قوعام • 29 ماۋسىم، 2022

«قۇنانباەۆ كوشەسى»، «جاباەۆ داڭعىلى» دەگەن قايدان شىققان...

31 رەت كورسەتىلدى

بىردە جول ءتۇسىپ ماعجان جۇماباەۆ اۋدانىنىڭ ورتالىعى بۋلاەۆ قالاسىنا بارا قالدىق. كەزىندە شاشىلىپ جاتاتىن سۇرعىلت مەكەن ەدى، قازىر ارلەنىپ، ورتا تۇسى ءساندى بولىپ قالىپتى. ەڭ ۇلكەن ورتالىق كوشەلەرىنىڭ ءبىرىن «ا.قۇنانباەۆ كوشەسى» دەپ اتاعان ەكەن، «ە، بۇل ءبىر جەرگىلىكتى، بەلگىلى ادام بولدى عوي» دەپ نازار اۋدارمادىق... بىراق ەسىمىزگە سارت ەتە ءتۇستى، ويحاي-اۋ بۇل ۇلى ابايدىڭ فاميلياسى ەكەن عوي...

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «ەQ»

بۇكىل قازاق دالاسى ابايدى «اباي» دەپ قانا تانىعان. تەك پاتشالىقتىڭ كەڭسەلەرىندە، ياعني كولونيالدىق بيلىكتىڭ ىشكى قاعازدارىندا عانا ونى «كۋنانباەۆ» دەپ جازعان. ەندى سونى ءبىزدىڭ تورەشىل، قاعازدان ءبىر ءسات اۋىتقي المايتىن ءبىلىم­سىز، بيۋروكات شەنەۋنىكتەرىمىز سول قالپى تۇسىرگەن ەكەن. سول جازعاندار وزدەرىنىڭ كولونيالدىق بيلىكتىڭ سوزىمەن سويلەپ تۇرعانىن بىلە مە ەكەن؟ اي، بىلمەيدى-اۋ، وندايدى ويلاۋعا سانالارى دا جەتپەيدى. بىزدە كوشە اتىن فاميليامەن جازۋ كەرەك دەدى، ەندەشە «قۇنانباەۆ» بولۋ كەرەك، اباي دەپ قازاقتار اتاي بەرسىن دەپ ويلايدى-اۋ مۇندارلار.

وسى ماسەلەنى «ەگەمەنگە» جازباي، وزدەرىنە ايتىپ، بىلدىرگەن ەدىك، بىراق وزگەرگەن ەشتەڭە جوق. ول – ول ما، پەتروپاۆلداعى ەڭ ۇلكەن كوشەلەردىڭ بىرىنە بەرىلگەن اباي ەسىمى دە «قۇنانباەۆ» بولىپ جازىلىپ تۇر... اۋىزەكى تىلدە تۇرعىنداردىڭ ءبارى «اباي كوشەسى» دەيتىن داڭعىلدى «ساۋاتى زور» ءبىر شەنەۋنىكتەر وسىلاي تۇزەتكەن ەكەن. حالىق نە دەيدى، قۇنانباەۆ دەگەنگە «بۇل كىم ەدى» دەپ ويلانىپ قالماي ما دەگەندى كەرەك قىلىپ تۇرعان ادام جوق. ءدال وسى كوشەدە ورنالاسقان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اعىلىپ جاتقان ستۋدەنتتەرى وزدەرىن اباي كوشەسىمەن كەلە جاتىرمىز دەپ ويلاپ، ءۇيدىڭ قابىرعاسىنداعى جازۋدى كورگەندە داعدارىپ قالۋلارى ءسوزسىز...

سول سياقتى ءبىر كەزدە جامبىل كوشەسىنە ءبىر بىلگىشتەر «جاباەۆ كوشەسى» دەپ جازىپ قويعان ەدى. ونى ايتەۋىر سول كەزدەگى وبلىس اكىمى تايىر مانسۇروۆ تۇزەتكىزگەن بولاتىن. بۇكىل كسرو-عا كەزىندە جامبىل (دجامبۋل) بولىپ تانىلعان اقىن ءبىر بىلگىشتەردىڭ اقىلىمەن وسىلاي «جاباەۆ» دەپ جازىلاتىن بولعان.

ال بۇرىننان كەلە جاتقان «امانگەلدى كوشەسى» بىزدە ايتەۋىر وزگەر­مەي، دۇرىس تۇر. بىراق ەلدىڭ استاناسىن­دا باتىردىڭ اتىنا بەرىلگەن كوشە «يمانوۆ». العاش بارعان كەزدە ءبىز دە بۇعان تاڭىرقاپ جۇرگەن ەدىك. يمانوۆ دەگەن باسقا بىرەۋ ەكەن دەپ ويلا­عا­نبىز، سويتسەك امانگەلدىنىڭ ءوزى ەكەن...

بۇل ماسەلە ءبىرىنشى رەت كوتەرىلىپ وتىرعان جوق، بۇرىن دا تالايلار ايتقان. بىراق كوشە اتاۋلارىن قالاي جازۋ كەرەك دەگەندى كورسەتىپ بەرگەن نۇسقاۋلىق وزگەرمەگەن سوڭ ءبارى دە سول قالپىندا قالىپ كەلەدى. سول نۇسقاۋلىقتى تۇزەتىپ، جەكە تۇلعالارعا كىسى ەسىمىن بەرگەندە ونىڭ فاميلياسىن ەمەس، حالىق بەرگەن اتىن جازۋ كەرەك دەسە – ءبارىن وزگەرتىپ، دۇرىس تارتىپكە كەلتىرۋگە بولۋشى ەدى.

سونىمەن بىرگە شوقان ءۋاليحانوۆ، ساكەن سەيفۋللين، ماعجان جۇما­باەۆ سەكىلدى ەسىمدەر فاميلياسى­مەن قوسارلانىپ تانىلعانىن دا ەسكەرۋ كەرەك. ماسەلەن، ءبىزدىڭ وبلىس­تا ء«ۋاليحانوۆ» اۋدانى بار. ونى كەيبىرەۋلەر شىڭعىس نەمەسە شوتا ءۋاليحانوۆتىڭ اتىنا بەرىلگەن ەكەن دەپ قالۋلارى دا عاجاپ ەمەس. سوندىقتان بۇل جەردە شوقان ەسىمىن فاميلياعا قوسىپ، بىرگە اتاعان ءجون. سول سياقتى ساكەننىڭ نەمەسە ماعجاننىڭ دا جەكە ەسىمدەرى ەمەس، سويلارى فاميلياسىمەن قوسارلانىپ ايتىلعانى ءجون. ويتكەنى «ساكەن اۋدانى» نەمەسە «ساكەن كوشەسى» دەسەڭىز ول قاي ساكەن دەپ جۇرت اڭتارىلىپ قالادى. ءبىزدىڭ قالاداعى «س.شايمەردەنوۆ كوشەسى» دەگەندى سافۋاننىڭ ەسىمى مە، سايىننىڭ ەسىمى مە دەپ سۇرايتىندار بار. ماعجان ەسىمى دە ەرتە كەزدەن فاميلياسىمەن بىرگە تانىلعانىن ەسكەرۋ كەرەك.

بىزدە اۋدان اتاۋلارىنا قاتىستى دا ءبىر ۇيلەسپەۋشىلىك بار. مىسالى، ماعجان جۇماباەۆ اۋدانىن وسىلاي اتايمىز دا عابيت مۇسىرەپوۆ اۋدانىن رەسمي تۇردە جازعاندا «عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋدان» دەيدى. «اتىنداعى» دەگەندى قاي «دانىشپان» قوسقانى بەلگىسىز، ايتەۋىر قالماي كەلەدى. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردىڭ ءبارى اتاۋلاردىڭ الدىمەن ورىسشا تۋىپ، ونى قازاقشاعا سوزبە-ءسوز، اقىلعا سالماي اۋدارا سالعاننىڭ كەسىرى. ەندى سونى تۇزەتەتىن كەز كەلدى.

 

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇلىلار ۇندەستىگى

قازاقستان • كەشە

باعا باقىلانادى

قارجى • كەشە

مەيىرىم شۇعىلاسى

رۋحانيات • كەشە

تسيفرلى دامۋ: جاڭا بەتبۇرىس

تەحنولوگيا • كەشە

ماحاببات اۋەنى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار