رۋحانيات • 29 ماۋسىم، 2022

«ايقاپ» جۋرنالىن العاشقى شىعارۋشى

70 رەت كورسەتىلدى

«ايقاپ» جۋرنالىنىڭ شىعۋ تاريحى ارىدەن باستالادى.1910 جىلى پاتشا وكىمەتى م.سەراليننىڭ جۋرنال شىعارۋ تۋرالى وتىنىشىنە قول قويىپ، شىعارۋعا رۇقسات بەردى. 1911 جىلى قاڭتار ايىندا ترويتسك قالاسىندا قازاق تاريحىنداعى العاشقى جۋرنال – «ايقاپ» جارىققا شىقتى.

قوستانايلىق جۋرناليست س.ۋجگين م.سەراليننىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىر­بايانى تۋرالى بايانداي كەلىپ، ەڭ باسىندا دەموكراتيالىق باعىتتاعى ورىس جانە قازاق تىلدەرىندە جارىق كورەتىن باسىلىم شىعارۋ ويدا بولعانىن اي­تا­دى. م.سەرالين ونىڭ قازاق بولى­مىنە، ال جۋرناليست يلمينسكي ورىس بولىمىنە رەداكتورلىق ەتۋ ۇيعارى­لا­دى. يلمينسكي قازاق بايلارى س.يمان­شالوۆ، ك.الدياروۆ جانە قى­لىش­باەۆپەن گازەتكە ماتەريالدىق قول­داۋ جاساۋ جونىندە كەلىسسوز جۇرگىزە باس­تايدى. مۇنى ەستىگەن م. سەرالين اتالعان بايلار قارجىلاندىراتىن باسىلىمدا جۇمىس ىستەمەيتىنىن، ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ تاپسىرىستارىن ورىندامايتىنىن ايتقان. ءسويتىپ، العاشقىدا ەكى تىلدە جارىق كورۋگە ءتيىستى گازەت شىعارۋ جوسپارى اياقسىز قالادى. ال م.سەرالين «ايقاپ» جۋرنالىن شىعارۋعا قام جاسايدى.

جۋرنالدىڭ جارىق كورۋى ۇلكەن سەر­پىلىس تۋعىزدى. ويتكەنى قازاق قوعا­مىندا بۇرىن-سوڭدى مۇنداي يدەيا جۇزەگە اسپاعان ەدى. «ورەنبۋرگسكي كراي» گازەتىندە وسىعان وراي «مۇسىلمان ءباس­پاسوزى» دەگەن ماقالا جارىق كورىپ، وندا «…كيرگيزسكي دۆۋحنەدەلنىي وبششەستۆەننو-پوليتيچەسكي جۋرنال «ايكاپ» پرەدستاۆلياەت ۆ ۆىسشەي ستەپەني ساموبىتنوە پو حاراكتەرۋ ي پو تيپۋ يزدانيە. رەداكتوروم نازۆاننوگو جۋرنالا ياۆلياەتسيا كورەننوي ستەپنياك – كيرگيز م.سەرالين… پيات دنەي ۆ نەدەليۋ ون پروۆوديت ۋ سەبيا زا رابوتوي ۆ اۋلە، ا نا شەستوي پريەزجاەت ۆ گورود دليا رەداك­تسيوننوي رابوتى. زنايا ەگو زا چەلوۆەكا مەلكوگو دوستاتكا، پروستو ۋديۆلياەشسيا، كاك ەتو موجنو وسۋششەستۆيت سوليدنىي (دو 4/5 ليستوۆ) دۆۋحنەدەلنيك، يمەيۋششي نەبولشوي تيراج ۆ 900-1200 ەكزەمپلياروۆ. نو ەتو سەكرەت نە تولكو دليا تەح، كتو نە پوستيگ تاينى توگو دۋحوۆنوگو رودستۆا، كوتوروە ۋستانوۆيلوس سرەدي كيرگيزسكوي ينتەلليگەنتسي، جۋرنالوم ي كيرگيزسكوي ماسسى…» – دەپ جازدى.

«ايقاپ» پاتشا وكىمەتىنىڭ باقى­لاۋشى ورگاندارىنىڭ نازارىندا بولدى، سوندىقتان دا تسەنزورلار يم­­پە­ريا­نىڭ ءبىر شەتىندەگى مەكەندە شى­عىپ جاتقان ءباسپاسوز ورگاندارىنان ۇلى­دەر­جاۆالىق ء«پاتريوتيزمدى» جانە پات­شانىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن تولىق قولداۋدى تالاپ ەتتى. جاندارم تسەنزورى پولكوۆنيك كۋچين وسى ورايدا ايرىقشا بەلسەندى بولدى، «ايقاپتى» باقىلاپ وتىرۋ دا سوعان تاپسىرىلعان بولاتىن. س.ۋجگيننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ول جەر بولۋشىلەردىڭ /زەملەمەر/ شەكتەن شىققان ارەكەتتەرى تۋرالى سىني ماتە­ريال­داردى قىرقىپ تاستاپ وتىرعان.

قازاق تىلىندەگى العاشقى گازەتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك سول تۇستاعى «تۋر­كەستانسكيە ۆەدوموستي» جانە «اكمو­لينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي» گازەت­تەرىنىڭ قوسىمشاسى رەتىندە عانا با­سىلعان بولسا، احمەت بايتۇرسىن ۇلى سەكىلدى ۇلت زيالىلارىنىڭ العاشقى ماقا­لالارى پروگرەسسيۆتى باعىتتا شىعا باستاعان «ايقاپ» جۋرنالىندا جارىق كورۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. وعان م.سەراليننىڭ يگى اسەرى بولعانى داۋسىز.

1915 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ «ايقاپ» شىعۋىن توقتاتتى. جۋرنالدىڭ جابىلۋ سەبەبىن عالىم ح.بەكحوجين ونىڭ بەتىندە بولشەۆيك ف.سىرومولوتوۆتىڭ ءبىرىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىستى كىنالاعان ماقالا­سى سەبەپ بولدى دەپ تۇسىندىرەدى. بۇل ۇكى­مەت تاراپىنان اشۋ-ىزا تۋعىزسا، م.سەراليننىڭ ءوزى دە سىبىرگە ايدالىپ كەتە جازداپ، امان قالعان.

مۇحامەتجان سەرالين جۋرنالدىڭ رەداكتورى عانا ەمەس، ونىڭ العاشقى ۇيىمداستىرۋشىسى، دەم بەرۋشىسى، يدەيا­لىق جەتەكشىسى بولدى.

قازاق ادەبيەتى تاريحىن زەرتتەۋگە باعا جەتپەس ۇلەس قوسقان كورنەكتى عالىم بەيسەنباي كەنجەباەۆ قازاق باسىلىمدارى اراسىندا «ايقاپ» جۋرنالىنا ايرىقشا توقتالىپ، مۇحامەتجان سەرالين، سپانديار كوبەەۆ، سۇل­تان­ماحمۇت تورايعىروۆ، ءسابيت دونەنتاەۆ سەكىلدى اقىن-جازۋشىلار وسى جۋرنال ارقىلى قالامگەر بولىپ قالىپتاستى دەگەن پىكىر ايتادى. عالىم «قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى» دەپ اتالاتىن كىتابىندا «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ العاشقى شىعارۋشىسى مۇحامەتجان سەراليننىڭ ورنىن ەرەكشە باعالايدى. «جۋرنال شىعارۋداعى ماقساتىمىز تەك قانا جۇرتتىڭ كوزى، قۇلاعى بولماق ەدى»، دەگەن سەرالين ءسوزىن كەيىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءىلىپ الىپ كەتكەنى بەلگىلى.

جۋرنالدىڭ تىرناقالدى سانىنا باسقارۋشى، باستىرۋشى دەپ قولىن قويعان م.سەراليننىڭ: «جۋرنالعا «ايقاپ» دەپ ەسىم بەردىك. بۇل سوزگە تۇسىن­گەن دە بولار، تۇسىنبەگەن دە تابىلار. ء«بىزدىڭ قازاقتىڭ ء«اي، قاپ!» دە­مەي­تۇعىن قاي ici بار؟! «قاپ» دەگىزگەن قاپيادا وتكەن ىستەرىمىز كوپ بولعان سوڭ جۋرنالىمىز دا وكىنىشىمىزگە لايىق «ايقاپ» بولدى»، دەگەن بەتاشار ءسوزى «ويان، قازاق!» دەگەن ۇراننىڭ باستاماسى بولعانى داۋسىز. ء«اي، قاپ!» دەپ سان سوققان «ايقاپ» – وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقتارعا ۇلگى-ونەگە.

قازاق جۇمىسشىلارىنىڭ جاعدايى تۋرالى جۋرنالدا جازىپ تۇرۋ ماسەلەسى كەيبىر ورىس ادەبيەتشىلەرى جانە جۋرنالدى شىعارۋعا اتسالىسقان س.تورايعىروۆ سەكىلدى قازاقتىڭ اعارتۋشى دەموكراتتارى مەن م.سەرالين اراسىندا قاراما-قايشىلىق تا تۋعىزدى.

م. سەرالين ءبارىبىر ءوز پوزيتسياسىندا قالدى، «ستەپ» گازەتىندە جۇمىس جاساعان بولشەۆيك تسۆيللينگكە: «كونەچنو، ي سىرومولوتوۆ، ي تورايگىروۆ پراۆى، نو يا سلاب ۆ رەۆوليۋتسيوننوي تەوري، ترۋدنو منە وبيات سۆويم ۋموم تونكوستي پوليتيكي. يا جە نە ستاۆيل پەرەد سوبوي زاداچۋ سدەلات جۋرنال رەۆوليۋتسيوننوي تريبۋنوي، تولكو نۋتروم چۋۆستۆۋيۋ، چتو ۆ تەپەرەشنەە ۆرەميا نادو پولزوۆاتسيا لەگالنىمي سرەدستۆامي، نە ريسكۋيا زاكرىتيەم جۋرنالا»، – دەپ جازدى.

«ايقاپ» جەرگىلىكتى ورىس رەۆوليۋ­تسيونەرلەرىنىڭ ىقپالىندا بولدى، روس­سيا­داعى وزگەرىستەر تۋرالى جازدى، ەڭ الدىمەن ورىس جۇمىسشى تابىنىڭ ءسوزىن سويلەدى، جۋرنالدا سەراليننىڭ ءوزىنىڭ دە يدەيالىق كوزقاراستارى كورىنىس تاپتى.

م.سەرالين 1924 جىلى «ايقاپ» جۋر­نالىنىڭ تاريحىنا ارنالعان ماقالادا: «جۋرنال ەڭبەكشى تاپتىڭ، حالىقتىڭ ورگانى بولدى. سوندىقتان دا ول بەلگىلى ءبىر تاپتىق، ەكونوميكالىق جانە ساياسي باعىت-باعدار ۇستانعان جوق»،  دەپ جازدى. قازاق شارۋالارى – اۋىل كەدەيلەرى سول كەزدە بارلىق قازاق حالقىنىڭ 80-95%-ىن قۇرايتىن، ولاردىڭ يدەيالىق-ساياسي دامۋى XX عاسىردىڭ باسىندا دا بەلسەندىلىگى تومەن الەۋمەتتىك سيپاتتا بولاتىن.

«ايقاپ» جۋرنالى قازاق قوعامىنىڭ وزگەرىسكە ۇشىراۋىن وقۋ-اعارتۋ جانە وركەنيەتپەن، وتىرىقشىلىق مادە­نيەتپەن بايلانىستىردى. ادەت پەن شاري­عاتتىڭ ەسكىرگەن داعدىلارى مەن زاڭ­دارىنان باس تارتۋعا شاقىردى. جۋر­نال حالىقتىڭ ارتتا قالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى ناداندىق، كوشپەندى تۇرمىسقا بايلانىستى وقشاۋلانۋ، قازاق دالاسىندا مادەنيەت وشاقتارىنىڭ جوقتىعى دەپ ءتۇسىندىردى. جۋرنالدا ايەل تەڭدىگى ماسەلەلەرى كوتەرىلدى.

«ايقاپ» قازاق دەموكراتيالىق ين­تەلليگەنتسياسىنىڭ ۇلتتىق يدەيالارىن ناسيحاتتاي وتىرىپ، ءتۇرلى يدەيالار مەن كوزقاراستاعى اۆتورلارعا ورىن بەردى، ورىس جانە قازاق حالىقتارىنىڭ تىعىز بايلانىسىن جاقتادى، دەموكراتيالىق روسسياعا ارقا سۇيەدى. مۇنىڭ ءوزى ونى سول كەزەڭدەگى باسقا باسىلىمداردان ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن.

جۋرنالدى شىعارۋعا دايىندىق كەزەڭىندە ونىڭ باستاماشى توبىنا م.سەراليننىڭ وزىنەن باسقا جەرگىلىكتى مۇعالىمدەر سپانديار كوبەەۆ، ەرالين، بەيسەنوۆ كىردى. جۋرنالدى ناسيحاتتاۋ­شى ۇگىتشىلەر اۋاداي قاجەت بولاتىن.

م.سەرالين كەيبىر قازاق ستۋدەنتتەرى مەن وقىتۋشىلارىنىڭ دا قىزمەتىن پايدالاندى. ولار كۇز جانە قىس ايلارىندا قالالىق ۋچيليششەلەر مەن سەمينارلاردا ءبىلىم الىپ، ال كوكتەم مەن جازدا اۋىلدارعا مۇعالىم بولىپ باراتىن. ولار جۋرنالدى بۇقارا اراسىنا تاراتۋعا جانە ناسيحاتتاۋعا كوپ ۇلەس قوستى. اسىرەسە قوستاناي، ىرعىز جانە تورعاي ۋەزدەرىندە بەلسەندى ارەكەت ەتتى. اسىلبەك تاشباەۆتىڭ جازعانىنا قاراعاندا، ولاردىڭ اراسىندا م.سەراليننىڭ ەڭ جا­قىن سەرىكتەرى، ستۋدەنتتەر س.توراي­عىروۆ، ءا.عالىموۆ، م.كاشيموۆ، ز.راسۋلوۆ بول­عان. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى كەيىن جۋر­نالدىڭ قىزمەتكەرى بولىپ جۇمىس ىستەدى.

جۋرنال اۆتورلارى مەن جاقتاستارى قاتارىندا جەرگىلىكتى ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرى گ.مۇساعاليەۆ، س.لاپين، ج.تى­لەۋبەرگەنوۆ، م.ەسەنگەلدين، ح.مۇ­حامەد­جانوۆ، ا.عاليموۆ، ا.جانتالين، س.عاب­باسوۆ، م. جولدىباەۆ، م.كاشيموۆ، د.قاشقىنباەۆ، ن.ماناەۆ، م.قالتاەۆ، ك.كەمەڭگەروۆ، ش.جيعانگەروۆ، م.كوپەەۆ جانە باسقالارى بولدى.

جۋرنال تىلەۋقورلارىنىڭ اراسىندا قازاق قىز-كەلىنشەكتەرى: م.سەيدالينا، س.تىلەۋبايقىزى، ك.وتەگەنوۆا دا بولدى. «ايقاپ» جۋرنالىنا ولار ءارتۇرلى جولمەن كەلگەن بولاتىن. ولار جۋرنال جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىستى، ايەل تەڭدىگى ماسەلەلەرىن كوتەردى.

پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىن سىناي وتىرىپ، م.سەرالين ولكەدەگى جا­­عىمدى جاڭالىقتارعا لايىقتى باعا بەردى، كەي كەزدەرى ءتىپتى اسىرا باعا­لاپ تا وتىردى. وندا ورىس-قازاق مەكتەپ­تەرى مەن ۋچيليششەلەرىنىڭ اشىلۋىنا، وبلىستىق باسقارمالارداعى مەكتەپ ينسپەكتورلارىنىڭ قىزمەتىنە باعا بەرىلدى. بۇل سالاداعى ءىرى كەمشىلىكتەر، سەرا­ليننىڭ ويىنشا، وسىنداي يگىلىك­تەردى دۇرىس پايدالانا الماي وتىرعان قازاقتاردىڭ وزدەرىنە بايلانىستى.

ء«بىز سايلاۋ باستامالارىنىڭ جاقسى­لىعىن دۇرىس تۇسىنە المادىق، سايلاۋعا قاتىسۋ قۇقىمىزدى دۇرىس پايدالانباي، ۋاقىتتى ءوزارا كيكىلجىڭدەر مەن داۋ-دامايعا جۇمسادىق. ءبىز ورىس وكىمەتىنىڭ جارلىعىمەن ءبىز ءۇشىن اشىل­عان مەكتەپتەردەن وزىمىزگە پايدا كەلتىرە الماي وتىرمىز»، دەپ جازدى.

م.سەرالين رەسمي باسپاسوزدە جارىق كورگەن ماقالالارىن كەيدە: ء«بىز­دىڭ سۇيىك­تى وتانىمىز – روسسيا يمپە­رياسى­نىڭ لايىقتى ازاماتى بولايىق»، دەگەن سوزدەرمەن اياقتايتىن. مۇنىڭ ءوزى پاتشا وكىمەتى تسەنزۋراسىنىڭ كوزىن بوياۋ ماقسا­تىندا جاسالعان دەپ تۇسىنگەن ءجون.

حح عاسىردا قازاق دالاسىندا قوعام­دىق-ساياسي ومىردە ەكى ماسەلە ەرەكشە ەل نازارىندا بولدى. ول جەر ماسەلەسى جانە پاتشاعا قارسىلىق بولاتىن. كوشپەلى قازاقتاردان شۇرايلى ءارى قۇنارلى جەرلەر قازىناعا تارتىپ الىندى. اۋىل تۇر­عىن­دارىنىڭ كوپشىلىگى جاقسى جايىلىم­نان ايىرىلىپ، قۇنارى از جەرلەرگە كوشى­رىلدى. ورىستىڭ وزىق ويلى ۇلتتىق ينتەل­ليگەنتسياسى دا بۇل ماسەلەنى شۇعىل شەشۋ قاجەت دەگەن پىكىردە بولدى.

ورىس كاپيتاليزمىنىڭ وركەندەۋى قازاقتارعا دا بىرتە-بىرتە اسەر ەتە باستادى. شارۋالاردى جاپپاي قازاقستانعا، سىبىرگە جانە باسقا اۋداندارعا قونىس­تاندىرۋ ساياساتىن م.سەرالين ماجبۇرلىك جاعداي دەپ ءتۇسىنىپ، وعان ورىس سوتسيال-دەموكراتتارى پوزيتسياسىنان قارادى. «قويان جىلى قازاقتارعا كەلگەن جۇت ىشكەرى روسسياعا دا كەلدى. ولار دا جۇت­تىڭ زاردابىن كوپتەن بەرى تارتىپ كەلەدى. مۇنداي قيىن جاعدايدان شىعۋدىڭ ەكى-اق جولى بار. ونىڭ ءبىرى – جەرى شۇ­راي­لى جەرلەرگە تۇرعىنداردىڭ ءبىر بولىگىن كوشىرۋ، ەكىنشى جول – القاپتى ەسكىشە وڭدەۋدەن باس تارتىپ، نەمىستەر مەن فرانتسۋزدار سەكىلدى جەردى جاڭاشا وڭدەۋگە كوشۋ»، دەدى. شەنەۋنىكتەر بولسا العاشقى جولدى تاڭدادى، ءسويتىپ مۇجىق­تاردى قازاق دالاسىنا جاپپاي كوشىرە باستادى.

م.سەرالين ۇلتتىق شەتكەرى ايماق­تارعا پاتشا وكىمەتىنىڭ كوزقاراستارى مەن ۇستانعان ساياساتى تۋرالى ماقالالارىندا ءوز ويىن ۇنەمى اشىق ءبىلدىرىپ وتىردى، ولاردىڭ بارلىعى دا تسەنزۋرا سۇزگىسىنەن وتكىزىلىپ تۇرعان «ايقاپ» جۋرنالىندا جاريالاندى، سوندىقتان ونىڭ سىنى وتە باتىل بولدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. سەرالين جۋرنالدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن اۋىلداعى تاپ تارتىسى، جەر ماسەلەسىنە كوزقاراس تۋرالى ويلارىن كوبىنەسە اشىق ايتا المادى.1905-1915 جىلدار ارالىعىندا جازعان ولەڭدەرىندە م.سەرالين وسى ماسەلەلەردى اينالىپ وتپەيدى. جىر تىلىمەن ءوز ويىن بىلدىرەدى.

م.سەرالين ورىس ءتىلىن جاقسى مەڭ­گەرۋگە شاقىردى. ىبىراي ءالتىنسا­ريننىڭ قازاق دالاسىنا سەپكەن ءبىلىم ۇرىعى ول قايتىس بولعاننان كەيىن لايىق­تى جالعاسىن تاۋىپ، ونبەي جاتىر دەپ قىنجىلدى. «1914 جىلدىڭ 17 شىلدەسىندە التىن باستى ى. ءالتىنساريننىڭ قايتىس بولعانىنا 25 جىل تولدى. ونىڭ قازاق حالقىنا جاساعان قىزمەتى وراسان زور. ال ونى ەسكە العان قازاقتار بولدى ما ەكەن؟ جوق! شاماسى، مادەنيەتتى حالىق­تار قاتارىنا قوسىلۋ بىزگە ءالى الىس بولۋى كەرەك»، دەپ جازدى. ء«بىز باسقا حالىقتاردان ارتتا قالماۋىمىز كەرەك. قازاق جاستارى پروفەسسورلىق لاۋازىم تۋرالى دا ويلانۋى كەرەك»، – دەدى. سەرا­ليننىڭ وتىرىقشىلىققا كوشۋ، كاسىپ مەڭگەرۋ، ورىس ءتىلىن يگەرۋ سەكىلدى ويلارى كۇنى بۇگىن دە ماڭىزىن جويعان جوق.

 

اقىلبەك شاياحمەت،

جازۋشى،

احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوۋ پروفەسسورى

 

قوستاناي

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇلىلار ۇندەستىگى

قازاقستان • كەشە

باعا باقىلانادى

قارجى • كەشە

مەيىرىم شۇعىلاسى

رۋحانيات • كەشە

تسيفرلى دامۋ: جاڭا بەتبۇرىس

تەحنولوگيا • كەشە

ماحاببات اۋەنى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار