ەكونوميكا • 03 شىلدە، 2022

دەلدال كومپانيالار: ەكونوميكانىڭ دوسى ما، قاسى ما؟

42 رەت كورسەتىلدى

ساراپشىلار دەلدال كومپانيالار نارىقتىڭ قولىنداعى «الماس قىلىش» ەكەنىن ايتادى. زاڭ شەڭبەرىندە جۇيەلەنسە، مۇنداي كومپانيالار سەرۆيستىك قىزمەت ءتۇرىنىڭ جاقسارۋىنا سەپ بولادى، الپاۋىت كاسىپورىنداردىڭ مۇمكىندىگىن ءارتاراپتاندىرادى. الايدا ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا دەلدال كومپانيالار «جۇمىرتقادان ءجۇن قىرقىپ وتىرعانداردىڭ» قىلىعىن ەسكە ءتۇسىرىپ وتىر.

ساراپشى-ەكونوميست تالعات دەمەسىنوۆ ەلدەگى الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق پروبلە­مالاردىڭ قوردالانىپ قالۋىنا وليگوپوليالىق قىسىم سەبەپ بولدى دەگەن ويعا باسىمدىق بەردى. وتىز جىل بويى قوردا­لا­نىپ، «مۇزى قالىڭداپ كەتكەن سەڭدى» تەك ساياسي رەفورمالار ارقىلى عانا بۇزا الامىز.

«Instant Payments» سەرىك­تەستىگى قتج عانا ەمەس، وزگە كوم­پانيالارمەن دە كەلىسىمشارت بو­يىنشا جۇمىس ىستەگەن. قتج-دان وزگەلەرى كەلىسىمدى ۇزەتىنىن ايت­قان جوق. باسىندا وتىرعاندار ايت­قىزباي وتىر. ولار باعانى بەل­گىلەۋ قۇقى ارقىلى ويىنىن جالعاستىرا بەرۋگە مۇددەلى. ءبىز پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسىنا باق ارقىلى دا، الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى دا قولداۋ ءبىلدىرۋىمىز كەرەك. حالىقتىڭ قولداۋى كوپ ماسەلەنى شەشەدى»، دەيدى ت.دەمەسىنوۆ.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي، ءبىز تۇلعاعا تابىنۋ ءداۋىرىنىڭ زارداپتارىمەن بەتپە-بەت قالدىق. نارىقتىڭ 35 پايىزىن جاۋلاپ العان دەلدال كومپانيالاردىڭ ار جاعىندا تۇرعانداردىڭ ءبارى وليگارح­تارمەن بايلانىس­تى ەكەنىن ەسكە تۇسىرگەن ساراپشى ءبىزدى اۋىر سىناقتار كۇتىپ تۇرعانىن، مۇنى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسپەن سالىستىرۋعا بولاتىنىن ايتتى. كەدەرگى سىرتقى فاكتوردان ەمەس، ءوز ىشىمىزدە. 30 جىل بويى نارىقتى ۋىسىندا ۇستاپ تۇرعان ۇركەردەي توپ بارىمەن بولىسۋگە دايىن ەمەس.

«حالىقتىڭ تابىسىن كوتەرۋ باعدارلاماسىن دەلدال كوم­پانيا­لارعا قارسى كۇرەسپەن قاتار الىپ ءجۇرۋ كەرەك. بۇل جەردە مەملەكەت باس­شىسىنىڭ پارمەنىنە قو­سىمشا كۇش كەرەك. ىشكى نارىق­تى دەلدالداردان تازارتۋدى زاڭ اياسىندا، مەملەكەتتىك باع­دار­لاما شەڭ­بەرىندە جۇرگىزۋ كەرەك. مىسالى، گەرمانيادا نارىق­تاعى دەل­دالداردىڭ تىزبەگى كوبەيگەن سا­يىن ولاردىڭ ۇلەسىن قىسقارتىپ وتىرۋ تاجىريبەسى بار. تىزبەكتە تۇرعان العاشقى كومپا­نيانىڭ ۇلەسى 5 پايىز بولسا، سوڭعىسى 0،1 پايىزبەن شەكتەلەدى. ەگەر سونىڭ ءبارىن زاڭداستىرساق، ۇلەسىنەن قاعىلعان دەلدالدار نارىقتان وزىنەن-ءوزى ىسىرىلىپ شىعادى»، دەيدى ت.دەمەسىنوۆ.

ساراپشىنىڭ پىكىرىن­شە، مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلكەن قادام­دارعا تاۋەكەل ەتىپ وتىر. قورعاس كەدەن بەكەتى «تازالانا» باستاعان 20 كۇننىڭ ىشىندەگى بيۋدجەت ءتۇسىمى شامامەن 8 ملن دوللار دەگەن ءسوز بار. قورعاس بەكەتى 2-3 كومپانيانىڭ باقىلاۋىندا بولدى دەگەن دەرەك تە جوق ەمەس. ولار قىتايدا 200 تەڭگە تۇراتىن ۇيگە كيەتىن اياق­قيىمدى 2 مىڭ تەڭگەدەن ساتسا دا، قولىن ەشكىم قاقپاي كەلدى.

«مەملەكەت باسشىسى حالىق­تىڭ تابىسىن جۇمىسپەن قامتۋ، ءىجو دەڭگەيى ارقىلى كوتەرۋ قاجەتتىگىن ايتىپ وتىر. حالىق­تىڭ كوڭىلىن مەملەكەت بولگەن دەمەۋ قارجىمەن «دەمدەپ» قويۋعا ۇلتتىق قوردىڭ مۇمكىندىگى جوق. كەدەندى دەلدالداردىڭ قۇر­ساۋىنان، نارىقتى وليگارح­تار­دىڭ قىسىمىنان تازارتساق، قازى­ناعا قارجى تۇسەدى، حالىق­تى جۇمىسپەن قامتۋ، تابىسىن كوتەرۋ، ينفلياتسيادان قورعاۋ ماسە­لە­لەرى نارىق جولىمەن شە­شى­لەدى»، دەپ اتاپ ءوتتى ت.دەمەسىنوۆ.

حالىقارالىق تاجىريبەدە حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ مەن باعا ساياساتى ءبىر-بىرىمەن يىق تىرەسە جۇرەتىن باعىتتار. ىشكى نارىقتا باعا ساياساتىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلار تۋرالى مالىمەتتەر اشىق ايتىلۋعا ءتيىس. وسىعان دەيىن باعا ساياساتىنداعى يمپورتتىڭ ۇلەسى دەيتىن بولساق، ەندى دەلدالداردىڭ ۇلەسى دەگەن تۇسىنىك اشىق اينالىمعا ەندى. بۇل ءسوزدى قورىقپاي ايتاتىن بولدىق. قىسقاسى، الپاۋىت كومپانيالار سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن شاعىن كومپانيالارىمەن كەلىسىمشارت ارقىلى باعانى باقىلاۋىندا ۇستاپ كەلگەندەردىڭ اتتارى اتالىپ، تۇستەرى تۇستەلە باستادى.

مىسالى، جىل باسىندا 120 تەڭ­گەگە اسپانداپ كەتكەن گاز با­عا­­سى حالىقتىڭ دۇرلىگۋىنەن كە­يىن 50 تەڭگەگە ءتۇستى. بۇل رەتتە ءبىر عانا گاز باعاسىنان ۇلەس الىپ وتىر­­عان بىرنەشە كومپانيانىڭ بول­­عانى ەندى ايتىلىپ جاتىر. ەنەر­گ­ەتيكا ءمينيسترى بولات اق­شولاقوۆ جىل باسىندا جۋرناليستەرمەن كەزدەس­كەن كەزدە سۇ­يىت­ىلعان گازدىڭ نارىق تىزبەگى مەنشىگىندە نە گاز قۇيۋ ستانساسى، نە گاز جيناقتاۋ ستانساسى جوق ويىن­شىلار بار ەكەنىن اشىپ ايتتى.

«وسىنداي ويىنشىلاردى تىزبەكتەن الىپ تاستايتىن شىعارمىز. ياعني تەك ناقتى گاز وندىرۋشىلەر، گاز قۇيۋ ستانسالارى نەمەسە ۇيلەرگە قاجەت گازدى جيناقتايتىن ستانسالارى بار ويىنشىلار عانا نارىق­تا قالادى. بۇل بىزگە ءتىپتى وسى 50 تەڭگەلىك باعانىڭ ىشىندە نارىق تىزبەگىندەگى قاتىسۋشى­لار­دىڭ كىرىستىلىگىن قايتا رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى»، دەدى ب.اقشولاقوۆ.

سودان كەيىنگى قاپەرگە الاتىن ەكىنشى فاكتور – ساندا بار، ساپاسى جوق باعدارلامالاردى سكرينگتەن وتكىزىپ، وڭتايلاندىرۋ، سىننان وتكەندەرىنە ستراتەگيالىق مازمۇن بەرۋ قاجەتتىلىگى. ساياساتتانۋشى زامير قاراجانوۆ «ۇكىمەتتىڭ حالىق تابىسىن ارتتىرامىز دەگەن نيەتىن قۇپتايمىن. بىراق باعاعا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ سەبەپ-سالدارىن زەرتتەمەسەك، بولىنگەن قارجى جوق بولادى. حالىقتىڭ تابىسى تەك ينفلياتسيا ەمەس، دەل­دالداردىڭ جانە حالىقارالىق جا­عدايدىڭ قىسپاعىندا تۇر. ءبىرىن­شى كەزەكتە نارىقتى قاجەتسىز كومپانيالاردان، دەلدالداردان تازارتايىق. بۇل الەۋمەتتىك شىعىن­دارعا جۇمسالاتىن شى­عىن­داردىڭ كەمى 30 پايىزعا ارزانداۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ينۆەستيتسيالىق كليماتتى ساۋىق­تىرساق، شوب-تىڭ جاعدايى جاق­سارادى. حالىقتىڭ تابىسىن كوتەرە­تىن باعدارلاما سول كەزدە عانا ۇلتتىق قوردىڭ ۇستەمە قار­جى­لان­دىرۋىنسىز، نارىق جولى­مەن داميدى»، دەيدى ز.قاراجانوۆ.

ءتۇيىن

ادامدار جوقشىلىقتا ءومىر سۇرگىسى كەلمەيدى، مەملەكەت حال­قىنىڭ كەدەيلەنىپ كەتۋىنە جول بەرگىسى كەلمەيدى. الەمدىك تاجى­ري­بەدە جەكەلەگەن مەملەكەت باس­­شىلارىنىڭ حالقىنىڭ 1 پا­­­يى­زىنىڭ بولسا دا كەدەيلىك دەڭ­­گەيىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن جاريا­لى تۇردە مويىنداعىسى كەل­مەيدى. ساراپشىلار حالىق­تىڭ جاعدايىنا كەرى اسەر ەتەتىن كەز كەلگەن فاكتور اشىق مويىن­دالعان كەزدە عانا ەكونو­ميكالىق رەفورمالار ناتي­جەلى بولاتىنىن ايتادى. بىزدە كەدەي­لىك، ونىڭ دەڭگەيىن تەرەڭ­دەتىپ تۇرعان فاكتورلار رەسمي تۇ­ردە ايتىلدى، مويىندالدى. ناقتى شەشىمدەر قابىلدانىپ جاتىر. ەندىگىسى – الداعى كۇندەر ەنشىسىندە.

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاننىڭ ەكسپورت كولەمى ارتتى

ەكونوميكا • بۇگىن، 09:52

پلەي-وففتان تىس قالدى

فۋتبول • بۇگىن، 08:43

ءۇشىنشى ورىنعا كوتەرىلدى

سپورت • بۇگىن، 08:40

ۇزدىك تورتتىكتىڭ قاتارىندا

تەننيس • بۇگىن، 08:39

مىڭعا جۋىق بالانى كەنە شاقتى

ايماقتار • بۇگىن، 08:34

اۋرۋحانانىڭ جاڭا كورپۋسى اشىلادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:30

قاڭعىباس مىسىقتان قاۋىپ كوپ

قوعام • بۇگىن، 08:25

تسيفرلاندىرۋ جۇمىسىمەن تانىستى

ايماقتار • بۇگىن، 08:15

ۇلىلار ۇندەستىگى

قازاقستان • كەشە

باعا باقىلانادى

قارجى • كەشە

مەيىرىم شۇعىلاسى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار