1992 جىلعى 2 شىلدەدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى «سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىلىگى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى مەن قۇقىقتارى تۋرالى» ەرەجەلەردى بەكىتكەن جارلىقتارعا قول قويدى.
سول وتكەن ۋاقىت ىشىندە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى شەكارالارىمىزدىڭ پەريمەترى بويىنشا تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى جانە ىشكى دامۋعا قولايلى جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ءوزىنىڭ تابىستىلىعىن دالەلدەي ءبىلدى.
قازاقستان ءوزىن حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاھاندىق جۇيەسىنىڭ ساليقالى, پاراساتتى جانە جاۋاپتى قاتىسۋشىسى رەتىندە تانىتا الدى. سىرتقى ساياساتتى ءتيىمدى جۇرگىزۋدىڭ ارقاسىندا ەلىمىز باسقا مەملەكەتتەرمەن قاقتىعىستارعا بارماۋعا مۇمكىندىك الدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, بۇگىندە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بىردە-ءبىر سۋبەكتىسىمەن شيەلەنىستى قارىم-قاتىناسىمىز جوق. وسى ارقىلى وتاندىق ديپلوماتيا مەملەكەتتىگىمىزدىڭ نىعايۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى.
تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ كوپۆەكتورلىلىق جانە تەڭگەرىمدىلىك – قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى بولىپ قالا بەرەدى. وسىنداي باعىت اياسىندا قازاقستان كوپتەگەن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ مۇشەسى بولدى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىمەن جانە ونىڭ ءارتۇرلى مامانداندىرىلعان مەكەمەلەرىمەن (بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, يۋنيسەف, يۋنەسكو جانە ت.ب.) تۇراقتى نەگىزدە ءوزارا ءىس-قيمىلدى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋدا, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى, دۇنيەجۇزىلىك بانك, ازيا دامۋ بانكى, ەۋروپاداعى قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى, ماگاتە جانە ت.ب. ىقپالدى كوپجاقتى قۇرىلىمدارمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتىپ كەلەدى.
سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ ەڭ ماڭىزدى جەتىستىكتەرى تۋرالى ايتاتىن بولساق, ەڭ الدىمەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىن زاڭدىق رەسىمدەۋ پروتسەسىن اتاپ وتكەن ءجون. ەلدىڭ سىرتقى شەكارالارىن دەليميتاتسيالاۋ جانە دەماركاتسيالاۋ ماسەلەسى – الەمنىڭ كوپتەگەن وڭىرىندە عاسىرلار بويى شيەلەنىستەر مەن اسكەري قاقتىعىستاردىڭ سەبەبى بولىپ كەلگەن وتە سەزىمتال ماسەلە. ءبىز قىسقا تاريحي مەرزىم ىشىندە قىتاي, رەسەي جانە ورتالىق ازياداعى كورشىلەس ەلدەرمەن شەكارا ماسەلەسىن شەشە الدىق. بۇل ۇلتتىق مۇددەلەرگە نۇقسان كەلتىرمەستەن جاسالدى. بۇعان بەيبىتشىلىك پەن ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق ايماعى مارتەبەسىنە يە بولعان كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويۋدى دا جاتقىزۋعا بولادى.
يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ىسىنە بەلسەندى قاتىسۋىمىزدىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ وزىندىك ساياسي برەندىنە اينالدى. ءارتۇرلى ەلدەردىڭ كوشباسشىلارى رەسمي جانە بەيرەسمي اڭگىمەلەر بارىسىندا الەۋەتى بويىنشا ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتقانى ءۇشىن بۇرىنعىسىنشا قازاقستانعا دەگەن شىنايى قۇرمەتىن ءبىلدىرىپ كەلەدى. بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 29 تامىزدى – سەمەي پوليگونىنىڭ رەسمي جابىلعان كۇنىن – يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى شەشىمى ءبىزدىڭ وسى باعىتتاعى كۇش-جىگەرىمىزدى مويىنداۋ بولدى. وتكەن جىلى ءبىز وسى تاريحي وقيعانىڭ وتىز جىلدىعىن اتاپ وتتىك. قازاقستان بۇۇ-عا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەردىڭ يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيانى قابىلداۋىنا كۇش سالۋعا بەيىلدى ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
قازاقستاننىڭ وڭىردەگى كورشىلەرىمەن 2006 جىلعى 8 قىركۇيەكتە سولتۇستىك جارتى شارداعى وسىنداي العاشقى ايماق بولعان ورتالىق ازياداعى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق (واياقاا) قۇرۋ تۋرالى سەمەي كەلىسىمىنە قول قويۋى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ حالىقارالىق رەجىمىن نىعايتۋعا ارنالعان ناقتى ءىس-قيمىلداردىڭ دالەلى بولدى. يادرولىق قارۋى بار مەملەكەتتەردىڭ ونى شارتقا قاتىسۋشىلارعا قاتىستى قولدانباۋعا مىندەتتەنەتىن نەگاتيۆتى كەپىلدىكتەر تۋرالى حاتتاما وعان ماڭىزدى تولىقتىرۋ بولدى. وتكەن جىلى كەلىسىمگە تاراپ مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى ونىڭ 15 جىلدىعىنا ارنالعان بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسادى, وندا ونىڭ ەرەجەلەرىنە مىزعىماس بەيىلدىلىگىن راستاپ, امەريكالىق سەرىكتەستەرىن جوعارىدا كورسەتىلگەن حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ پروتسەسىن تەز ارادا اياقتاۋعا شاقىردى.
يادرولىق قارۋسىز الەم يدەياسىن ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى كۇش-جىگەردەن باسقا, قازاقستان جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا قوسقان ەلەۋلى ۇلەسى ءۇشىن حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قۇرمەتىنە يە.
بۇگىندە 27 قاتىسۋشى ەل مەن 8 باقىلاۋشى مەملەكەتتى بىرىكتىرەتىن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىن (اوسشك نەمەسە ازيا كەڭەسى) قۇرۋ يدەياسى دا ءبىزدىڭ ەلىمىزگە تيەسىلى. اوسشك-ءنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى قۇرىلىمنىڭ اتاۋىندا كورسەتىلگەن. ونىڭ ۇستىنە, ونىڭ قىزمەت سالالارى ەپيدەميولوگيالىق قاۋىپسىزدىك, قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, تسيفرلاندىرۋ جانە ت.ب. سياقتى جاڭا باعىتتاردى قامتي باستادى. وسىنىڭ بارلىعى حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىنىڭ جاڭا بولمىسىنا جانە قاجەتتىلىكتەرىنە بەيىمدەلۋ قاجەتتىگىنەن تۋىنداپ وتىر.
وتاندىق ديپلوماتيانىڭ تاريحي جەتىستىكتەرىنىڭ بىرەگەيى رەتىندە قازاقستاننىڭ 2017-2018 جىلدارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلانۋىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. وسى ميسسيانى ورىنداۋ اياسىنداعى قازاقستاننىڭ جاۋاپتى جانە نىق ۇستانىمىن حالىقارالىق قوعامداستىق جوعارى باعالادى.
«جاسىل» تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا قوسقان ناقتى ۇلەسىمىزدى كورسەتەتىن «بولاشاق ەنەرگياسى» تاقىرىبىندا وتكەن ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىن وتكىزۋ قۇقىعىن جەڭىپ الۋدا جانە ونى ناتيجەلى وتكىزۋگە دە ديپلوماتتاردىڭ ۇلەسى زور بولدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى قوعامىمىزدا قالىپتاسقان ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ وزىندىك بىرەگەي ۇلگىسى بۇكىل الەمگە تانىتىلدى. ريم پاپاسى يوانن پاۆەل II-ءنىڭ 2001 جىلدىڭ كۇزىندە قازاقستانعا جاساعان ايتۋلى ساپارى ەلىمىزدىڭ وسى تۇرعىداعى جاھاندىق ءرولىنىڭ كورىنىسى بولدى. سول جىلى «وركەنيەتتەر قاقتىعىسى» تۋرالى اڭگىمەنى كۇرت شيەلەنىستىرگەن 11 قىركۇيەكتە اقش-تا ورىن العان قايعىلى تەررورلىق شابۋىلداردان كەيىن ەكى اپتادان از ۋاقىت ىشىندە وتكەن وسى ساپار الەم نازارىن قازاقستاننىڭ الەمدىك مادەنيەت پەن كونفەسسياارالىق ديالوگتى ۇلتتىق ءارى جاھاندىق اۋقىمدا بەلسەندى ناسيحاتتايتىن ەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندەگى نىق ۇستانىمىنا اۋداردى.
كەيىننەن ەلىمىز وركەنيەتارالىق جانە مادەنيەتارالىق ديالوگ سالاسىندا مويىنداۋ تاپقان بىرقاتار باستامانىڭ اۆتورى بولدى. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ تانىمالى رەتىندە 2003 جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ استاناسىندا تۇراقتى تۇردە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىنىڭ وتكىزىلۋىن اتاپ وتۋگە بولادى. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, وسى جىلدىڭ 14-15 قىركۇيەگىندە ونىڭ جەتىنشى وتىرىسى وتەدى, وعان ريم پاپاسى فرانتسيسك, ماسكەۋ جانە بۇكىل رۋس پاتريارحى كيريلل, ءيزرايلدىڭ جوعارعى راۆۆيندەرى اشكەنازي داۆيد لاۋ جانە سەفاردتىق يتسحاك يوسەف جانە الەمدەگى ءتۇرلى ءدىني قاۋىمداستىقتاردىڭ باسقا دا بەدەلدى باسشىلارى وزدەرىنىڭ قاتىسۋعا نيەتتى ەكەندەرىن راستادى.
كوپجاقتى ديپلوماتيانى نىعايتۋ, حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ بۇرىنعىسىنشا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باسىم باعىت بولىپ قالا بەرەدى. وسى ورايدا قازاقستاندا ەلىمىزدىڭ توراعالىق ەتۋىمەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى جانە وزگە دە بەدەلدى قۇرىلىمدار سامميتتەرىنىڭ تابىستى وتكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى.
وڭىرلىك ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا پروتسەستەرى شەڭبەرىندە قازاقستان – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جاۋاپتى مۇشەسى. وسى بىرلەستىك اياسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق بايلانىستار ارتىپ, اۋقىمدى بىرلەسكەن جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا.
بەيتاراپ مەدياتور رەتىندەگى اتىنا ساي قازاقستان ءار جىلدارى يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى, 2015-2016 جىلدارداعى رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى ديپلوماتيالىق داعدارىس توڭىرەگىندەگى احۋالدى رەتتەۋگە, ۋكراينا بويىنشا مينسك پروتسەسىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا, سيريا بويىنشا استانا پروتسەسىنىڭ كەلىسسوزدەرىن جۇرگىزۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوستى.
ەلىمىز دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەس جونىندەگى پاريج كەلىسىمىنىڭ قاتىسۋشىسى بولدى. سونىمەن بىرگە كليماتتىق ديپلوماتيا سىرتقى ساياساتتىڭ جاڭا ماڭىزدى باعىتىنا اينالۋدا. قازىرگى تاڭدا الدىمىزدا ماڭىزدى جاڭا مىندەت تۇر – 2060 جىلعا قاراي ەكونوميكانى دەكاربونداۋدى جۇزەگە اسىرۋ. وسى ماقساتتا ۇكىمەتىمىز تومەن كومىرتەكتى دامۋ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋدە. ءبىز جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن جۇيەلى تۇردە ىلگەرىلەتىپ كەلەمىز, ولاردىڭ ەلدىڭ ەنەرگيا تەڭگەرىمىندەگى ۇلەسى 2030 جىلعا قاراي 15 پايىزعا جەتۋگە ءتيىس, «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋدىڭ جاھاندىق پروتسەستەرىنە دە بەلسەندى تۇردە تارتىلىپ كەلەمىز.
سوڭعى ەكى جىل ىشىندە COVID-19 پاندەمياسى ادامزاتتىڭ بيولوگيالىق سيپاتتاعى قاۋىپ-قاتەرلەرگە وسالدىعىن اشىپ, جاھاندىق اۋقىمداعى جاڭا كۇتپەگەن سىن-قاتەرگە اينالدى. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 75-ءشى سەسسياسىندا بيولوگيالىق قاتەرلەردىڭ الدىن الۋعا جانە قاۋىپتى اۋرۋلار تۋرالى دەرەكتەرمەن الماسۋعا باعىتتالعان بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك قۇرۋدى ۇسىندى. وسى ماڭىزدى باستامانى ىسكە اسىرۋ – قازىرگى دامۋ كەزەڭىندەگى ديپلوماتتارىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى.
ءسىم قىزمەتىنىڭ باسىم مىندەتتەرىنىڭ اراسىندا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ جونىندەگى جۇيەلى جۇمىستى دا ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل قىزمەت ەكونوميكامىزعا قاجەتتى قوسىمشا كاپيتال سالۋدى, وزىق تەحنولوگيالار الدىرتۋدى جانە ەڭ باستىسى, ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى ءۇشىن جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى.
باسقا مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارمەن قاتار ديپلوماتتارىمىزدىڭ دا كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا وتكەن جىلدار ىشىندە قازاقستان ەكونوميكاسىنا شامامەن 380 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ۆەدومستۆومىز ۇكىمەتتىڭ باسقا قۇرىلىمدارىمەن جانە ۇلتتىق بيزنەسپەن تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىل جاساي وتىرىپ, ەل ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى بار وسى باعىتتاعى جۇمىستىڭ ستراتەگياسى مەن پراكتيكاسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى جالعاستىراتىنى ءسوزسىز.
جاڭا قازاقستاننىڭ يدەياسى مەن قۇندىلىقتارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى ادامي ولشەمگە باسا نازار اۋدارادى, ازاماتتارىمىزدىڭ جانە شەتەلدەگى ۇلتتىق بيزنەستىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋدى وزىنە باستى مىندەت دەپ سانايدى. وتاندىق ديپلوماتيا نەعۇرلىم قولدانبالى بولىپ, قوعامنىڭ جانە ءاربىر ازاماتتىڭ ناقتى قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋعا بەت بۇرۋدا.
وكىنىشكە قاراي, قازىرگى حالىقارالىق جاعداي قۇبىلمالىلىق پەن بولجامسىزدىقتىڭ جوعارى دەڭگەيىمەن سيپاتتالادى. ماسەلە سەنىم داعدارىسى جانە ءتۇرلى ساياسي كۇشتەر اراسىنداعى قاقتىعىستىڭ ارتۋى, حالىقارالىق قۇقىقتىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنىڭ بۇزىلۋى, تەرروريستىك قاۋىپ پەن قارۋلانۋ جارىسىنىڭ شيەلەنىسۋى, گيبريدتىك, كيبەر, ساۋدا جانە ۆاليۋتالىق سوعىستاردىڭ جاندانۋى سياقتى سىن-قاتەرلەر توڭىرەگىندە بولىپ وتىر. جاڭا سىن-قاتەرلەر قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىن ۋاقتىلى بەيىمدەۋدى جانە تۇزەتۋدى تالاپ ەتەدى.
وسىعان بايلانىستى 2020 جىلعى 6 ناۋرىزدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020-2030 جىلدارعا ارنالعان سىرتقى ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. جاڭارتىلعان قۇجاتتىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى كوپۆەكتورلىلىق, تەڭگەرىمدىلىك, پراگماتيزم جانە ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلەدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ پرەزيدەنت بولعان العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتىن ىسكە اسىرۋداعى ساباقتاستىقتى ايقىن بەلگىلەپ بەردى. ەلىمىز ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەگەن, ەلىمىزدىڭ بارلىق حالىقارالىق سەرىكتەستەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ وڭ قارقىنىن قامتاماسىز ەتەتىن كوپۆەكتورلى ديپلوماتيانى جۇرگىزۋدى جالعاستىرۋدا. وسىلايشا, ءبىزدىڭ سىرتقى ساياسي باسىمدىقتارىمىز وزگەرىسسىز قالا بەرەدى.
قازاقستان ءاردايىم حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ سەنىمدى سەرىكتەسى بولىپ قالا بەرمەك.
مۇحتار تىلەۋبەردى,
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى
