قوعام • 29 ماۋسىم، 2022

ەرەكشە بالالار: اتا-انا ارمانى – اياققا تۇرعىزۋ

4402 رەت كورسەتىلدى

ەرەكشە بالا تاربيەلەپ وتىرعان ءاربىر اتا-انانىڭ اسىل ارمانى – ۇرپاعىن قايتكەن كۇندە وڭالتۋ، ونى اياققا تۇرعىزىپ، ومىرگە بەيىمدەۋ. الايدا جەتەرىنە جەتە الماي تاۋى شاعىلىپ، جىگەرى ۇگىلىپ جاتاتىندار دا بار. شاراسىزدىق شىڭىراۋعا قۇلاتىپ، وداعاي كۇيزەلىس ورعا جىقپاس ءۇشىن ەڭ الدىمەن بالانى كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ وڭالتۋ، بەيىمدەۋ ورتالىقتارىنا جەتەلەگەن ءجون. مۇنداي ورتالىقتار ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ايماعىندا بار. سونىڭ ءبىرى – نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى «بالام-اي» مۇگەدەك بالالاردى الەۋمەتتىك قولداۋ ورتالىعى سانالادى.

ۇلت مۇددەسى – ۇلاعاتتى ۇرپاق

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلدى بالالار جىلى دەپ جاريالاپ، «بالالار – مەملەكەتىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنىڭ كەپىلى. سوندىقتان دا الداعى جىلدى بالالار جىلى دەپ جاريالاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. اڭگىمە جالاڭ ۇران مەن مەرەكەلىك ءىس-شارالار تۋرالى ەمەس. ءبىرىنشى كەزەكتە بيلىك تاراپىنان بالالاردى قورعاۋ ءۇشىن دەنساۋلىق ساقتاۋ، ءبىلىم بەرۋ، الەۋمەتتىك قولداۋ باعىتىندا ناقتى ءىس-شارالار قولعا الىنۋى كەرەك. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ۇيلەسىمدى دامۋى مەن باقىتتى بالالىق شاعى – ءبىزدىڭ جالپىۇلتتىق مىندەتىمىز»، دەگەن بولاتىن.

ەل پرەزيدەنتى ايتىپ وتكەندەي، بالا­­لاردى قورعاۋ ءۇشىن دەنساۋلىق ساق­تاۋ، ءبىلىم بەرۋ، الەۋمەتتىك قولداۋ باعى­تىندا ناقتى ءىس-شارالار قولعا الى­نۋعا ءتيىس. مۇنداي قولداۋ ەلىمىزدە جوق ەمەس، بار. بۇعان كۇنى كەشە ەلوردا­داعى ش.قۇدايبەردى ۇلى كوشەسىنىڭ بو­يىندا ورنالاسقان «بالام-اي» مۇگە­دەك بالالاردى الەۋمەتتىك قولداۋ ورتالى­عىن­دا بولعان كەزدە كوز جەتكىزدىك. بۇل ورتا­لىقتا مەنتالدى بۇزۋشىلىق سپەك­ترىنە شالدىققان بالالارعا قولداۋ ءىس-شارا­لارى كورسەتىلەدى. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ باياندى بولاشاعى مەن كەمەل كەلەشەگىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا جۇيەلى جۇ­مىس ىستەلىپ جاتىر. ەڭ باستىسى، بالاسى­نىڭ بەتى بەرى قاراپ، ەرتەڭگى كۇنگە ەرەكشە ءۇمىت ارتىپ وتىرعان اتا-انا ءدان ريزا.

ورتالىقتىڭ قىرۋار قىزمەتى تەك بالالاردى قولداپ قانا قويماي، اتا-اناعا دا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى. سەبەبى ەرەكشە بالا تاربيەلەپ وتىرعان اتا-انا بالاسى ورتالىقتىڭ قاداعالاۋىندا بولعان كەزدە ءوز-ءوزىن دامىتۋعا، جۇمىس ىستەۋگە، قاراپايىم ءۇي شارۋالارىمەن اينالىسۋعا ۋاقىت تابادى. تولىققاندى ءومىر سۇرەدى. ال وسى ورتالىقتىڭ تىزگىنىن «بالام-اي» مۇگەدەك بالالاردى قولداۋ قوعامدىق قورىنىڭ جەتەكشىسى اسەل جاسانوۆا ۇستاپ وتىر. ول سانالى عۇمى­رىن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا ارنا­عان اناسى قامقا جاسانوۆا باستاپ بەرگەن ءىستى اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن جال­عاستىرىپ كەلەدى.

وڭالتۋ ءىسى وڭاي ەمەس

– توسەك تارتىپ جاتقان بالانىڭ العاش رەت قادام باسقانىن كورگەن كەزدە قاتتى قۋانامىن. وسى ورتالىقتا بىرنەشە بالا ءجۇرىپ كەتتى. جارقىن نا­تيجە دەگەن وسى ەمەس پە؟ ورتالىقتان تۇلەپ ۇشقان بالالاردىڭ باسىم بولىگى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتادى. ءتىپتى اياق-قولى قيمىلدامايتىن، ءجۇرىپ-تۇرمايتىن بالالاردىڭ وزىندە دامۋ بەلگىلەرى بايقالادى. ارينە، بۇل وڭاي جۇمىس ەمەس. مۇنداعى ەڭبەكتىڭ، جەتىستىكتىڭ 99 پايىزى ماعان ەمەس، مەنىڭ كومانداما، ۇجىمىما تيەسىلى. ورتالىق اشىلعاننان بەرى ون جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە، كادرلارىمىزدىڭ قاتارى وزگەرمەدى. ءبىر كەلىپ، ءبىر كەتىپ جاتقان قىزمەتكەر جوق. مەن وسىعان قۋانامىن. سەبەبى بالا دا، ءبىز دە، اتا-انا دا ءبىر-بىرىمىزگە ۇيرەنىسە، باۋىر باسا باستايمىز. ءبىر وتباسىنىڭ مۇشەلەرى سەكىلدى بولىپ كەتتىك دەسەم دە بولادى، – دەدى ءا.جاسانوۆا.

جاۋاپتى قىزمەتكەر – جاۋاپكەرشى­لىك جۇگىن جەڭىلدەتەدى. ال ەرەكشە بالالارمەن جۇمىس ىستەۋ سىندى كۇردەلى ماسەلەدە بىلىكتى كادردىڭ قادىرى قاشان دا بيىك بولماق. بۇل ەڭ الدىمەن بالالارعا، جۇمىسقا دەگەن كىسىلىك قارىم-قاتىناستى قالىپتاستىرادى. ماسەلەن، ءبىز ات باسىن بۇرعان ش.قۇدايبەردى ۇلى كوشەسىنىڭ بويىنداعى ورتالىقتىڭ مەڭ­گەرۋشىسى قارشىعا سارسەنباەۆا دا وسى ورتا­لىقتا بىرنەشە جىل قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ارينە، بىردەن مەڭگەرۋشى بولا قويعان جوق. الدىمەن بالالارعا ارت-تەراپيا ساباعىن بەرىپ ءجۇردى. كەيىن، جۇمىسقا دەگەن قارىم-قاتىناسى، جاۋاپكەرشىلىگى، ۇجىمدى ۇيىستىرا ءبىلۋ قابىلەتى ەسكە­رىلىپ، مەڭگەرۋشى اتاندى.

– «بالام-اي» مۇگەدەك بالالاردى الەۋمەتتىك قولداۋ ورتالىعى 2011 جىلعى 10 قاراشادان بەرى بالالارعا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. ورتالىق نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ باسقارماسىنىڭ مەملەكەتتىك تاپسىرىسىن ورىندايدى. ەلوردادا بۇل ورتالىقتىڭ 4 فيليالى بار. ولار ءا.بەكتۇروۆ، ا.توقپانوۆ، ش.قۇدايبەردى ۇلى كوشەلەرى مەن سارى­ارقا داڭعىلىنىڭ بويىندا ورنا­لاس­­قان. بۇل ورتالىقتاردىڭ العاشقىسى وسى ش.قۇدايبەردى ۇلى كوشەسىندەگى مەكەمە سانالادى. بۇل جەردە بالالارمەن لوگوپەد، دەفەكتولوگ، پسيحولوگ ماماندارى، لفك نۇسقاۋشىسى جۇمىس ىستەيدى. بۇعان قوسا، ەرگوتەراپيا، توماتيس تەراپياسى، ماسساج قىزمەتى كور­سە­تىلەدى. اپتا سايىن ءار سارسەنبى كۇنى بالاقاي­لار يپپودرومعا بارىپ، اتقا مىنەدى. بالالارمەن كوبىنە-كوپ الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر، تاربيەشىلەر جۇمىس ىستەيدى. ءار ءتۇرلى توپتاردا بالالار سۋرەت سالادى، مۋزىكا تەرا­پياسىن قابىلدايدى. ورتالىقتا بارلىعى ­13 مامان بار، – دەدى ق.سارسەنباەۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا، ورتالىقتا نەگىزى­نەن اياق-قولىنىڭ قىزمەتى بۇزىلعان بالالار، داۋن، رەتتا سيندرومدارىنا شالدىق­قان بالاقايلارعا قولداۋ كورسەتىلەدى. ارا­لاس دەپ ايتسا دا بولادى. بويىنداعى ەرەك­شەلىككە جانە دارىگەرلەر قويعان دياگنوزعا قاراي، بالاقايلارعا اۆا تەراپياسى، ەرگوتەراپيا سىندى وڭالتۋ ادىستەرى قولدانىلادى. كۇن سايىن ءبىر مامان ءبىر بالامەن كەمى 20-30 مينۋت جەكە-جەكە جۇمىس جۇرگىزىلەدى. جەكە دارا وڭالتۋ باعدارلاماسى ازىرلەنەدى. توپ­تىق جۇمىستىڭ ءوزى 2 بالادان ارتىق قاتىس­تىرىلمايدى. مۇنىڭ بارلىعى ەڭ الدىمەن وڭالتۋ جۇمىسىنىڭ بارىنشا پايدالى، ناتيجەلى بولۋى ءۇشىن قاجەت. ماسەلەن، لفك نۇسقاۋشىسى كۇنىنە باس-اياعى 7-8 بالا قابىلدايدى.

– بۇل ورتالىقتا قىزمەت الۋ ءۇشىن بالا دا، ونىڭ اتا-اناسى دا نۇر-سۇل­تان قالاسىندا تىركەۋلى قاجەت. بۇعان قوسا، مۇگەدەكتى وڭالتۋدىڭ جەكە باعدار­لاماسى بولۋعا ءتيىس. بالاسىن اكەلۋگە نيەت بىلدىرگەن اتا-انا وسى ورتالىققا مەديتسينالىق كارتا الادى. بۇدان سوڭ، ەمحاناعا بارىپ دارىگەرلىك تەكسەرىستەن وتەدى. سودان كەيىن، اتا-انا ءوزىنىڭ جەكە كۋالىگىن، بالالانىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگىن، بالانىڭ مۇگەدەكتىگىن راستايتىن قۇجاتىن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا تاپسىرادى. سول جەردە «بالام-اي» ورتالىعىنا جولداما بەرىلەدى. ءسويتىپ، بالا ورتالىققا كەلگەن سوڭ، ماماندار بالانىڭ قانداي قابىلەتىن بۇزىلعانىن سۇراپ، تەكسەرەدى. قانداي تاعامدى جەۋىنە بولاتىنىن ءھام بولمايتىنىن ايقىنداپ الادى، – دەدى ق.سارسەنباەۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا، العاشقى ەكى اپتا كولەمىندە بالانىڭ ورتالىققا دەگەن بەيىمدەلۋ پروتسەسى جۇرەدى. العاشقى 3 كۇن بالا ورتالىقتا نەبارى 1 ساعات كولەمىندە عانا بولادى. سەبەبى بۇدان كوپ ۋاقىتقا قالعان جاعدايدا جىلاۋى، ۇيگە قايتقىسى كەلۋى، ءسويتىپ ورتالىققا كەلۋدەن مۇلدەم باس تارتۋى مۇمكىن. ءسويتىپ، بارلىعى ويداعىداي بولعان جاعدايدا كەلەسى 3 كۇن بالا ورتالىقتا 2 ساعات وڭالتۋ جۇمىسىمەن قامتىلادى. كەيىن، بالالار ورتالىقتا تاڭعى 8:00-دەن كەشكى 18:00-گە دەيىن بولا الادى. تاڭعى جاتتىعۋ جاسايدى. بىلىكتى مامانداردىڭ ساباعىنا قاتىسادى. كۇنىنە 3 مەرزىم تاماق ىشەدى. ءتۇس مەزگىلىندە ۇيىقتايدى.

قىرىق ءتۇرلى قىلىققا اركىم توزە بەرمەيدى

– وسى ورتالىقتا 2-2،5 جاستان باستاپ، 18 جاسقا دەيىنگى بالالار قابىلدانادى. ال ا.توقپانوۆ كوشەسىنىڭ بويىنداعى فيليالدا 18 جاستان جوعارى ەرەسەك ادامدارمەن جۇمىس جۇرگىزىلەدى. بۇگىندە ورتالىقتا 53 بالا وڭالتۋ شارالارىمەن قامتىلىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار تاربيەشىلەردىڭ كومەكشىلەرى رەتىندە ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەكتەردى جۇمىسقا قابىلدايمىز. ارينە، ول ازاماتتاردىڭ بارلىعىندا جوعارى ءبىلىمى، ءتيىستى ديپلومى بار. ولاردىڭ اراسىندا وسى ورتالىقتا 6 جىل بويى جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەر دە تابىلادى. ەڭ باستىسى، مۇنداي ورتالىقتاردا جۇمىس ىستەۋگە جاي ادامدار كەلمەيدى. كوبىنە-كوپ، كەڭ پەيىلدى، جۇرەگى جىلى جاندار عانا ات باسىن وسىندا بۇرادى. ءبىر قۋانارىمىز، ءبىز ايتىپ وتىرعان تاربيەشىلەردىڭ كومەكشىلەرى ونەر­دەن دە قۇرالاقان ەمەس. ماسەلەن، ساباق بەرۋ كەزىندە قاجەت ءبىراز ماتەريالدى ءوز قولىمىزبەن جاساپ شىعامىز. ءتىپتى تىگىن ماشيناسىنىڭ دا ءتىلىن بىلەمىز. سول كەزدە كومەكشىلەر سۋرەت سال دەسەڭ سۋرەت سالادى، ءتۇرلى ماتەريالدار ازىرلەيدى. ولاردىڭ جۇمىسى – ۇشان تەڭىز، – دەدى ورتالىق مەڭگەرۋشىسى.

سوعان قاراماستان، ديپلومى، جوعارى ءبىلىمى بار كەز كەلگەن ازامات وسىنداي ورتالىقتاردا جۇمىس ىستەپ كەتە ال­ماي­دى. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن بالامەن ءتىل تابىسا بىلەتىن ەرەكشە قاسيەت، توزىم­دىلىك، مەيىرىمدىلىك قاجەت. وسى ماسە­لەنى ورتالىق باسشىلىعى دا ەرەكشە نا­زارعا الادى. سوندىقتان جۇمىسقا جاڭا قىز­مەتكەر قابىلداماس بۇرىن بىرەر اپتا باقى­لاۋدا بولادى. سەبەبى جاس مامان­داردىڭ كوبىسى ەرەكشە بالالاردىڭ قىلى­عىنا، ارەكەتتەرىنە توزە بەرمەيدى. بالا جىلاعان كەزدە كەي ادامداردىڭ جۇيكەسى سىر بەرەدى. ال ورتالىقتاعى ەڭ باستى قاعيدات – بالاعا داۋىس، قول كوتەرۋگە جول بەرمەۋ. ءتىپتى بالانى ۇستاۋدىڭ، كوتەرۋدىڭ دە ءوز ءتارتىبى بار. ارقاشان قوس قولداپ ۇستاۋ نەمەسە كوتەرۋ قاجەت.

– بەس بالانىڭ اناسىمىن. الايدا ءۇشىنشى بالامدى بوسانعاننان كەيىن، ونىڭ بويىندا بىرقاتار ەرەكشەلىك بارىن بايقاي باستادىم. انا جۇرەگى الدامايدى عوي، دارىگەرلەر دتسپ دياگنوزىن قويدى. ءسويتىپ، بالامدى وسى ورتالىققا 2014 جىلدان بەرى اكەلىپ ءجۇرمىن. بيىل اماندىق بولسا قىزىم 9-عا تولادى. بالام سويلەمەيتىن، نە موينىن ۇستاي المايتىن، ءتىپتى وزدىگىنەن ءجۇرىپ-تۇرا المايتىن ەدى. وسى ورتالىقتا وڭالتۋ جۇمىستارىن باستاعاننان بەرى كوپ وزگەرىستى بايقادىم. ءۇش جاسىندا اياعىنا قاز-قاز تۇرىپ، العاشقى قادامىن باستى. ورتالىقتىڭ ماماندارى نەبارى ءبىر جارىم جىلدا وسىنداي وڭ وزگەرىسكە قول جەتكىزدى. كەيىن، ءتورت جارىم، بەس جاسىندا ءتىلى شىقتى. بۇل جەتىستىكتەر تەك وسى ورتالىقتىڭ جەمىسى دەيتىنىم – بالامدى ودان وزگە ورتالىقتارعا اپارعانىم جوق. بارلىق جاعداي جاسالعان. تاربيەشىلەرى دە كوڭىلىمنەن شىعادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ورتالىق قىزمەتى ءۇشىن ءبىر تيىن تولەگەن جوقپىن. بارلىق وڭالتۋ جۇمىستارىن ورتالىق ماماندارى تەگىن جۇرگىزەدى، – دەدى انا ءنازۇل تابەز.

ەرەكشە جانداردىڭ كۇتىمى دە، وڭالتۋ ءىسى دە ەرەكشە جاعداي جاساۋدى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن، وسى الەۋمەتتىك قولداۋ ورتالىعىنا قولبايلاۋ بولىپ وتىر­عان ءبىر قاجەتتىلىك – كولىك. 200 مۇگەدەك بالا مەن ەرەسەكتىڭ مۇمكىندىگىن شەكتەمەي، ولاردىڭ وڭالتۋ ورتالىقتارىنا، تابيعات اياسىنا، مادەني ءىس-شارالارعا، مۇراجايلار مەن وزگە دە ورىندارعا ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋىنا قاجەت تەمىر تۇلپار جەتپەي وتىر. ورتالىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورمانداي وقىرمانىمىزعا جولدا­عان ءوتىنىش-تىلەگى، بۇيىمتايى – وسى. بالكىم، بالالار جىلىندا ءومىردىڭ قيىن جاعدايىنا تاپ بولعان بالاپاندارعا قول ۇشىن سوزا الاتىن ءبىر جومارت جان تابىلىپ قالار دەگەن ۇمىتتەمىز. ەل ەرتەڭى­نە بەي-جاي قارامايتىن ەل ەكەنىمىزدى اڭعارتاتىن كەز كەلگەن سەكىلدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋلى قاراباقتاعى قاقتىعىس

الەم • 07 تامىز، 2022

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

اسكەردەگى الىمجەتتىك

قوعام • 07 تامىز، 2022

يدەولوگيا

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

بي پاديشاسى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • 07 تامىز، 2022

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • 07 تامىز، 2022

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • 07 تامىز، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار