ساياسات • 29 ماۋسىم، 2022

ورتالىق ازيا ەلدەرى: قاۋىپسىزدىك ءۇشىن ىنتىماقتاسۋ ماڭىزدى

40 رەت كورسەتىلدى

«قازىرگى وزگەرمەلى الەمدە ورتالىق ازيا ەلدەرى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن ءبىرىنشى ورىنعا قويۋ كەرەك»، دەيدى ەلورداعا جينالعان ساراپشىلار. ورتا­لىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋى اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان «جاڭا گەوساياسي جاعدايداعى ورتالىق ازيا ىنتى­ماقتاستىعى: سىن-قاتەرلەر مەن كەلەشەگى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا الەمدىك پروبلەمالار ءسوز بولىپ، ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ سۋ ساياساتى، قورشاعان ورتانى قورعاۋ، ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى، عىلىمي جانە مادەني سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.

كونفەرەنتسياعا ورتالىق ازيا ەل­دەرىنىڭ پرەزيدەنت جانىنداعى ستراتە­گيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتتارى، سون­داي-اق وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا اينالىساتىن ايماق ەلدەرىنىڭ ساراپ­شىلارى جينالدى. گەرمانيانىڭ كونراد ادەناۋەر اتىنداعى قوردىڭ قا­زاق­ستانداعى وكىلدىگىنىڭ قولداۋىمەن وت­كىزىلگەن ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار دا­مۋدىڭ سىرتقى جانە ايماقىشىلىك فاكتورلارىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەركىن تۇقىموۆتىڭ ايتۋىنشا، قازىر الەمدە گەوساياسي جاعداي قارقىندى وزگەرىپ، بۇل ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستارىنا تىكەلەي اسەر ەتۋدە. وسى ورايدا ول جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن بىرلەسىپ شەشىم قابىلداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.

«حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس، تاياۋ شىعىس پەن ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ورتاشا تەمپەراتۋرا 1،5 C ءوستى. بۇل جاھان­دىق وسىمنەن 0،7 C ەكى ەسە جوعارى. ور­تالىق ازيا اۋماعىنىڭ 60 پايىزدان استامى جاۋىن-شاشىنسىز قۇرعاق كلي­ماتقا يە ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ، تەمپەراتۋرانىڭ جوعارىلاۋى سۋدىڭ بۋلانۋىنا اكەلىپ، قۇرعاقشىلىق قاۋ­پىن ارتتىرادى. وسىعان بايلانىستى ەكونوميكالىق دامۋ مەن قورشاعان ورتانى ساقتاۋ اراسىنداعى تەڭگەرىمدى ۇستاپ تۇرۋدىڭ شوعىرلاندىرىلعان شە­شىم­دەرى ءۇشىن وڭىرلىك پلاتفورما قۇر­عان ورىندى. سۋ پروبلەماسى «سۋدى ۇنەم­دەۋدى» ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى سايا­ساتىنىڭ ايقىنداۋشى قاعيداتى رە­تىندە قابىلداۋى مۇمكىن. مۇنىڭ بارلىعى بايىپتى زەردەلەۋ قاجەتتىلىگىن وزەكتەندىرە تۇسەدى»، دەدى ە.تۇقىموۆ.

بۇگىندە ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق سىن-قاتەرلەر اسا وزەكتى بولىپ وتىر. ساراپشىلار حالىقارالىق تەرروريزم قاۋىپ-قاتەرى، كوشى-قون جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىن كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىنىن ايتادى.

«اۋعانستانداعى جاعداي وتە تۇراقسىز بولىپ تۇر. ەل گۋمانيتارلىق اپات پەن ەكونوميكالىق كوللاپس شەگىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. شامامەن 19،7 ميلليون ادام، حالىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعى اشتىقتان زارداپ شەگۋدە. بۇۇ ەسەپتەۋى بويىنشا، بۇل داعدارىستان شىعۋ ءۇشىن شامامەن 4،4 ميلليارد دوللار قاجەت. ال، ءساۋىر ايىندا ەۋروپا مەن ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ينفلياتسيانىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 12%-دان استى. بۇل 2008 جىلدان بەرگى بۇكىل كەزەڭدەگى ينفلياتسيانىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى. افريكا حالقىنىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس. ەلدى جيحاد يدەياسىن كوكسەيتىن تەرروريستىك توپتار جايلاپ جاتىر. ماسەلەن، تەرروريزمنەن بۋركينو-فاسودا – 732، سوماليدە – 599، نيگەردە – 588، ماليدە 574 ادام قازا تاپقان»، دەدى ەركىن تۇقىموۆ اۋعانستان مەن افريكاداعى حالىقتىڭ جاعدايىن سارالاپ.

ال، قىرعىزستاننىڭ ۇلتتىق ستراتە­گيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى رۋستام اسيزباەۆتىڭ پىكىرىنشە، الەمدەگى گەوساياسي جاعدايدىڭ ۋشىعۋى بولاشاقتا ورتالىق ازيا ەلدەرىنە زيانىن تيگىزۋى مۇمكىن. «بۇگىنگى تاڭدا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ورتاق كۇن تارتىبىندە ءبىرىنشى كەزەكتە ءوز قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى تۇر. سونداي-اق ورتالىق ازيانىڭ بارلىق ەلدەرى ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى وتە وزەكتى. ونى ءبىز تەك بىرلەسكەن كۇش-جىگەرمەن عانا شە­شە الامىز. ترانزيتتىك باعىتتاردى ءارتا­راپتاندىرۋ ماسەلەسى دە وتە وتكىر. ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قارسى قايتالاما سانكتسيالاردى ەنگىزۋ ىقتيمالدىلىعى ەكونوميكالىق داعدارىسقا اكەلۋى مۇ­مكىن»، دەدى ر.اسيزباەۆ. سونىمەن قاتار ول اۋعانستاننىڭ ماسەلەسىن ءسوز ەتتى. «اۋعانستاندى تاليباندار باسقارعاننان بەرى حالىقتىڭ جاعدايى ناشارلادى. اقش وسى جىلى اسكەرلەرىن ەلدەن شىعارىپ، ونداعى پروبلەمانى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قالدىرىپ كەتتى. ولار ءبىزدىڭ گۋمانيتارلىق كومەگىمىزگە مۇقتاج. قىرعىز ەلى مۇنداي كومەكتى كورسەتىپ كەلدى، كورسەتە بەرەدى دە»، دەدى ساراپشى.

ال وزبەكستان رەسپۋبليكاسى پرە­زي­دەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق جانە ايماقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بوبۋر ۋسمانوۆ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى كەڭەيتۋ قاجەت دەپ سانايدى. «ەكونومي­كالا­رىمىزدىڭ با­سەكەلەستىك ارتىقشى­لىقتارىن، ولار­دىڭ ءبىرىن-ءبىرى تولىق­تىرۋىن پاي­دالانا وتىرىپ، سونىمەن قاتار ەكونو­ميكالىق ءوسىمنىڭ درايۆەرى بولىپ تابىلاتىن ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا جوبالارىن كەشەندى دامىتۋ قاجەت. وسى ماقساتتا ءبىز حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ساۋدا، لوگيستيكالىق جانە يندۋستريالىق جوبالاردى دامىتۋ تاجىريبەسىن جالعاستىرۋدى ۇسىنامىز»، دەدى ب.ۋسمانوۆ. سونداي-اق، ورتالىق ازيا حالىقارالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انۆار ناسيروۆ ءوزارا ءىس-قيمىل اياسىن كەڭەيتۋدىڭ وزەكتىلىگىن اتاپ ءوتتى. «ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باعىتتارىن، اسىرەسە ەكونوميكانى جەدەلدەتىلگەن تسيفرلاندىرۋ جانە جاسىل ءوسىمنىڭ باسىمدىعىن ەسكەرە وتىرىپ ىلگەرىلەتۋ وتە ماڭىزدى. كولىك-كوممۋنيكاتسيانىڭ ءوزارا بايلانىسىن دامىتۋعا دا كوڭىل ءبولۋ قاجەت. ءبىز بارلىعىمىز مۇحيتتارعا تىكەلەي شىعۋ جولىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى قيىندىقتاردى باستان كەشىرىپ وتىرمىز. سوندىقتان كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋ جانە ءوزارا جەڭىلدىكتەر مەن پرەفەرەنتسيالار بەرۋ وتە ماڭىزدى»، دەدى ول.

بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا ارنايى وكىلى، بۇۇ ورتالىق ازياداعى پرەۆەنتيۆتى ديپلوماتيا جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىعىنىڭ باسشىسى ناتاليا گەرمان: «بۇگىندە الەم بارعان سايىن پولياريزاتسيالانىپ كەلەدى جانە بۇل ءۇردىس ورتالىق ازيا ءوڭىرىن دە اينالىپ وتپەدى. تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك ارەكەتتىڭ گەوساياسي مۇددەلەرىنەن باستاپ، كليماتتىڭ وزگەرۋىنە دەيىنگى سىرتقى فاكتورلار اسەر ەتۋدە. مۇنداي جاعدايدا ايماقتىق ءوزارا ءىس-قيمىل مەن ىنتىماقتاستىق ورتالىق ازيا الدىندا تۇرعان سىن-قاتەرلەردى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن شەشۋشى مانگە يە»، دەپ اتاپ ءوتتى بەينە ۇندەۋىندە.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا ورتا ازيا ەلدەرى قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا ۋادەلەستى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇلىلار ۇندەستىگى

قازاقستان • كەشە

باعا باقىلانادى

قارجى • كەشە

مەيىرىم شۇعىلاسى

رۋحانيات • كەشە

تسيفرلى دامۋ: جاڭا بەتبۇرىس

تەحنولوگيا • كەشە

ماحاببات اۋەنى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار