تاربيە العانىمدى ماقتان تۇتامىن. ارعى تاريحىنا ازىرگە تەرەڭدەمەي-اق, جارىق دۇنيەنىڭ قادىرىن, ءوزىم ءومىر شەرۋىن باستاعان بەرگى كەزەڭنىڭ جادىمدى جاڭعىرتار ساتتەرىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! اكەم ايتمۇحامەد مارقۇم (ايتباي) ءوز كەزەڭىنىڭ ءدىني ءىلىمىن تەرەڭ مەڭگەرگەن, ارعى-بەرگى تاريح­تان حابارى مول ءارى مولدا, ءارى اقىن بولاتىن. ءوز ورتاسىنا ۇنەمى يمان­دىلىق پەن ىزگىلىك شاپاعاتىن شا­شىپ, يسلام ءىلىمىنىڭ نۇرلى قاعيدا­لارىن ومىرمەن بايلانىستىرا ناسيحاتتاپ وتىراتىن. توڭىرەگىندە وسى ءىلىمنىڭ قاعيدات, قاسيەتىن بويلارىنا دارىتقان نەبىر كەمەل قاريالار جۇرەتىن. قاسيەتتى قۇران­نىڭ ءارالۋان سۇرەلەرى مەن اياتتا­رىن تالداپ, تاراتا ءتۇسىندىرىپ وتى­را­تىن قاريالاردىڭ كەسكىن-كەل­بەتتەرى وزگەشە بولاتىن. ولاردىڭ جان ايالار سوزدەرى مەن وزگەشە ءۇن­دەرى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا. كەيدە تۇسىمە كىرىپ, جەلەپ-جەبەپ جۇرگەن­دەي بولادى. بالا كەزىمدەگى سەزىمىمدى ارباپ الاتىن وتىرارتوبەنىڭ سۇسى بولەك ەدى. ول جانىڭدى تۇرشىكتىرەر نەشە الۋان اڭىز-حيكايات ارقالاپ تۇرا­تىن. ونىڭ قويناۋ-قاتپارلارى عاجايىپ حيكايالار شەرتەتىن. ويىن بالاسى ابايلاماي كەشكى قاراكو­لەڭ­كەگە ىلىگىپ قالعانىن بايقاي سالا تۇلا بويى تۇرشىگىپ, ۇرەيلەنە ءتۇسىپ, ءۇيدى-ۇيىمىزگە جوڭكىلەتىنبىز. ءويت­كەنى كۇنى بويى ۇنسىزدىك قۇشاعىندا جاتقان كونە وتىرار بىردەن ويانىپ, سويلەي باستاعانداي اسەر ەتەتىن. ءتىپتى توبەنى جايلاعان تاستار مەن كەسەكتەر قوزعالاقتاپ, توسىندە كوكتەگەن تال-تەرەكتەرى مەن نەشە الۋان وسىمدىك الەمى شەرلى تاريحتى شەرتە باستايتىنداي سىپسىڭداپ, سۋسىلداي جونەلەتىن. ءبىز سىرى جۇمباق ەرتەگىدەي وسى ولكەدە وستىك. وتىرار تاريحى مەك­تەپتە وقىتىلماعانىمەن, ۇستازدا­رىمىزدان جانە ەرتەگىدەي شەجىرە اعالارىمىزدان العان تاعىلىمى­مىز بەن تاربيەمىز بولەك ەدى. ولاردىڭ وزدەرىن كورىپ, سوزدەرىن كوكەيىمىزگە ءتۇيىپ ەرجەتتىك. وتىرار تاريحىنىڭ تەرەڭىنە بويلاي الماعانمەن, قانداي قاسيەتتى, كيەلى جەردىڭ تۇلەگى ەكەنىمىزدى ويلاي الاتىن دارەجەدە ەسەيدىك. ول كەزدە, ياعني ءبىز مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن تۇستا وتىرار تاريحى وقىتىلمايتىن, ءتىپتى تۇڭعيىق بولاتىن. ال وتىرار توپىراعى – تۇنعان تاريح. وتىرار ولكەسىندە 132 توبەشىك بار. اقىلدى اتا-بابالا­رىمىزدىڭ سول زامانداعى قالا سالۋ جۇيەسى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولار­لىق ەكەن. قۇرىلىس جۇيەسى قاتاڭ ساقتالعان. مىسالى, وتىرار ماڭىنداعى پىشاقشىتوبەدە قارۋ-جاراق جاسايتىن شەبەرلەر تۇرعان. قۇيرىقتوبەدە مال سوياتىن ورىن بولعان. وسى جەردەن مال ەتىن قالا بازارىنا جونەلتىپ وتىرعان. ال­تىن­­توبەگە زەرگەرلەر ورنالاسىپ, ساۋدا-ساتتىقپەن, قولونەر شەبەر­لىگىمەن اينالىسقان. قىسقاسى, ءار توبەنىڭ وزىنە ءتان تاريحى, وزىندىك سىر-سيپاتى بولعانىن تاريحشى­لارىمىز ەندى-ەندى انىقتاي باستادى. وتىراردىڭ داڭقىن الەمگە پاش ەتكەن تۇلعالار, عۇلامالار, حاندار, باتىرلار, ونەرپازدار قانشاما؟! سولاردىڭ قايسىبىرىن عانا ماق­تانىشپەن اتاپ وتكىم كەلەدى. وتىراردىڭ داڭقىن الەمگە ايگىلەگەن – ءابۋ ناسىر ءال-فارابي – اريستوتەلدەن كەيىنگى دۇنيە ءجۇزى ءبىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ ەكىن­شى ۇستازى اتانعان دانىشپان, ەنتسيكلوپەديست عالىم. ونىڭ ءىزىن الىپ قانشاما عۇلامالار تۇلەپ ۇشتى, الەكساندريادان كەيىنگى باي كىتاپحانا بولعان وسى وڭىردە. شىڭعىسحان, قايىرحان, ارىس­تانباب, ءامىر تەمىر, كۇش اتاسى قاجىمۇقان, تۇرعانباي داتقا – وسى وڭىرگە تاعدىرىن تەلىگەن قان­شاما تۇلعالار بار تاعى دا! قاسيەت­تى مەكەندە كىندىك قانى تامعان ۇلت ماقتانىشى – وزبەكالى ءجانى­بەكوۆ, ءشامشى قالداياقوۆ ءتالىم­دەرىن كەلەر ۇرپاق ءالى تالاي ۇلگى ەتپەك. وتىرار وڭىرىنەن تالاي ار­قالى اقىن-جىراۋلار قانات قاقتى. مايلىقوجا, جۇسىپبەك قوجا, ەر­گوبەك قۇتتىباي ۇلى, ايتباي بەلگى­باي ۇلى, قىزىل جىراۋ, كەشەگى تاۋشەن, بۇگىنگى مۇحتار, امانحان, اسەلحان... ءالى قانشاما دارىندار اشادى دۇنيە ەسىگىن؟!. ەركىن قىدىر ەڭبەگىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ول وتىرار توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن ورەندەر تۋرالى عانا تولعاپ قويماي, وسى كيەلى اتىراپ, شەجىرەلى ولكەنىڭ قاتپار-قاتپار تەرەڭ تاريحىن قالىڭ شاڭنان ار­شىپ, جارقىراي كورسەتكەن تۇلعا­لارعا كەڭىنەن توقتالادى. جارتى عۇمىرىن وتىرارتوبەدە وتكىزگەن ارحەولوگ كەمەل اقىشەۆ, ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى تۋعان جەرىمەن قايتا قاۋىشتىرعان عۇلاما اقجان ما­شاني, فارابي ەڭبەكتەرىنىڭ ءماس­كەۋدە عانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭ­گەيدە تانىلىپ, تالقىلانۋى جو­لىندا ايانباي تەر توككەن فيلوسوف اعىن قاسىمجانوۆ, فارابتان شىققان ءابۋ ناسىردان وزگە دە عۇلامالار مۇراسىن مۇراعاتتاردان ارشىپ الىپ, عىلىمي اينالىمعا قوسقان ارابيست عالىم ءابساتتار دەربىسالى, بوزبالا شاعىنان-اق فارابي مەن وتىرار تاقىرىبىن شىعارماشىلىعىنىڭ وزەگىنە اينالدىرعان دۇكەنباي دوسجان, بار عۇمىرىن وتىرار جادىگەرلەرىن جيناۋعا باعىشتاعان مۋزەي-ادام اسانتاي ءالىموۆ تۋرالى كىتاپ اۆ­تورى عانا ەمەس, بارشا وتىرار­لىقتار ۇنەمى جىلى لەبىز, ىستىق ىقىلاس-پەيىلىن تانىتىپ جۇرسە قۇبا-قۇپ. وتىرار البوم-كىتابىن­دا وسى ءبىر قاسيەتتى ولكەگە جۇرە­گىنەن جىر ارناعان اقىندار دا ۇمىت قالماپتى. ولجاس پەن مۇح­تار­دان, سابىرحاننان بولەك, نار­ماحان بەگاليەۆ, ساتىبالدى دۋلاتي سياقتى جىر الەمىنە ءماشھۇر ەسىمدەرمەن قاتار, بۇرىن كوزگە تۇسە بەرمەگەن تىڭ ەسىمدەر دە قانشاما... قىسقاسى, وتىرار – قازاق تاريحىندا الار ورنى وزگەشە ولكە. ونىڭ تابيعاتى مەن تاريحى – سىرى تاۋسىلمايتىن شەجىرە. عاسىرلاردان عاسىرلارعا ۇلاسىپ جاتقان شەرلى تاريحتان الار تاعىلىم مول. تەك ونى وقي ءبىلۋ كەرەك. ءبىز سونىڭ كەيبىر تۇستارىن عانا ءسوز ەتتىك. وقىرمانعا جول تارتقان, وتىرار پەرزەنتىنىڭ قالامىنان تۋعان مىنا كىتاپ تا وسىنداي ىزگى ماقساتتى كوزدەيدى. ومىرزاق ايتباي ۇلى, حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, قر ۇعا اكادەميگى.