الەم • 30 ماۋسىم، 2022

اقش ەۋروپاداعى اسكەري كۇشتەرىن نىعايتۋدا

20 رەت كورسەتىلدى

اقش ەۋروپاداعى اسكەري كۇشتەرىنىڭ سانىن ارتتىراتىنىن مالىمدەدى. مادريدتە وتكەن ناتو سامميتىندە اقۇي باسشىسى «سولتۇستىك اتلانتيكالىق اليانس بارلىق باعىتتا – اۋادا دا، قۇرلىقتا دا، تەڭىزدە دە قاۋىپ-قاتەرلەرگە تويتارىس بەرە الۋى قاجەت»، دەدى.

ناتو رەسەيدىڭ ۋكرايناعا اس­كەري قيمىلىنا جاۋاپ رەتىن­دە «ىر­گەلى وزگەرىستەرگە» كەلىسكەن­دىك­تەن، اقش ەۋروپاداعى اسكەري قاتى­سۋىن ارتتىرماقشى. وسى وراي­دا پولشادا تۇراقتى ارميا شتابى قۇرىلادى، ال اقش-تىڭ جاڭا اسكەري كەمەلەرى يسپانياعا، جوي­عىش ۇشاقتار ۇلىبريتانياعا، ال قۇرلىقتاعى اسكەري كۇشتەر رۋ­مىنياعا جىبەرىلەدى. EurAsia Daily «ەۋروپادا 8 جاۋىنگەرلىك توپتىڭ 9 641 اسكەرى بار»، دەپ حابارلايدى اليانستىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنە سىلتەمە جاساپ.

ۇلىبريتانيا بىرىككەن كورول­دىگى دە ناتو-نىڭ قورعانىسى ءۇشىن كۇشتەرىنىڭ سانىن ارتتىرۋعا ۋادە بەرىپ وتىر. ەلدىڭ قورعانىس مينيسترلىگى ناقتى سانىن ايتپاسا دا «رەزەرۆتە اسكەري كەمەلەر، جاۋىن­گەرلەر جانە قۇرلىقتاعى كۇش­تەردىڭ سانى جەتەرلىك»، دەپ ما­لىمدەدى. اقش-تىڭ مالىمدەمەسى ونىڭ ەۋروپا كونتينەنتىندەگى، اسى­رەسە شىعىس ەۋروپاداعى قاتى­سۋىن كۇشەيتىپ جاتقانىن كورسەتەدى. ويتكەنى مۇندا ولاردىڭ 5-ءشى ارميا كورپۋسىنىڭ جاڭا تۇراقتى شتابى ورنالاسقان. اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن اليانس ءوز اۋماعىنىڭ ء«اربىر ءديۋيمىن» قورعاۋ مىندەتىن قايتالاپ، ء«بىر ادامعا جاسالعان شابۋىل – بارىنە جاسالعان شابۋىل»، دەدى.

رەسەي ارەكەتىنە قارسى جاڭا جوس­پاردا كەلەسى جىلى قازىرگى 40 مىڭ­نان استام اسكەر سانىن 300 مىڭ­عا دەيىن ارتتىرۋ قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار يسپانياداعى اقش اسكەري-تەڭىز ەسمينەتستەرىنىڭ فلوتى تورتتەن التىعا دەيىن ارتا­دى، رۋمىنياداعى 3 مىڭ جاۋىنگەردەن تۇراتىن اۋىسپالى بريگاداسىنا 2 مىڭنان تۇراتىن وزگە جاۋىنگەرلىك توپ قوسىلادى، سونداي-اق F-35 جاسىرىن ۇشاق­تارى­نىڭ تاعى ەكى ەسكادريلياسى ۇلى­بريتانياعا جىبەرىلمەك. سونى­مەن قاتار گەرمانيا مەن يتاليادا قوسىمشا اۋە قورعانىسى بار، ونىڭ ۇستىنە ۇلىبريتانيا ەستونياداعى اسكەري جاساعىن تاعى دا ەكى ەسەگە ارتتىردى، قازىر 1600-دەن ءسال اساتىن اسكەرى بار. ال بالتىق جاعالاۋىن قورعاۋعا اسكەري كۇشتەر كوبىرەك جىبەرىلەتىن بولادى، بىراق قورعانىس مينيسترلىگى بۇل جوعارى دايىندىقتاعى قوسىمشا اسكەرلەر ءوز ەلىندە بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.

سامميتتە ناتو جەتەكشىلەرى بۇ­رىن بەيتاراپ بولعان سكاندي­نا­ۆيا مەملەكەتتەرى فينليانديا مەن شۆە­تسيانى اليانسقا قابىلداۋعا كەلىس­تى، ەندى ولاردىڭ مۇشەلىگى ناتو-نىڭ بارلىق 30 مۇشەسىنىڭ ۇكى­مەت­ىمەن راتيفيكاتسيالانۋى ءتيىس.

دجو بايدەن سامميتتە رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ مۇنى «قالاماعانىن» ايتىپ جانە ونىڭ ۋكراينادا جۇرگىزىپ جاتقان اسكەري ستراتەگياسى كەرى ناتيجە بەردى دەپ اتاپ ءوتتى. ال ناتو باس حاتشىسى يەنس ستولتەنبەرگ فين­ليان­ديا مەن شۆەتسيانىڭ اسكە­ري اليانسقا قوسىلۋعا رەسمي شاقى­رۋ العانىن مالىمدەپ، ونى «ەڭ جىل­دام پروتسەسس» دەپ اتادى جانە وسى باعىتتاعى جۇمىستار قار­قىن­دى تۇردە جالعاسادى دەگەن ءۇمىتىن ءبىلدىردى. ەندى ەكى ۇمىتكەر ەل سايا­ساتتا، زاڭدا جانە قارۋلى كۇش­تەردە ناتو ستاندارتتارىنا ساي ەكەن­دىكتەرىن كورسەتۋى كەرەك، ساراپشىلار بولسا بۇل سكانديناۆ ەل­دەرى ءۇشىن سالىستىرمالى تۇردە قيىن­دىق تۋعىزبايدى دەپ وتىر. يەنس ستولتەنبەرگ ۋكراينانىڭ رەسەي ارەكەتىنە قارسى اليانستىڭ كومە­گىنە «قاجەت بولعانشا» سەنە الا­تىنىن، سونىمەن قاتار ۋكراي­نا ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ناتو ورتاق قۇندىلىقتارى ءۇشىن كۇرە­سىپ جاتقانىن ايتتى. سون­داي-اق ول مۇشە مەملەكەتتەر ۋكراي­نا­عا جا­نار-جاعارماي، مە­ديتسي­نا­لىق ماق­ساتتاعى بۇيىم­دار، وق وتكىز­بەي­تىن كەۋدەشەلەر، دروندارعا قار­­سى قورعانىش جۇيەلەر مەن مينا­عا قارسى قۇرال-جابدىقتاردان تۇرا­تىن «جان-جاقتى كومەك پاكەتىن» جىبەرۋدى ءبىراۋىزدان قولداعان.

«وسىدان كەيىن رەسەي نەمەسە قىتايدىڭ سەرىكتەس ەكەندىگى تۋرا­لى سىلتەمەلەر جويىلدى»، دەپ حا­بارلادى اليانس. ون ءبىر بەت­تەن تۇراتىن قۇجاتتا ناتو-نىڭ جاڭار­تىلعان ستراتەگيالىق تۇجى­رىم­داماسى اليانستىڭ باتىس دەموكراتيالارى بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان قاۋىپ-قاتەرلەرگە قالاي قارايتىنىن جانە ولارمەن قالاي كۇرەسۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن تۇسىندىرەدى. سونىمەن قاتار BBC مالىمدەگەندەي، قۇجاتتا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ وداقتاستار­دىڭ قاۋىپسىزدىگىنە، سونداي-اق ەۋرو-اتلانتيكالىق ايماقتاعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىققا ەڭ ماڭىزدى جانە تىكەلەي قاۋىپ توندىرەتىنى تۋرالى ايتىلعان. ءبىز ونى «سەرىگىمىز» دەپ ساناي المايمىز، بىراق شيەلەنىستى بولدىرماۋ ءۇشىن ء«بىز ماسكەۋمەن اشىق بايلانىس ارنالارىن ساق­تاۋعا دايىنبىز»، دەلىنگەن قۇجات­تا. سونداي-اق قۇجاتتا رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى تەرەڭ­دەتۋ ناتو قۇندىلىقتارى مەن مۇددەلەرىنە قايشى كەلەتىنى تۇسىندىرىلەدى. وسىعان دەيىن رف پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ يادرولىق قارۋدىڭ ۇلكەن ارسەنالى بار ەكەنىن بىرنەشە رەت ەسكە سالعانىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ، ناتو ءوزىنىڭ قۋاتتى يادرولىق تەجەۋ قۇرالىنا سەنىم ارتاتىنى دا سامميتتە ايتىلدى. بۇعان قوسا «ەگەر الدەكىم اليانسقا قارسى يادرولىق قارۋ قولدانسا، وندا ول «دۇشپانعا دا تىلەمەيتىن» قارسىلىقتارعا تاپ بولۋى مۇمكىن»، دەلىنگەن قۇجاتتا. دەگەنمەن قۇجاتتا ناتو-نىڭ ءوز كۇشتەرىن قايدا ورنالاستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانى تۋرالى ازداعان مالىمەت بەرىلگەن. «بىراق ونىڭ ەسىكتەرى جاڭا مۇشەلەر ءۇشىن اشىق كۇيىندە قالادى»، دەلىنگەن مالىمدەمەدە. ال ساراپشىلار بۇل كرەملدى ودان ءارى اشۋلاندىرادى دەگەن پىكىردە. «ويتكەنى وندا ء«بىز بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينا، گرۋزيا جانە ۋكراينامەن ارىپتەستىكتى دامىتۋدى جالعاستىرامىز»، دەگەن سوزدەر بار»، دەيدى ولار. سام­ميت اليانستىڭ جاڭا جەتەك­شى جوسپارىن بەلگىلەدى، وندا رەسەي «وداقتاستاردىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىنە جانە ەۋرو-اتلان­تيكا­لىق ايماقتاعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراق­تىلىققا ەڭ ەلەۋلى جانە تىكەلەي قاتەر توندىرەدى»، دەلىنگەن. وندا ء«بىز وداقتاستاردىڭ ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاس­تىعىنا شابۋىل جاساۋ مۇمكىندىگىن جوققا شىعارا المايمىز»، دەپ كورسەتىلەدى.

رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين بولسا «رەسەي، شۆەتسيا جانە فينليانديانىڭ ناتو-عا كىرگەننەن كەيىن اراسىنداعى شيەلەنىستى جوققا شىعارا المايتىنىن ايتىپ، ەگەر بۇل ەلدەردە ناتو ينفراقۇرىلىمى سالىنسا، ماسكەۋدىڭ دە ءدال وسىلاي جاۋاپ بەرەتىنىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا، ناتو جەتەكشىلەرى «وزدەرىنىڭ ارتىقشىلىعى مەن يمپەريالىق امبيتسيالارىن كورسەتكىسى كەلەدى»، بىراق رەسەيدىڭ فينليانديا مەن شۆەتسيانىڭ بلوكقا قوسىلۋىندا «ەشقانداي پروبلەماسى جوق»، دەپ كورسەتەدى ۆۆس.

دەسە دە The Guardian باسى­لىمىنىڭ حابارلاۋىنشا، ناتو جەتەكشىلەرى قىتايدان كەلەر «قاۋىپكە» الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. ناتو باسشىسى بەيجىڭنىڭ يادرولىق قارۋدى دامىتۋ جونىندەگى تالپىنىستارى، حاكەرلىك وپەراتسيالارى جانە ماسكەۋمەن بارعان سايىن تىعىز بايلانىسى «اۋىر پروبلەمالار» ەكەنىن ايتىپ، سارسەنبىدەگى سامميتتە «قىتاي قارسىلاس ەمەس، بىراق ول كۇردەلى پروبلەمالار تۋعىزىپ وتىر»، دەپ مالىمدەدى. ايتا كەتسەك، ناتو سامميتىندەگى تالقىلاۋلاردا رەسەيدىڭ ۋكرايناعا قارسى اسكەري قاقتىعىسى باسىم بولعانىمەن، قىتاي باتىس اليانسىنىڭ ەڭ الاڭ­داتاتىن قاۋىپسىزدىك ماسەلە­لەرى­نىڭ قاتارىندا. «قازىر ءبىز سترا­تە­گيالىق باسەكەلەستىك داۋىرى­مەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرمىز. قىتاي كورشىلەرىن، سونىڭ ىشىندە تاي­ۆاندى قورقىتىپ، ءوز كۇش­تەرىن، سونىڭ ىشىندە يادرولىق قارۋدى ايتارلىقتاي ارتتىرۋدا»، دەپ قوستى ستولتەنبەرگ. سون­داي-اق ول قحر ۇكىمەتى قارۋ-جا­راقتى باقىلاۋعا اشىق كوز­قاراس بىلدىرمەي-اق ءوزىنىڭ يادرو­لىق مۇمكىندىكتەرىن «جىلدام كە­ڭەي­تىپ» جاتقانىن جانە «سترا­تە­گيالىق تاۋەلدىلىكتى تۋدىرىپ، ىق­پالىن ارتتىرۋ» ءۇشىن ەكو­نو­مي­كالىق تەتىكتەردى پايدالا­نىپ جاتقانىن ەسكەرتتى. ال اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ەنتوني بلينكەن بەيجىڭدى ء«بىز سەنەتىن جانە قۇرۋعا كومەكتەسكەن» ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن ءتارتىپتى بۇزدى دەپ ايىپتادى. مادريدتە وتكەن ناتو سامميتىنە العاشقى رەت قاتىسقان اۋستراليا پرەمەر-ءمينيسترى ەنتوني البانيز بەيجىڭ مەن ماسكەۋ اراسىنداعى قارىم-قا­تى­ناستىڭ نىعايۋى بارلىق دەمو­كراتيالىق ەلگە قاۋىپ تون­دى­رەتىنىن مالىمدەدى. «رەسەي كەڭەس يم­پەرياسىن قايتا قۇرۋدى قالاي­تىنى سياقتى، قىتاي ۇكى­مەتى دە ءۇندى-تىنىق مۇحيتى سەكىل­دى جەرلەردە تاريحى تەرەڭگە جايىل­عان باتىس وداعىن بۇزۋ ءۇشىن ەكونو­ميكالىق قولداۋ ارقىلى دوس­تار ىزدەيدى»، دەدى البانيز. سونى­مەن قاتار ول اۋستراليانىڭ قىتاي­دىڭ «ەكونوميكالىق ماج­بۇر­لەۋىنە» ۇشىراعانىن ايتىپ، دە­مو­كراتيالىق كوش­باس­شىلار­دى ساۋدانى ارتاراپتان­دىرۋعا شا­قىر­دى. ال سامميتتە ءسوز تىزگى­نىن العان جاڭا زەلانديانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى دجاكيندا اردەرن قىتايدى ايىپتاي وتىرىپ، ديپ­لوماتيالىق ارالاسۋعا شا­قىردى. قىتاي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى چجاو ليتسزيان بولسا بارلىعىنا جاۋاپ رەتىندە «ناتو جاڭا قىرعي-قاباق سوعىستى باستاۋ ارەكەتىن» توقتاتۋى كەرەك دەدى. جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى فۋميو كيشيدا ۋكرايناعا باسىپ كىرۋ ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن ءتارتىپتىڭ بۇزىلعانىن ايتتى. «ەۋروپانىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايما­عىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن بولۋگە بولمايدى»، دەدى ول ءوز سوزىندە.

جالپى، مادريد سامميتىنە ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ ءۇشىن اۋست­راليا، وڭتۇستىك كورەيا، جاپونيا جانە جاڭا زەلانديا شاقىرىلعان.

سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋلى قاراباقتاعى قاقتىعىس

الەم • 07 تامىز، 2022

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

اسكەردەگى الىمجەتتىك

قوعام • 07 تامىز، 2022

يدەولوگيا

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

بي پاديشاسى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • 07 تامىز، 2022

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • 07 تامىز، 2022

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • 07 تامىز، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار