ساياسات • 04 شىلدە، 2022

جاڭا كودەكس نەنى كوزدەيدى؟

105 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزدە جاڭا الەۋمەتتىك كودەكس ازىرلەنىپ جاتىر. بيىل اتالعان كودەكس جوباسى پارلامەنت قاراۋىنا ۇسىنىلادى. وسىعان وراي Amanat پارتيا­سى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق وتباسى جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى قوعامدىق كەڭەس كودەكسكە ەنگىزىلگەن ۇسىنىستاردى تالقىلادى.

پرەزيدەنت ق.توقاەۆ الەۋمەتتىك كودەكس ازىرلەۋدى قۇزىرلى ورگاندارعا 2020 جىلى تاپسىرعان بولاتىن. «بۇل قۇجات اياسىندا ءبىز الەۋمەتتىك ساياساتتى پاندەميا مەن جيناقتالعان پروبلەمالاردى ەسكەرە وتىرىپ، جاڭا جاعدايعا بەيىمدەۋىمىز كەرەك. الەۋمەتتىك كودەكس جاڭا قوعامدىق شارتتىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى بولۋعا ءتيىس»، دەگەن مەملەكەت باسشىسى وسى جىلدىڭ باسىندا زاڭنامانىڭ ماڭىزدىلىعىن تاعى دا اتاپ وتكەن بولاتىن.

كودەكس جوباسى ەكى جىلعا جۋىق ۋاقىتتا دايىن بولدى. «الەۋمەتتىك كودەكس ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى تۋرالى بىرىڭعاي ءبىلىم كوزىن قۇرۋعا، مەملەكەتتىڭ، جۇمىس بەرۋشىلەر مەن قىزمەتكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك سالاداعى مىندەتتەمەلەرى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن بەكىتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ بولجانۋدا. قازاقستان ءۇشىن مۇنداي قۇجات – جاڭالىق، ونى ازىرلەۋ الەۋمەتتىك سالانى رەگلامەنتتەيتىن بارلىق زاڭداردى ءبىر كودەكسكە بىرىكتىرۋ قاجەتتىلىگىمەن نەگىزدەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا مۇنداي زاڭدار سانى 17-دەن كەم ەمەس، ولار جاردەماقىلار، اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تۋرالى، مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ، زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى جانە ت.ب. جاڭا كودەكستىڭ باستى مىندەتى – مەملەكەتتەن كىم، قانداي جاعدايدا جانە قانداي كومەك الا الاتىندىعىن ناقتى رەتتەۋ»، دەدى رەسپۋبليكالىق وتباسى جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعاسى، ءماجىلىس دەپۋتاتى دينارا زاكيەۆا.

وتىرىسقا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا قاتىسىپ، كودەكسكە ارقاۋ بولار باستى ماسەلەلەردى تالقىعا سالدى. ء«بىز جاڭا الەۋمەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدى وتباسىنىڭ دامۋىنا نەگىزگى جاعداي جاساۋدان باستادىق. وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ داعدىلارى مەن قۇزىرەتتەرىنە قاراي جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگى تەڭ بولۋى قاجەت. ال ونى ءبىز ءوز بالالارىمىزدان باستاۋىمىز كەرەك، ويتكەنى جاستار – قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى. جاس بۋىننىڭ شىعارماشىلىق ويلاۋى، جوعارى ىسكەرلىك قابىلەتتەرى دۇرىس باعىتقا باعىتتالۋى ءتيىس»، دەدى مينيستر قازىرگى ەلدەگى جاستار جانە وتباسى جاعدايىنا توقتالىپ.

ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، بۇگىندە ەلىمىزدە 6 716 565 وتباسى بار بولسا، ونىڭ 2 416 364-ءى عانا جاعدايى جاقسى وتباسىلار قاتارىندا. 873 974  وتباسىنىڭ جاعدايى قاناعاتتانارلىق، ال 1 156 815 شاڭىراق داعدارىس جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر، 890 432 وتباسىنىڭ جاعدايى ناشار (ەڭ كوبى الماتى وبلىسىندا – 106 247، تۇركىستان وبلىسىندا – 85 985، شىعىس قازاقستان وبلىسى  – 69 986 جانە الماتى قالاسىندا – 77 738) جانە 1 378 980 وتباسى ەرەكشە باقىلاۋدا تۇر. ال 625 مىڭ بالا از قامتىلعان وتباسىلاردا تۇرادى، سونىمەن قاتار 97 مىڭ بالا – ەرەكشە بالالار قاتارىندا.

«وتباسىلاردىڭ مۇنداي جاعدايعا جەتۋىنىڭ باستى سەبەبى – جۇمىسسىزدىق»، دەيدى ساراپشىلار. الەۋمەتتىك كودەكس­كە ەنگىزىلگەن باستى ۇسىنىس تا ەڭبەك ماسەلەسىنە قاتىستى بولىپ وتىر، اسىرەسە جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ باستى نازارعا الىنعان. وسى ورايدا تامارا دۇيسەنوۆا Enbek.kz پلاتفورماسىنىڭ جاڭارتىلعان فورماتىن تانىستىرىپ، جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىنە توقتالدى.

«قازىردە ەلىمىزدەگى 58 پايىز جۇمىس كۇشىن 1987، 1990، 1991، 1992 جىلى تۋعان ازاماتتار قامتىپ وتىر. دەموگرافيالىق ءوسىمدى ايتار بولساق، 2000 جىلدان باستاپ قازاقستاندا تۋ كورسەتكىشى 90-جىلدارعا قاراعاندا الدەقايدا ءوستى. قازىر وسى بالالاردىڭ الدى ەڭبەك جاسىنا جەتتى. ولار جاڭا عاسىر مەن تەحنولوگيا زامانىندا دۇنيەگە كەلگەندەر. سوندىقتان ەڭبەك شارتى، جۇمىس كوزى دە جاڭارۋدى قاجەت ەتەدى. جۇمىسسىزدىق دەندەگەن سايىن ەلىمىزدە ىشكى ميگراتسيا دا ماسەلەگە اينالدى. سولتۇستىك وبلىستاردان حالىق، اسىرەسە جاستاردىڭ كوبى الماتى، نۇر-سۇلتان، شىمكەنت قالالارىنا قونىس اۋدارۋدا. ءبىز سولتۇستىك وڭىرلەرگە بارىپ، بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋعا تىرىستىق. ورتالىقتاعى، باس قالالارداعى ءىرى كاسىپورىندار، كومپانيالار، ءىرى ساۋدا جەلىلەرى سولتۇستىك وبلىس­تاردان فيليالدارىن اشۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن ايتادى. وسىنى قولعا الماساق، وڭىرلەردەگى تۇرعىنداردىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاي المايمىز»، دەدى مينيستر وتباسى تسيفرلى كارتاسىن تانىس­تىرا وتىرىپ.

سونىمەن قاتار تامارا دۇيسەنوۆا «ديپلوممەن – اۋىلعا!»، «جاستار پراكتيكاسى» باعدارلامالارىن قايتا قاراۋدى ۇسىندى. قازىردە ەلىمىزدە دارىگەر، پەداگوگ، مال دارىگەرى سەكىلدى ماماندار جەتىسپەيدى، اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە مامان تاپشىلىعى قاتتى بايقالادى. جاڭا الەۋمەتتىك كودەكستە وسى كادر تاپشىلىعىنىڭ ورنىن تولتىرۋ قاراستىرىلعان. «سىرتقى يمميگراتسيا ياعني ازاماتتاردىڭ ەلگە كەلۋىن قامتۋ ءۇشىن ىشكى تەڭسىزدىك پەن مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ، قازاقستاندى بىلىكتى كادرلاردى (ستۋدەنتتەر، مۇعالىمدەر، جۇمىسشىلار، بيزنەسمەندەر) تارتۋ ورتالىعىنا اينالدىرۋ قاجەت. ال سىرتقى ەميگراتسيا ياعني ەلدەن كەتۋشىلەرگە، وتانىنان تىس جەردە جۇرگەن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارىن ءتيىمدى قورعاۋ جۇيەسىن قۇرۋ قاجەت»، دەدى مينيستر. سونداي-اق كوشى-قون ساياساتىندا ءبىلىم، بيزنەس، ەڭبەك جانە ەتنوستىق يمميگراتسيا، بوسقىنداردى قابىلداۋ، ەڭبەك ەميگراتسياسى جانە ىشكى ميگراتسيا بىرگە قاراستىرىلۋى قاجەت.

سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسى ءتيىمدى ءارى اۋقىمدى بولۋى كەرەك. بۇگىنگى كۇنى ەل بويىنشا 114 ستاتسيونارلىق جانە 112 جارتىلاي ستاتسيونارلىق تيپتەگى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى، 484 ۇيلەردەگى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى جانە 183 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم بار. «الەۋمەتتىك كومەككە مۇقتاج ادامداردىڭ سانىن ەسەپتەسەك، بۇل مەكەمەلەر جەتكىلىكسىز»، دەيدى ساراپشىلار. الەۋمەتتىك قىزمەت كوبىنەسە تولىقتاي ءىرى قالالاردا عانا كورسەتىلەدى، ال اۋىل-ايماقتاعى حالىق بۇل كومەكتىڭ جالپى قىزمەتىن عانا كورىپ وتىر. وسى ورايدا الەۋمەتتىك كودەكس قارتتارعا، مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا جانە سال اۋرۋىمەن اۋىراتىن مۇگەدەك بالالارعا الەۋمەتتىك كومەك رەتىندە بەرىلەتىن مەكتەپ-ينتەرناتتاردى كەزەڭ-كەزەڭمەن ءبولۋ، الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ۇيىمداردى پاكەتتىك قىزمەت كورسەتۋگە باعىتتاۋ، شالعاي اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە «موبيلدىك قىزمەتتەردى» (ۇەۇ، ۆولونتەرلەر) قۇرۋدى ۇسىنادى.

كودەكستە سونداي-اق زەينەتكە شىعۋ كەزەڭىندە تولەنەتىن تولەمدەر دە قاراستىرىلعان. قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە 1998 جىلعا دەيىن زەينەتكە شىققان 365 مىڭ ادام بار. ولار بازالىق جانە ىنتىماقتى زەينەتاقى جۇيەسىمەن تولەم الىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، بۇلارعا وزگەرىس قاجەت ەمەس. سونىمەن قاتار 1998-2038 جىلدار ارالىعىنداعى وتپەلى كەزەڭ زەينەتكەرلەرى 1،8 ملن ادامدى قۇرايدى. ولار بازالىق جانە جيناقتاۋشى قورلاردىڭ كورسەتكىشىمەن تولەم الادى، بۇل زەينەتكەرلەردىڭ تولەمدەرىنە وزگەرىس قاجەت. ال 2038 جىلدان كەيىنگىلەرگە بازالىق جانە جيناقتاۋشى قورلاردىڭ كورسەتكىشىمەن زەينەتاقى تولەنبەك. بۇل كەزدە زەينەتاقى كولەمى ەداۋىر ازايىپ قالماق، سوندىقتان جۇمىس بەرۋشىدەن قىزمەتكەردىڭ جيناقتاۋشى قورىنا اي سايىنعى تولەم اۋدارۋ مىندەتتەلمەك.

وسى جانە وزگە دە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر قاراستىرىلعان كودەكس پارلامەنتكە جولدانادى. وتىرىس قورىتىندىسى بويىنشا كەڭەس مۇشەلەرى ورتالىق مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بىرقاتار ۇسىنىم جولدادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاننىڭ ەكسپورت كولەمى ارتتى

ەكونوميكا • بۇگىن، 09:52

پلەي-وففتان تىس قالدى

فۋتبول • بۇگىن، 08:43

ءۇشىنشى ورىنعا كوتەرىلدى

سپورت • بۇگىن، 08:40

ۇزدىك تورتتىكتىڭ قاتارىندا

تەننيس • بۇگىن، 08:39

مىڭعا جۋىق بالانى كەنە شاقتى

ايماقتار • بۇگىن، 08:34

اۋرۋحانانىڭ جاڭا كورپۋسى اشىلادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:30

قاڭعىباس مىسىقتان قاۋىپ كوپ

قوعام • بۇگىن، 08:25

تسيفرلاندىرۋ جۇمىسىمەن تانىستى

ايماقتار • بۇگىن، 08:15

ۇلىلار ۇندەستىگى

قازاقستان • كەشە

باعا باقىلانادى

قارجى • كەشە

مەيىرىم شۇعىلاسى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار