ساراپشى-ەكونوميست تالعات دەمەسىنوۆ ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردىڭ قوردالانىپ قالۋىنا وليگوپوليالىق قىسىم سەبەپ بولدى دەگەن ويعا باسىمدىق بەردى. وتىز جىل بويى قوردالانىپ, «مۇزى قالىڭداپ كەتكەن سەڭدى» تەك ساياسي رەفورمالار ارقىلى عانا بۇزا الامىز.
«Instant Payments» سەرىكتەستىگى قتج عانا ەمەس, وزگە كومپانيالارمەن دە كەلىسىمشارت بويىنشا جۇمىس ىستەگەن. قتج-دان وزگەلەرى كەلىسىمدى ۇزەتىنىن ايتقان جوق. باسىندا وتىرعاندار ايتقىزباي وتىر. ولار باعانى بەلگىلەۋ قۇقى ارقىلى ويىنىن جالعاستىرا بەرۋگە مۇددەلى. ءبىز پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسىنا باق ارقىلى دا, الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى دا قولداۋ ءبىلدىرۋىمىز كەرەك. حالىقتىڭ قولداۋى كوپ ماسەلەنى شەشەدى», دەيدى ت.دەمەسىنوۆ.
ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ءبىز تۇلعاعا تابىنۋ ءداۋىرىنىڭ زارداپتارىمەن بەتپە-بەت قالدىق. نارىقتىڭ 35 پايىزىن جاۋلاپ العان دەلدال كومپانيالاردىڭ ار جاعىندا تۇرعانداردىڭ ءبارى وليگارحتارمەن بايلانىستى ەكەنىن ەسكە تۇسىرگەن ساراپشى ءبىزدى اۋىر سىناقتار كۇتىپ تۇرعانىن, مۇنى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسپەن سالىستىرۋعا بولاتىنىن ايتتى. كەدەرگى سىرتقى فاكتوردان ەمەس, ءوز ىشىمىزدە. 30 جىل بويى نارىقتى ۋىسىندا ۇستاپ تۇرعان ۇركەردەي توپ بارىمەن بولىسۋگە دايىن ەمەس.
«حالىقتىڭ تابىسىن كوتەرۋ باعدارلاماسىن دەلدال كومپانيالارعا قارسى كۇرەسپەن قاتار الىپ ءجۇرۋ كەرەك. بۇل جەردە مەملەكەت باسشىسىنىڭ پارمەنىنە قوسىمشا كۇش كەرەك. ىشكى نارىقتى دەلدالداردان تازارتۋدى زاڭ اياسىندا, مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە جۇرگىزۋ كەرەك. مىسالى, گەرمانيادا نارىقتاعى دەلدالداردىڭ تىزبەگى كوبەيگەن سايىن ولاردىڭ ۇلەسىن قىسقارتىپ وتىرۋ تاجىريبەسى بار. تىزبەكتە تۇرعان العاشقى كومپانيانىڭ ۇلەسى 5 پايىز بولسا, سوڭعىسى 0,1 پايىزبەن شەكتەلەدى. ەگەر سونىڭ ءبارىن زاڭداستىرساق, ۇلەسىنەن قاعىلعان دەلدالدار نارىقتان وزىنەن-ءوزى ىسىرىلىپ شىعادى», دەيدى ت.دەمەسىنوۆ.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلكەن قادامدارعا تاۋەكەل ەتىپ وتىر. قورعاس كەدەن بەكەتى «تازالانا» باستاعان 20 كۇننىڭ ىشىندەگى بيۋدجەت ءتۇسىمى شامامەن 8 ملن دوللار دەگەن ءسوز بار. قورعاس بەكەتى 2-3 كومپانيانىڭ باقىلاۋىندا بولدى دەگەن دەرەك تە جوق ەمەس. ولار قىتايدا 200 تەڭگە تۇراتىن ۇيگە كيەتىن اياققيىمدى 2 مىڭ تەڭگەدەن ساتسا دا, قولىن ەشكىم قاقپاي كەلدى.
«مەملەكەت باسشىسى حالىقتىڭ تابىسىن جۇمىسپەن قامتۋ, ءىجو دەڭگەيى ارقىلى كوتەرۋ قاجەتتىگىن ايتىپ وتىر. حالىقتىڭ كوڭىلىن مەملەكەت بولگەن دەمەۋ قارجىمەن «دەمدەپ» قويۋعا ۇلتتىق قوردىڭ مۇمكىندىگى جوق. كەدەندى دەلدالداردىڭ قۇرساۋىنان, نارىقتى وليگارحتاردىڭ قىسىمىنان تازارتساق, قازىناعا قارجى تۇسەدى, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ, تابىسىن كوتەرۋ, ينفلياتسيادان قورعاۋ ماسەلەلەرى نارىق جولىمەن شەشىلەدى», دەپ اتاپ ءوتتى ت.دەمەسىنوۆ.
حالىقارالىق تاجىريبەدە حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ مەن باعا ساياساتى ءبىر-بىرىمەن يىق تىرەسە جۇرەتىن باعىتتار. ىشكى نارىقتا باعا ساياساتىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلار تۋرالى مالىمەتتەر اشىق ايتىلۋعا ءتيىس. وسىعان دەيىن باعا ساياساتىنداعى يمپورتتىڭ ۇلەسى دەيتىن بولساق, ەندى دەلدالداردىڭ ۇلەسى دەگەن تۇسىنىك اشىق اينالىمعا ەندى. بۇل ءسوزدى قورىقپاي ايتاتىن بولدىق. قىسقاسى, الپاۋىت كومپانيالار سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن شاعىن كومپانيالارىمەن كەلىسىمشارت ارقىلى باعانى باقىلاۋىندا ۇستاپ كەلگەندەردىڭ اتتارى اتالىپ, تۇستەرى تۇستەلە باستادى.
مىسالى, جىل باسىندا 120 تەڭگەگە اسپانداپ كەتكەن گاز باعاسى حالىقتىڭ دۇرلىگۋىنەن كەيىن 50 تەڭگەگە ءتۇستى. بۇل رەتتە ءبىر عانا گاز باعاسىنان ۇلەس الىپ وتىرعان بىرنەشە كومپانيانىڭ بولعانى ەندى ايتىلىپ جاتىر. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ جىل باسىندا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە سۇيىتىلعان گازدىڭ نارىق تىزبەگى مەنشىگىندە نە گاز قۇيۋ ستانساسى, نە گاز جيناقتاۋ ستانساسى جوق ويىنشىلار بار ەكەنىن اشىپ ايتتى.
«وسىنداي ويىنشىلاردى تىزبەكتەن الىپ تاستايتىن شىعارمىز. ياعني تەك ناقتى گاز وندىرۋشىلەر, گاز قۇيۋ ستانسالارى نەمەسە ۇيلەرگە قاجەت گازدى جيناقتايتىن ستانسالارى بار ويىنشىلار عانا نارىقتا قالادى. بۇل بىزگە ءتىپتى وسى 50 تەڭگەلىك باعانىڭ ىشىندە نارىق تىزبەگىندەگى قاتىسۋشىلاردىڭ كىرىستىلىگىن قايتا رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ب.اقشولاقوۆ.
سودان كەيىنگى قاپەرگە الاتىن ەكىنشى فاكتور – ساندا بار, ساپاسى جوق باعدارلامالاردى سكرينگتەن وتكىزىپ, وڭتايلاندىرۋ, سىننان وتكەندەرىنە ستراتەگيالىق مازمۇن بەرۋ قاجەتتىلىگى. ساياساتتانۋشى زامير قاراجانوۆ «ۇكىمەتتىڭ حالىق تابىسىن ارتتىرامىز دەگەن نيەتىن قۇپتايمىن. بىراق باعاعا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ سەبەپ-سالدارىن زەرتتەمەسەك, بولىنگەن قارجى جوق بولادى. حالىقتىڭ تابىسى تەك ينفلياتسيا ەمەس, دەلدالداردىڭ جانە حالىقارالىق جاعدايدىڭ قىسپاعىندا تۇر. ءبىرىنشى كەزەكتە نارىقتى قاجەتسىز كومپانيالاردان, دەلدالداردان تازارتايىق. بۇل الەۋمەتتىك شىعىندارعا جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ كەمى 30 پايىزعا ارزانداۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ينۆەستيتسيالىق كليماتتى ساۋىقتىرساق, شوب-تىڭ جاعدايى جاقسارادى. حالىقتىڭ تابىسىن كوتەرەتىن باعدارلاما سول كەزدە عانا ۇلتتىق قوردىڭ ۇستەمە قارجىلاندىرۋىنسىز, نارىق جولىمەن داميدى», دەيدى ز.قاراجانوۆ.
ءتۇيىن
ادامدار جوقشىلىقتا ءومىر سۇرگىسى كەلمەيدى, مەملەكەت حالقىنىڭ كەدەيلەنىپ كەتۋىنە جول بەرگىسى كەلمەيدى. الەمدىك تاجىريبەدە جەكەلەگەن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ حالقىنىڭ 1 پايىزىنىڭ بولسا دا كەدەيلىك دەڭگەيىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن جاريالى تۇردە مويىنداعىسى كەلمەيدى. ساراپشىلار حالىقتىڭ جاعدايىنا كەرى اسەر ەتەتىن كەز كەلگەن فاكتور اشىق مويىندالعان كەزدە عانا ەكونوميكالىق رەفورمالار ناتيجەلى بولاتىنىن ايتادى. بىزدە كەدەيلىك, ونىڭ دەڭگەيىن تەرەڭدەتىپ تۇرعان فاكتورلار رەسمي تۇردە ايتىلدى, مويىندالدى. ناقتى شەشىمدەر قابىلدانىپ جاتىر. ەندىگىسى – الداعى كۇندەر ەنشىسىندە.
الماتى
