قازاقستان • 30 ماۋسىم، 2022

رۋحاني قۇندىلىقتار جانە ۇرپاق تاربيەسى

114 رەت كورسەتىلدى

پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەمو­گرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلت­تىق كوميسسيانىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا بۇگىنگى قوعامنىڭ وتكىر ماسەلەلەرى قوزعالدى. اسىرەسە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە رۋحاني-ادامگەرشىلىك تۇرعىدا تاربيە بەرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.

گەندەرلىك ساياسات – تەڭ مۇمكىندىكتەر الاڭى

القالى جيىندا كامەلەتكە تول­ماعاندار اراسىنداعى قىلمىستىڭ الدىن الۋعا، بالالارعا قاتىستى قۇقىق قورعاۋ قۇرال­دارىن دامىتۋعا باعىتتالعان پروفي­لاك­تيكالىق شارالار كەشەنى ۇسىنىلدى. سو­نىمەن قاتار كوميسسيا مۇشەلەرى اتا-انا­­لار ءۇشىن بالالارىن تاربيەلەۋمەن كو­بى­رەك اينالىسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇ­قىق­تىق ورتانى دامىتۋ بويىنشا بىرقا­تار ءىس-شارا ۇسىندى.

پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسى، پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىن­باسارى ايدا بالاەۆا العاشقى وتىرىستا ۇلتتىق كوميسسيا جۇمىسىنىڭ نەگىزگى 6 باعىتى بەلگىلەنگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل تاقىرىپتار – الداعى جالپى جۇمىس­تىڭ باستى باعىت-باعدارى بولىپ سانالادى. سونداي-اق كوميسسيانىڭ بيىلعا ارنال­عان جۇمىس جوسپارىن جاڭا رەداكتسيادا بەكىتۋ ۇسىنىلدى.

بىرىنشىدەن، قۇجات ەلىمىزدىڭ وتبا­سىلىق، دەموگرافيالىق جانە گەندەرلىك ساياساتى سالاسىنداعى وزەكتى مىندەتتەردى پىسىقتاۋعا باعىتتالعان باستامالار بلوگىن قامتيدى. وسىلايشا، جوسپاردا انا مەن بالا ءولىمىن ازايتۋ، جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋدىڭ الدىن الۋ، جىنىستىق قول سۇعۋشىلىققا قارسى قىلمىستاردان قورعاۋ، گەندەرلىك ءبىلىم ورتالىعىن قۇرۋ جانە ت.ب. ماسەلەلەر قامتىلعان. كوميسسيانىڭ كۇن تارتىبىندە وتى­رىستاردى وتكىزۋدەن باسقا، جوسپاردا مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ جەدەل تىڭ­داۋ­لارىنىڭ كەستەسى قاراستىرىلعان. سو­نى­مەن قاتار ساراپتامالىق-تالداۋ جۇ­مىس­تارىنىڭ بلوگى دا ايتارلىقتاي كەڭەي­تىلگەن.

«بۇگىندە ءتۇرلى بەيىمدەۋ جانە الەۋ­مەتتىك قولداۋ ورتالىقتارىن تەرەڭ ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋدى جۇرگىزۋ ۇسى­نىلىپ وتىر. جالپى، گەندەرلىك زەرتتەۋلەر جالعاسادى، وتباسىلاردىڭ الەۋمەتتىك كارتاسى جاسالىپ، كوميسسيانىڭ بيۋللەتەنى دايىندالادى. جوبادا كوميسسيا مۇشە­لەرىنىڭ بارلىق نەگىزگى ۇسىنىستارى ەسكە­رىلگەن. باس جوسپارعا ەنگىزىلمەگەن ۇسى­نىستار قابىلدانىپ، ەسكەرىلدى، سەكتورلار جوسپارىنا ەنگىزىلدى، ولار وسى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قارالاتىن بولادى»، دەدى ايدا بالاەۆا.

ەكىنشىدەن، كوميسسيا جۇمىسىنىڭ رەگلامەنتى بەكىتىلدى. ول كوميسسيا جۇ­مى­سىن وڭتايلاندىرادى، سەكتور­لاردىڭ، مۇشە­لەرىنىڭ قىزمەتىن باعالاۋدى، ەتيكا­لىق نورمالاردى جانە باسقا دا راسىمدىك جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق ماسەلەلەردى ايقىندايدى.

ۇشىنشىدەن، بالالار مەن جاسوس­پىرىمدەردى رۋحاني-ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋ سالاسىنداعى جۇمىستارعا باسىمدىق بەرىلەدى. تاربيەنىڭ قاينار بۇلاعى وتباسىنان باستالاتىنى بەلگىلى. مۇنىڭ، اسىرەسە، وسكەلەڭ ۇرپاق تاربيەسىندەگى ماڭىزى وتە زور. ۇلتتىق كوميسسيا جۇمىسى – گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەسىن عانا ەمەس، وتباسىلىق ساياساتتى دا قامتيدى. بۇل تاقىرىپ – ءبىز ءۇشىن قاشاندا ەرەكشە نازاردا بولۋعا ءتيىس. جاس ۇرپاقتى رۋحاني قۇندىلىقتار نەگىزىندە تاربيەلەۋ – زامان تالابى. سەبەبى ەرتەڭ قانداي قوعام قۇراتىنىمىز بۇگىنگى بالالار تاربيەسىنە بايلانىستى. بولاشاق قوعامنىڭ ءبىلىمى مەن رۋحاني دەڭگەيى، ەڭبەكقورلىعى مەن دامۋى – بارلىعى دا وسىعان كەلىپ تىرەلەدى.

«گەندەرلىك ساياسات – ەڭ الدىمەن ازا­ماتتارعا تەڭ مۇمكىندىكتەر تۋعىزۋ دەگەن ءسوز. بۇل – دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋدىڭ باستى قاعيدالارىنىڭ ءبىرى. ول ءۇشىن، اسىرەسە، ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن كوبىرەك تارتۋىمىز كەرەك. جەكەلەگەن بەلسەندى ازاماتتاردىڭ دا ۇسىنىس-پىكىرلەرى ەسكەرۋسىز قالمايدى. ول ءۇشىن قوعاممەن بارىنشا اشىق جانە جان-جاقتى بايلانىس ورناتۋعا شاقىرامىن. مۇنىڭ بارلىعى – مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان رەفورمالار توپتاماسىندا ايتىلعان تاپسىرمالار. سوندىقتان جوسپاردا كورسەتىلگەن باعىتتاردىڭ بارلىعىن ءجىتى نازارعا الىپ، الداعى جۇمىستا الدىن الۋ شارالارىنا ۇلكەن ءمان بەرۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنت جاڭا قازاقستاندا جاڭا ۇلتتىڭ بولمىسىن قالىپتاستىرۋ جونىندە مىندەت قويدى. تۇپتەپ كەلگەندە قوعامدىق سانانى وزگەرتۋ ارقايسىمىزدىڭ ۇلەسىمىز بەن بەلسەندىلىگىمىزگە تىكەلەي بايلانىستى»، دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسى.

ادامگەرشىلىك تاربيە – باستى نازاردا

ۇلتتىق كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى الەكساندر دانيلوۆ الدا الەۋمەتتىك قۇندىلىقتاردى جاڭارتۋ جانە ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇرعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

ونىڭ سوزىنشە، جاسوسپىرىمدەردى رۋحاني-ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋ ماسەلەلەرى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. بۇگىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار ءوز ناتيجەسىن بەرۋ ۇستىندە.

«بۇگىنگى كۇنى وتباسى توڭىرەگىندە وزەكتى ماسەلەلەر كوپ. ماسەلەن، ءبىز بالانىڭ ەڭ الدىمەن بالالىق شاعىن قورعاۋىمىز قاجەت. وعان ەڭ ءبىرىنشى جاۋاپتى – اتا-انا، ويتكەنى مەملەكەت وبەكتيۆتى تۇردە بالا ءۇشىن اتا-انانىڭ ورنىن الماستىرا المايدى جانە الماستىرماۋى كەرەك. سونىمەن قاتار ىشىمدىك، ناشاقورلىق جانە باسقا دا تاۋەلدىلىك تۇرلەرىمەن كۇرەسۋ، حالىقتىڭ پسيحولوگيالىق دەنساۋلىعىن قولداۋدىڭ ەكوجۇيەسىن قۇرۋ سالاسىندا پروفيلاكتيكالىق جانە وڭالتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ دە ماڭىزدى»، دەدى ول. بۇل باعىتتا قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىن، الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى، call-ورتالىقتاردى قولداۋ، دامىتۋ جانە ساپاسىن ارتتىرۋ جانە قاجەت بولعان جاعدايدا ولاردىڭ ءاربىر بالاعا قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ – بولەك ماسەلە.

تاعى ءبىر ماڭىزدى اسپەكت – سانالى ءارى جاۋاپتى انا مەن اكە بولۋ، ۇرپاق دەن­­ساۋلىعى، بالالاردى تاربيەلەۋدەگى بەل­سەندى ءرول جانە ولاردىڭ قالىپتى ءوسۋى مەن دامۋى ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلاردى قام­تاماسىز ەتۋ. كەز كەلگەن اتا-انانىڭ بالا­سىنا ءبىلىم بەرۋگە مۇمكىندىگى بولۋى كەرەك.

حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ قاجەتتىگى جونىندە بۇدان بۇرىن دا ايتىلىپ ءجۇر. اتا-انالاردىڭ بوس ۋاقىتى دا ماڭىزدى. الايدا، وكىنىشكە قاراي، اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا بۇگىندە اتا-انالاردىڭ تەك 32،7%-ى عانا كۇنىنە كەمىندە ءبىر رەت بۇكىل وتباسىمەن جينالىپ، بالالارىمەن بوس ۋاقىتىن وتكىزە الادى ەكەن. اتا-انالاردىڭ تەك 8،3 پايىزى دەمالىس جانە مەرەكە كۇندەرىن بالالارىمەن بىرگە وتكىزەدى.

«بۇل ءبىزدىڭ وتانداستارىمىزدىڭ ومىرىندەگى «جۇمىس» جانە «وتباسى» (جۇمىس پەن ءومىر بالانسى) اراسىنداعى ايتارلىقتاي تەپە-تەڭسىزدىكتى كورسەتەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جالعىزباستى اتا-انالاردىڭ قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ قۇقىعىن زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋدا. بۇل رەتتە ساراپشىلار كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالالارى بار اتا-انالاردىڭ بارلىعى بىردەي قۇقىققا يە بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. وسى ماسەلەگە قاتىستى ءبىز دە ۋاكىلەتتى ورگانعا ءتيىستى ۇسىنىستار ەنگىزدىك»، دەدى سپيكەر.

سونداي-اق جيىندا وتباسىلىق دەما­لىسقا قولجەتىمدى ينفراقۇرىلىم قۇرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. ساياباقتار، الاڭدار، تەاترلار، كينوتەاترلار، ۆوركاۋتتار، وتبا­سىلىق ءدامحانالار جاقىن ماڭدا بولعانى ءجون. قالالار مەن اۋىلداردىڭ اينالاسىن اباتتاندىرۋ دا ماڭىزدى شارۋا. وسى ورايدا ساراپشىلار ايەلدەر ىستە­رى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق سايا­سات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيامەن بىرلە­س­ىپ ءتيىستى باعالاۋ ناۋقانىن وتكىزۋدى ۇسىندى.

حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتى­ماق­تاستىقتى كەڭەيتۋ، وتباسىلىق زەرتتەۋلەر مەن گەندەرلىك زەرتتەۋلەردى ىنتا­لاندىرۋدىڭ ماڭىزى دا كەڭىنەن تالقى­لاندى. ۇلتتىق كوميسسيانىڭ بۇۇ ايەل­دەر ۇيىمىمەن بىرلەسىپ گەندەرلىك زەرتتەۋ­لەر ورتالىعىن اشۋ تۋرالى شەشىمى وتە وزەكتى ءارى پراكتيكالىق مانگە يە. تۇتاستاي العاندا، حالىقارالىق ۇيىمدار، اسىرەسە بۇۇ قۇرىلىمدارىمەن: يۋنيسەف، حالىقتى ورنالاستىرۋ قورى، بۇۇ ايەلدەر ۇيىمىمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماڭىزدى. ء«بىز ولاردىڭ ساراپتامالىق پىكىرلەرى مەن باعالاۋلارىن، ۇرپاق دەن­ساۋ­لىعىن ساقتاۋ، ايەلدەردى الەۋمەتتىك قولداۋ جانە باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا وزىق الەمدىك تاجىريبەنى زەردەلەۋدەگى كومەگىن باعالايمىز»، دەدى الەكساندر دانيلوۆ.

الداعى ۋاقىتتا مينيسترلىك ۇلتتىق كوميسسيامەن بىرگە Tomiris جوباسىن ىسكە قوسۋدى قولعا العالى وتىر. جوبا اياسىندا ايەلدەر مەن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ باسقارۋشىلىق الەۋەتىن جانە ساياسي مادەنيەتىن دامىتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە وقىتۋ ءىس-شارالارىن (سەمينارلار، ترەنينگتەر، ماستەر-كلاستار، كوۋچ-سەسسيالار) وتكىزۋ جوسپارلانۋدا.

 بالالار تسەنزۋراسىن ەنگىزۋ كەرەك پە؟

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەلينا پاۋلي بالا تاربيەسى، ولارعا جاعداي جاساۋ ساپاسى حالىقتىڭ تاعدىرى مەن مەملەكەتتىڭ بولاشاعىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ايتتى.

ونىڭ ايتۋىنشا، ادامگەرشىلىك، رۋحانيات، تاربيەنىڭ جوعارى دەڭگەيى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا بالانىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنىڭ بارلىق كەزەڭىندە قالىپتاسادى. ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى قوعامدى تولعاندىراتىن بىرنەشە ماسەلەگە توقتالدى. ءبىرىنشى ماسەلە ءپان مۇعالىمى مەن سىنىپ جەتەكشىسىنىڭ فۋنكتسيالارىن بىرىكتىرۋگە قاتىستى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل مۇعالىمدەردىڭ جۇمىسىن قيىنداتادى. «ويتكەنى تاربيە جانە تاربيە پروتسەستەرى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. ال مۇنداعى نەگىزگى تەتىك – مۇعالىم. مۇعالىم – يدەولوگيا نەگىز­دەرىن جۇرگىزۋشى. قازىردە كۇردەلى وقۋ باع­دارلاماسى اۋىر جۇكتەمەلەردى قامتيدى. سوندىقتان بىزگە بىرقاتار نەگىزگى فۋنكتسيادان بوساتىلعان سىنىپ جەتەك­شىلەرى نەمەسە مەكتەپ تاربيەشىلەرى قاجەت: مەكتەپ وقۋشىلارىن جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە ولاردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ; ءپان مۇعالىمدەرىمەن، پسيحو­لوگيالىق جانە الەۋمەتتىك قىزمەتتەرمەن، اتا-انالارمەن جانە اكىمشىلىكپەن ىنتى­ماقتاستىق; تابىستى وقۋ ءۇشىن وڭتايلى جاعداي جاساۋ»، دەدى ول.

ەكىنشى ماسەلە – 2019 جىلى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ىشكى بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن ءبىلىم بەرۋدىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگىزدەرى بالالاردى تاربيەلەۋدىڭ ستراتەگيالىق قۇجاتى ەمەس. 2011 جىلدان بەرى بالالارعا ارنالعان ستراتەگيالىق قۇجات جوق: نە «قازاقستان بالالارى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى، نە 2030 جىلعا دەيىنگى بالالار مۇددەلەرىنىڭ تۇجىرىمداماسى، نە 2030 جىلعا دەيىنگى بالالاردىڭ ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارى بۇل ماسەلەنى قامتىمايدى.

ءۇشىنشى ماسەلە – اتا-انالاردى الاڭ­داتىپ وتىرعان ينتەرنەت پەن باق-تىڭ جاعىمسىز كونتەنتىنە قاتىستى. بالالار اراسىنداعى زورلىق-زومبىلىق پەن قاتىگەزدىك وقيعالارى باق پەن الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى قوعامدى الاڭداتۋدا. بۇقا­رالىق اقپارات قۇرالدارى وقيعالارعا قاتىستى ماتەريالدى كورسەتۋدى قايتا باعدارلاپ، ومىرىمىزگە جاعىمدى كونتەنت ەنۋى كەرەك. بالالار ەرەسەكتەرگە ارنالعان مازمۇندى تۇتىنۋدا، وسى قاۋىپتى ۇردىسكە شەكتەۋ قويۋ قاجەت. ەلىمىزدە كيبەربۋللينگكە قاتىستى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. بالالار جىلىنىڭ ءىس-شارالار جوسپارى اياسىندا قاۋىپسىز ينتەرنەتتى ەنگىزۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىر. وسىعان وراي جيىندا باق-تىڭ ءوز جاۋاپكەرشىلىگى دەڭگەيىندە سينگاپۋر تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ، بالالار تسەنزۋراسىن ەنگىزۋ ماسەلەسى ءسوز بولدى.

ءتورتىنشى ماسەلە مەكتەپتەن تىس ۇيىم­داردىڭ ازدىعىنا قاتىستى. ەلىمىز­دە ءالى كۇنگە دەيىن قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى جەلىسىنىڭ ستاندارتى جوق. مىسالى، 50 مىڭ بالاعا ارنال­عان وقۋشىلار سارايى، تەحنيكالىق شىعار­ما­شى­لىق مەكتەپتەر، ونەر جانە مۋزىكا مەك­تەپ­تەرى، جاس تۋريس­تەر ستانتسيالارى مەن جاس ناتۋراليستەر ستانتسيا­لارى، ت.ب. قانشا بولۋى كەرەك؟ قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ جەلىسىن كەڭەيتۋ بالالاردىڭ شىعارماشىلىق، سپورتتىق جانە زياتكەرلىك الەۋەتىن ىسكە اسىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىنە اينالادى. بۇگىنگى جاس ۇرپاق گيپەراكتيۆتى، امبيتسيالى، اقپاراتتى جىلدام قابىلدايدى. بۇل الەۋەتتى جاقسىلىققا دامىتۋعا، يگى ىستەرگە قاراي پايدالانۋعا بولادى. وڭ تاجىريبە بار. بيىلعى 5 ايدا 743 پىكىرسايىس كلۋبى اشىلىپ، رەسپۋبليكا بويىنشا بۇل كورسەتكىش 5905-كە جەتكەن. سونداي-اق 120 مىڭ جاس پىكىرسايىسشى بار. بارلىق ءوڭىردىڭ مەكتەپ جانە ستۋدەنتتىك پارلامەنتتەرىنىڭ 350 مىڭ جاس ساياساتكەرى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ۇيىمدارىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنا سۇيەنە وتىرىپ، ءارتۇرلى ءبىلىم بەرۋ، شىعارماشىلىق جانە ۆولونتەرلىك مەكتەپ جوبالارىن ءوز بەتىنشە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.

«بىراق بۇل سان تۇرعىندار سانىنىڭ ارالۋاندىعىنا جانە اۋىلداردا قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن ءتيىستى ينفراقۇرىلىمنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ءالى دە جەتكىلىكسىز. بالكىم، وسىنداي مەكەمەلەردەگى جۇكتەمەنى رەتتەيتىن ستاندارت كەرەك شىعار، ال جەر­گىلىكتى بيلىك بالالارعا ارنالعان قوسىمشا ۇيىرمەلەر مەن سەكتسيالار اشۋعا باسىمدىق بەرگەنى ءجون»، دەدى كوميتەت وكىلى.

تاربيە تۇجىرىمداماسى قاجەت

وتىرىستا ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەسى، اباي وبلىسى «سەمەي تاڭى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ريزا مولداشەۆا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى باسىم باعىت رەتىندە قاراستىرىپ جۇرگەنىن ايتتى. ول ۇلتتىڭ تۇتاس پسيحولوگياسىن، فيلوسوفياسىن، ەتيكاسى مەن مادەنيەتىن، پەداگوگيكاسىن قالىپتاستىرعان ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ كوزقاراسى نەگىزىندە «مەكتەپكە دەيىنگى جانە باستاۋىش مەكتەپ مەكەمەلەرىندەگى تاربيە تۇجىرىمداماسىن» جاساۋدى ۇسىندى. «ويتكەنى اقپاراتتىق تەحنو­لوگيا­لاردىڭ تاسقىنى رۋحاني قۇندى­لىق­تاردى تىقسىرىپ بارادى. الەۋمەتتىك جەلى­دە بالدىرعاندارعا كورسەتىپ جاتقان زور­لىق-زومبىلىق تۋرالى ۆيدەولاردان، جاريالانىمداردان كوز سۇرىنەدى. ۇلت­تىق تاربيە كوزى رۋحاني قۇندىلىق رەتىن­دە باعالانباي، جويىلىپ بارا ما دەگەن الاڭداۋشىلىق بار»، دەدى كوميسسيا مۇشەسى.

«ۇيات. وبال. ساۋاپ. ءبىزدى ۇلت رەتىندە ساقتاۋشى اتا-بابادان كەلە جاتقان وسى ءۇش قاعيدا ەدى. بۇگىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى تۇسىنىكتەر تەكەتىرەسى ناتيجەسىندە «ۇياتمەن» دەگەن جاڭا ۇعىم پايدا بولدى. سوندىقتان مەكتەپ وقۋشىلارىنا مەدياساۋاتتىلىق پەن تسيفرلىق ساۋاتتىلىقتى ۇيرەتۋ زامان تالابىنا اينالىپ وتىر. بۇل شىنداپ كەلگەندە – قاجەتتىلىك! حالقىمىزدىڭ سان عاسىرلار بويى قانىنا سىڭگەن اسىل قاسيەتتەرى، رۋحاني بايلىعىمىز، ۇلتتىق كود نەگىزىندە مەكتەپ باعدارلاماسىنا «ادامگەرشىلىك الىپپەسى» ءپانى ەنگىزىلسە دەگەن ۇسىنىسىمىز بار. ول ءپان ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزگە ءتان شاڭىراق، نامىس، تىككەن تۋىڭ بيىك بولسىن سياقتى وزىندىك مىنەز قالىپتاستىراتىن، رۋح تۇزەيتىن قاسيەتتى ۇعىمداردى وقىتۋدان باستالۋى كەرەك. ماسەلەن، جاپون ەلىندە «ادامگەرشىلىك نەگىزدەرى» دەگەن ءپان وقىتىلادى. سول ارقىلى ءار جاپون بالاسى الەمگە سامۋرايلىق رۋحتى، ساكۋرانى پاش ەتىپ ءجۇر»، دەپ اتاپ ءوتتى ول.

ريزا مولداشەۆانىڭ مالىمدەۋىنشە، ءبىر عانا سەمەي قالاسىندا 2021-2022 جىلدارى 3156 جۇپ نەكەلەرىن قيسا، 555 وتباسى اجىراسىپ كەتكەن. «قىزدى قوناق، ۇلدى ۇرپاق جالعاستىرۋشى، شاڭىراقتىڭ يەسى دەپ قاراعان قازاق وتباسىنداعى اكە ۇلىنىڭ بوسبەلبەۋ بولىپ وسۋىنە جول بەرمەي تاربيەلەگەن. قازىر جالعىزباستى انالاردىڭ كوبەيۋى ەر بالا تاربيەسىنە كەرى اسەر ەتىپ وتىر. ەندەشە، مەكتەپتەردە ەر مۇعالىمدەردىڭ سانىن ارتتىرۋ قاجەت. ول ءۇشىن مۇعالىم ماماندىعىن قالاعان ەر بالالارعا مەملەكەت تارپىنان ءتۇرلى ىنتالاندىرۋ شارالارى قاراستىرىلۋى قاجەت. ۇستاز بولىپ جۇرگەن جىگىتتەرىمىزدىڭ اراسىندا وقۋشىلاردى جەكە دامىتۋ تۇرعىسىنان دا، وقىتىپ تاربيەلەۋدە دە ۇلگى بولىپ جۇرگەندەر جەتەرلىك. مىسالى، سەمەيلىك اسحات جۇمابەكوۆ بۇكىلالەمدىك 50 ۇزدىك مۇ­عالىمنىڭ قاتارىنا ەندى. ۇلىبريتانيادا ءبىلىم الىپ، وبلىسىمىزدىڭ شالعاي اۋى­لىندا ۇستازدىق ەتىپ جۇرگەن ارالبەك بەرىك­ ۇلى دەگەن ازامات بار. وسىنداي ازامات­تار ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىمدى ۇيالاتىپ، رۋحتى كوتەرەدى. وسىن­داي ادامداردى ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك»، دەدى ول.

اكەلەر كەڭەسىنىڭ ءمانى زور

ال ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەسى، «تالبەسىك» كوپبالالى انالار وداعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى ءلاززات قوجاحمەتوۆا مەكتەپ پەن وتباسىنداعى بالا تاربيەلەۋ ادىستەرىنىڭ سايكەسپەۋى ونىڭ پسيحو-ەموتسيونالدى جاعدايىنا تەرىس اسەر ەتەتىنىن، ىشكى قايشىلىقتاردىڭ دامۋىنا تۇرتكى بولاتىنىن العا تارتتى.

ونىڭ پىكىرىنشە، وقۋ ورىندارى مەن وتباسى بىرلەسكەن جاعدايدا عانا بالا نەنىڭ جاقسى، نەنىڭ جامان ەكەنىن تۇسىنە الادى. اتا-انا مەن مۇعالىمنىڭ ءبىر ماقساتقا جۇمىلۋى – ءبىلىمدى عانا ەمەس، تاربيەلى ازاماتتى دا قالىپتاستىرۋعا تۇرتكى بولادى. دەگەنمەن مەكتەپتەردە پەداگوگتەردىڭ 90 پايىزى ايەل ادام بولعانىنا قاراماستان، وقۋشىلاردىڭ بويىنان ادەپتىلىك، ۇلكەندى قۇرمەتتەۋ، كىشىگە قامقور بولۋ ازايىپ بارادى. مەكتەپتەردە اتا-انالار كومي­تەتىندە ايەل ادامدار بەلسەندى، ۇستاز­داردىڭ باسىم بولىگى دە نازىك جاندار.

«ەر ادامنىڭ ىقپالىنىڭ ازايۋىنان بولار، اسكەردە ءالجۋاز ساربازعا اينالىپ، قيىندىقتار مەن سىناقتاردا مورت سىناتىن ۇرپاق كوبەيۋدە. ەر ادامداردىڭ، اكەلەردىڭ ءرولىن كوتەرۋ ءۇشىن ءار سىنىپ جانىنان اكەلەر كەڭەسىن اشۋدى ۇسىنامىز. اكەلەر كەڭەسى – ەر بالالارمەن ءتۇرلى تاقىرىپتى جەكە تالقىلايتىن، ءتارتىبى بويىنشا تىركەۋگە الىنعان وقۋشىلار دا جۇگىنە الاتىن ورتاعا اينالۋى كەرەك. سونداي-اق مەكتەپتەردە اسكەري ومىرگە دايارل­ايتىن كلۋبتار قۇرۋدىڭ ءمانى زور. ەر بالالار قارۋدى، ساپقا تۇرۋدى، جۇگىرۋدى ۇيرەنىپ، اسكەري بولىمدەرگە سايا­حات جاساپ، اسكەري لاگەرلەردە تۇنەپ، سايىستارعا قاتىسىپ، وتان قورعايتىن ازامات ەكەنىن مەكتەپ قابىرعاسىنان ءبىلىپ شىعۋعا ءتيىس»، دەگەن سپيكەر بالالاردى ەڭبەككە باۋلۋعا، قورشاعان ورتانىڭ تازالىعىن ساقتاۋعا، ەكولوگيانى قادىرلەۋگە ۇيرەتۋ ءۇشىن سەنبىلىكتەردى جانداندىرۋدى ۇسىندى.

«مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالاسى بار وتباسىلاردىڭ اراسىندا اجىراسۋلار ءجيى. ناۋقاس بالانى پسيحولوگيالىق تۇرعىدا قابىلداماۋ، قارجى تاپشىلىعى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اجىراسۋىنا تۇرتكى بولۋدا. ناۋقاس بالامەن بەتپە-بەت قالعان انالاردى قولدايتىن تەگىن پسيحولوگيالىق جەدەل جەلى قۇرۋ دا ماڭىزدى ءىس بولار ەدى. سەبەبى بۇل جاعداي بارلىق وتباسى مۇشەلەرىنە تۇسەتىن اۋىرتپالىق. پسيحولوگ ماماننان كەدەرگىسىز كەڭەس العان انا باسقا بالالارىنا دا كوڭىل بولۋگە ۋاقىت تاباتىن بولادى»، دەيدى قوعامدىق بىرلەستىك وكىلى.

بالالارعا رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيە بەرۋ – اكە مەن انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بىردەي بولعاندا عانا تولىققاندى جۇزەگە اسادى. قازاقستاندا تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردىڭ باسىم بولىگىن اليمەنت المايتىن وتباسىلار قۇراپ وتىر. وسىعان وراي، اليمەنت تولەۋدەن جالتارعان ازاماتتارعا حقكو-دا انىقتامالار بەرۋ، كرەديت رەسىمدەۋ، بانكتىك شوتتارعا تى­يىم سالۋ، ەسەپتەن شىعارۋ/ەسەپكە قويۋ، كولىك جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋ قىزمەتىنە تىيىم سالۋدى ۇسىنامىز. بالالار اتا-انانىڭ رۋحاني-ماتەريالدىق قولداۋىن تولىققاندى سەزىنۋى ءۇشىن اليمەنتتەن جالتارعان اكەلەردى اكىمشىلىك-قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدى كۇشەيتۋ كەرەك دەپ سانايدى ول.

«ادامگەرشىلىك-رۋحاني تاربيەگە ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى، قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەۋ دە جاتادى. وسى ورايدا، ەتنولاگەرلەرگە ورتا جاستاعى ادامداردى تالىمگەر رەتىندە جۇمىسقا قابىلداپ، قىز بالالارعا قۇرت قايناتۋ، بيداي قۋىرۋ، قۇراق قۇراۋ، كيىز باسۋ، سيىر ساۋ، ال ۇلدارعا اعاش جارۋ، كيىزۇي، التىباقان قۇرۋ، قوي قىرقۋ، تاي ۇيرەتۋ، ت.ب. داعدىلاردى مەڭگەرتسە، داستۇرىمىزدەن حابارى بار ازاماتتار شىعار ەدى. مالدىڭ ءتورت ت ۇلىگىن ايىرا المايتىن ۇرپاق ءوسىپ كەلە جاتقاندا، مۇنداي لاگەرلەر بالا بويىندا اۋىلعا دەگەن ىزگىلىكتى قالىپتاستىرىپ، انا تىلىندە سويلەۋ داعدىسىن دا جەتىلدىرەر ەدى»، دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ل.قوجابەكوۆا.

جالپى، كوميسسيا جۇمىسىنىڭ نەگىزگى باسىمدىعى – ادامگەرشىلىك-وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋ، بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ، ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ. پروبلەمالىق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ۇلتتىق كوميسسيا الاڭىندا مەملەكەتتىك ورگانداردى جەدەل تىڭداۋ كەستەسى بار. وندا كوميسسيانىڭ ساراپتامالىق-تالداۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ قۇرالدارى مەن تەتىكتەرىنىڭ كەڭ اۋقىمى قاراستىرىلعان. اتاپ ايتقاندا، ءتۇرلى بەيىمدەۋ جانە الەۋمەتتىك قولداۋ ورتالىقتارىن ادىستەمەلىك سۇيەمەلدەۋ قامتاماسىز ەتىلەدى، ومىردە قيىن جاعدايعا تاپ بولعان بالالار مەن انالارعا قاجەتتى كومەك كورسەتۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتەتىن وتباسىلاردىڭ الەۋمەتتىك كارتاسى جاسالادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • كەشە

يدەولوگيا

رۋحانيات • كەشە

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • كەشە

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • كەشە

بي پاديشاسى

رۋحانيات • كەشە

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • كەشە

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • كەشە

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار