قازاقستان • 05 شىلدە، 2022

قارالى كەزەڭ كارتيناسى

46 رەت كورسەتىلدى

قازاق حالقىن قىناداي قىرعان اشارشىلىق تاقىرىبىنىڭ اينالاسىندا ءالى دە انىقتالما­عان تاريحي دەرەكتەر، شۇقشيا قاراۋدى قاجەت ەتەتىن جايتتار از ەمەس. مەملەكەت باسشىسى ءوزى­نىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقا­لا­سىندا وسى ماسەلەگە ايرىقشا توقتالا وتىرىپ: «ميلليونداعان ادامدى قازاعا ۇشىراتىپ، ءتىرى قالعانىن جان ساۋعالاپ بوسىپ كەتۋگە ءماجبۇر ەتكەن الاپات اشارشىلىقتىڭ العاشقى كەزەڭى – 1921-1922 جىلدارداعى ناۋبەتتەن بەرى 100 جىل ءوتتى. سول زۇلماتتىڭ كەسىرىنەن قىرى­لىپ قالماعاندا حالقىمىزدىڭ سانى الدەنەشە ەسە كوپ بولار ەدى. تاريحىمىز­دىڭ وسى اقتاڭداق بەتتەرى ءالى كۇنگە دەيىن جان-جاقتى زەرتتەلمەي كەلەدى» دەگەن بولاتىن.

پرەزيدەنت اتالعان ويدىڭ جالعاسىن­دا اشارشىلىققا بايلانىستى الا-قۇلا دەرەكتەر مەن ءارتۇرلى كوزقاراس قوعامدى اداستىراتىنىن، سوندىقتان ءتيىستى تاريحي قۇجاتتار مەن جينالعان دەرەكتەردى مۇقيات زەرتتەۋ عىلىمي قوعامداستىق ءۇشىن ۇرپاق الدىنداعى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ەكەنىن باسا ايتتى.

البەتتە، مۇنداي اۋقىمدى تاقىرىپتى كەمەرىنە جەتكىزىپ، تۇبەگەيلى زەرتتەپ-زەردەلەۋ از ۋاقىتتا اتقارىلار شارۋا ەمەس. تاريح ناقتىلىقتى سۇيەدى. جالعان دولبار، بايلام-بولجام قاسىرەتتى كەزەڭنىڭ كارتيناسىن ءادىل تارازىلاي الماسى انىق. سوندىقتان تاريحي قۇجاتتاردىڭ الەۋەتىنە سۇيەنۋدىڭ ماڭىزى زور. وسىنى ەسكەرگەن ارحيۆ عالىمدارى بۇل تاقىرىپتاعى اسا قۇندى دەرەكتەردى قامتىعان قوس تومدىقتى جارىققا شىعاردى. «قازاقستانداعى اشارشىلىق 1921-1923» دەپ اتالعان ەڭبەك قازاق دالاسىن جالماعان اشارشىلىقتىڭ العىشارتتارى مەن سەبەپتەرى، بارىسى مەن سالدارى تۋرالى مول ماعلۇمات بەرە وتىرىپ، اۋىر ناۋبەتتىڭ تاريحىن تولىق تۇسىنۋگە جول اشادى.

تاريحي ەڭبەكتىڭ تانىستىرىلىمى­نا جي­نال­عان عالىمدار 1921-1923 جىلدار­داعى اشارشىلىق تاريحىنا قاتىستى تىڭ قۇجاتتار كەشەنى العاش رەت توپتاستىرىلىپ، عىلىمي اينالىمعا ەنگەنىن ايتادى.

– اشارشىلىق ۇلت تاريحىن قاسىرەتپەن ايعىزداعان اۋىر ناۋبەت. زۇلمات شىرقاۋ شەگىنە جەتكەن 1922 جىلدىڭ قىس-كوكتەم ايلارىنىڭ وزىندە 3 ملن-عا جۋىق ادام اشتىق قۇرساۋىنا ءىلىنىپ، 1 ملن-عا تارتا بالا قاراۋسىز قالدى. ءتىپتى ادام ەتىن جەۋ فاكتىلەرى دە تىركەلدى. مۇنداي قۇجاتتار ارحيۆتە كوپتەپ كەزدەسكەنىمەن، ولاردى جيناققا قوسپاۋدى ءجون كوردىك. ارحيۆ ىزدەنىسى جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە ايقىندالعان تاريحي دەرەكتەردى زەردەلەي وتىرىپ، ولاردى ارحەوگرافيالىق وڭدەۋدەن وتكىزۋ بارىسىندا قۇجاتتار جيناعىنا جالپى سانى 450-دەن استام قۇجات پەن ماتەريال ەنگىزىلدى. بۇل جيناق زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن دە اسا قولايلى قۇرال بولادى دەپ ەسەپتەيمىز. تاريحي قۇجاتتار جيناعى ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنداعى ءىرى كىتاپحانالار مەن ىرگەلى وقۋ ورىندارىنا تاراتىلادى، – دەيدى ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ ديرەكتورى ءسابيت شىلدەباي.

سول ءبىر قيلى كەزەڭدە اشارشىلىقتىڭ زاردابىن تارتپاعان اۋلەتتەر كەمدە-كەم. ىرگەلى ەڭبەكتىڭ جارىق كورۋىنە قارجىلاي قولداۋ تانىتقان مەتسەنات-دارىگەر عاني سماحان ۇلى جيناقتىڭ تانىستىرىلىمىندا ءوز ناعاشى جۇرتىنىڭ باسىنان وتكەن اۋىر كۇندەردى اڭگىمەلەپ بەردى.

– ءوزىمنىڭ ناعاشى جۇرتىم ءاسىل اتا نەمەرەسى قۇلبايتەگى ىسا ۇلى ءبىلال كوكەم ءوزىنىڭ ءبىر كىندىكتەن 14 اعايىندى بول­عانىن، ونىڭ 11-ءى وسى زۇلماتتى جىلدار الاپاتىنان كوز جۇمعانىن بىزگە كۇر­سىنىسپەن ايتىپ وتىراتىن. ول كىسى ۇنەمى توقتىقتىڭ قادىرىن ءبىلۋدى، ىسىراپقا جول بەرمەۋدى، حالىققا، اعايىنعا مەيىرىمدى بولۋدى ناسيحاتتاپ ۇلگى ەتەتىن. «اللانىڭ بەرگەن ءار كۇنىنە تاۋبە ەتەيىك» دەي­تىن، جارىقتىق كوكەم. وسىنداي سالماعى اۋىر اڭگىمەلەردى شەشەسى قوشامان­قىزى زاۋرەكۇل اجەمىزدىڭ ۇرپاعىنا تۋعان كەلىنى اسەم قاسىمقىزىنا جەتكىزگەنىن ەل-جۇرتى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن، «كوكساراي» اۋىلىنىڭ كونەكوز تۇرعىندارى ۇلكەن تەبىرەنىسپەن ايتادى. سوندا ءىنىسى تورەحان كوكەم قارىنداسى قاپيزا اپام اكە-شەشەسىنە كۇندىز قولعابىس جاساپ، تۇندە ء«بىر ۋىس بيدايدى» قول ديىرمەنگە تارتىپ تالعاجاۋ ەتكەنىن، اش قۇرساقتارىن تويدىرماسا دا ومىرلەرىن سولاي ساقتاپ قالعانىن بىزگە جەتكىزگەن. وسى وقيعالار­دى جاسىمنان ەستىپ وسكەندىكتەن دە وسىناۋ تاريحي ماڭىزى زور جيناققا قول­داۋ بىلدىرۋگە بىردەن كەلىسىمىمدى بەردىم. تاريحتى تانۋداعى باستى ماقسات – وتكەنگە سالاۋات ايتا وتىرىپ ۇلتتىق رۋحىمىزدى جانۋ، قايراتتانۋ، ىنتىماققا ۇيىسۋ، سول ارقىلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرىن ساقتاپ قالۋ. بۇگىنگى ۇرپاق سول جىلداردىڭ ىزعارىن، سالماعىن بار بولمىسىمەن سەزىنە السا ەرتەڭىمىز جارقىن، – دەيدى عاني سماحان ۇلى.

ءيا، زۇلمات جىلدار زوبالاڭىن كوز الدىمىزعا اكەلەتىن مۇنداي وقيعالار قازاق دالاسىندا از بولعان جوق. قازاق ۇكىمەتىن (سوۆناركوم) ءۇزىلىسسىز 14 جىل باسقارعان اسا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى نۇرتاس وڭداسىنوۆ: «1917 جىل ءبىر تامشى جاۋىن بولماي، قاتتى قۇرعاقشىلىق بولدى. جىلىنا ەكى مارتە تاسيتىن سىرداريانىڭ سۋى ساعا­سىنان شىقپاي قالدى. قانشا ەلدى جانە ونىڭ ميلليونداعان باس مالىن اسىراپ كەلگەن ەگىستىكتەرى، مايسا شابىندىقتارى، بايتاق جايىلىمدارى شولگە اينالدى، قىس اسا قاتتى بولدى. وسىنداي جاعىمسىز قۇبىلىستاردىڭ سالدارىنان تۇراقتى سۋارمالى جەرى جوق قازاقتار ادام ايتقىسىز جۇتقا ۇشىرادى، قارا شىبىنداي قىرىلدى. ودان كەيىنگى جاپپاي اشارشىلىق حالقىمىزعا اۋىر قاسىرەت ارقالاتتى»، دەپ جازادى ءبىر ەستەلىگىندە.

جيناق دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، ءتۇرلى كەسەلدىڭ ءورشۋى، شەگىرتكەنىڭ قاپتاۋى اشارشىلىق دەرتىن ودان سايىن اسقىندىرا تۇسكەن. ايتالىق، 1921-1923 جىلدارداعى اشارشىلىق تەك قازاقستاننىڭ 5 گۋبەرنياسى مەن 1 ۋەزىن عانا ەمەس، كەڭەستىك رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ 30-دان استام گۋبەر­نياسىن قامتىدى. اسىرەسە رەسەيدىڭ سامارا، ساراتوۆ، پوۆولجە، باشقۇرتستان، پريۋرالە جانە باتىس ءسىبىر ايماقتارى اشارشى­­­لىق­تان قاتتى زارداپ شەكتى. اشارشى­لىق ­جاي­لاعان وسى 35 گۋبەرنيانى مەكەندەگەن ­90 ميلليون حالىقتىڭ 33 ميلليونى (رەسمي مالىمەتتەردە 22 558 550 ادام) اش­تىقتىڭ اۋىر زاردابىن تارتسا، ونىڭ 5 ميلليوننان استامى الاپات اشتىقتىڭ قۇربانى بولدى. بىراق بۇگىنگى تاڭعا دەيىن 1921-1923 جىلدارداعى اشارشىلىق پەن ونىڭ سالدارىنان ءورشي تۇسكەن جۇقپالى اۋرۋلار جانە ىندەتتەردەن قايتىس بولعان ادامداردىڭ سانىن ناقتى انىقتاعان بىر­دە-ءبىر زەرتتەۋ جۇمىسى جوق. 1921-1923 جىلدارى قازاقستاندا بولعان اشارشى­لىق تاريحى – وتاندىق تاريحناماسى­نىڭ وسال تۇستارىنىڭ بىرىنە جاتادى. بۇل تاقىرىپ كەشەگى كەڭەس تاريحناماسىن­­­دا دا دۇرىس قاراستىرىلمادى. زەرتتەۋ­شى­لەر ازامات سوعىسىنان كەيىن بولعان 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىق­­تىڭ باستى سەبەپتەرى رەتىندە كەڭەس وكىمە­تىن ورناتۋ جولىنداعى كۇرەس بارىسىن­دا شارۋاشىلىقتىڭ كۇيزەلىسكە ۇشىراۋىن، قۋاڭشىلىقتى، ازامات سوعىسىنىڭ قيىن­شىلىقتارىن، بيلىك تاراپىنان جىبەرىلگەن ەكونوميكالىق قاتەلىكتەردى باسا كورسەتەدى.

«پرەزيدەنت جارلىعىمەن قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ باستاماسىمەن، عالىمداردىڭ ۇلكەن ەڭبەگىنىڭ ناتي­جەسىندە بۇعان دەيىن قازاقستانداعى اشار­شىلىق تۋرالى 5 تومدىق جارىق كوردى. العاشقى 5 تومدىق 1931-1932 جىلدارداعى اشتىقتى ارقاۋ ەتتى. ال 1921-1923 جىلدارداعى اشارشىلىق وسى ۋاقىت­قا دەيىن كولەڭكەدە جاتقان تاقىرىپ ەدى. ناقتى رەسمي قۇجاتتارمەن دايەكتەلگەن جيناق اشارشىلىق تاقىرىبىن زەردەلە­گىسى كەلگەن ىزدەنۋشىلەرگە جولباسشى بولادى دەپ ەسەپتەيمىز. تاقىرىپ وتە اۋقىم­دى بولعاندىقتان الداعى ۋاقىتتا ۇلكەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ، بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جۇيەلى جالعاسىن تابادى دەگەن سەنىمدەمىز»، دەيدى تاريحشى مامبەت قويگەلدى.

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

اباي مۇراسى اسقاقتادى

اباي • بۇگىن، 00:04

ۇلتتىق مەرەكە

اباي • بۇگىن، 00:02

ەت ماسەلەسىنە ەپ كەرەك

ەكونوميكا • بۇگىن، 00:01

ۇلت ۇستازى جانە باتپاقتى مەكتەبى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

جاۋىنگەر جىر

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار