ادەبيەت • 28 ماۋسىم، 2022

جەتى ءتۇرلى ءسوز

91 رەت كورسەتىلدى

ەۋروپادا جىل سايىن قايتا-قايتا باسىلىپ شىعاتىن ەلۋ كىتاپ بولسا، سونىڭ باسىم كوبى باقىت تۋرالى كىتاپ ەكەن. نەگە باقىت جايىندا؟ سوندا ەۋروپالىقتار باقىتسىز با، الدە باقىتتى بولۋعا ۇمتىلىپ ءجۇر مە؟ جوق، ماسەلە مۇندا ەمەس. مۇنىڭ جاۋابى باقىت ىزدەۋشىلەردىڭ ۇلت پەن ۇلىسقا، ءناسىل مەن تەككە بولىنبەيتىنىندە. كىتاپ سورەلەرىندە مىزعىپ جاتقان كىتاپتار قانشاما؟ ءتىپتى سونىڭ كەيبىرىن سان جىلدار بويى وقىرمان قولىنا المايدى. قالام يەسى مەن اق قاعازدىڭ وبالى كىمگە ەكەنىن دە ەشكىم ءدوپ باسىپ ايتا المايدى. وي مەن سەزىمنىڭ جۇگىن ارقالاعان ءساتتى شىققان تۋىندىلار دا ادامزاتتىڭ ءبىر دوسى ىسپەتتى. قايتا-قايتا وقيسىڭ، سىرلاساسىڭ، سوسىن وعان ماڭگىلىك دەگەن ۇعىمدى قاتار قوياسىڭ. كەنەتتەن قولعا تۇسكەن كىتاپتىڭ ءبىرى سۇلتان راەۆتىڭ «جانجازا» اتتى رومانى ەدى. وقىرمانىن بىردەن جەتەلەپ اكەتەتىن اتالعان تۋىندىنى قازىرگى كورنەكتى قىرعىز جازۋشىسى جازعانىن دا ەسكەرە كەتكەن ءجون سياقتى. مەيلى، كىم جازسا دا، رومان ءوز مۇناراسىن ءوزى بيىكتەتىپ تۇر.

ادام

ءبىز ءۇشىن روماننىڭ باستالۋى تىم توسىن سەزىلەدى. اتى-جوندەرى بەلگىسىز، بىراق ۇلى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىمەن اتالاتىن جىندى جەتەۋدىڭ قاراڭعىلىقتان قا­شىپ، جا­رىققا ۇمتىلىسى كوز الدى­مىزعا ەلەس­تەيدى. «ىڭىردەگى كوز باي­لانعان شاقتا جىندىحانادان قاشىپ شىققان جەتەۋ كەلەسى كۇنى شاڭقاي تۇستە تازدىڭ باسىنداي تاقىر دالاعا ءبىر-اق كەلدى. بۇلار – جەتەۋ». اۆتوردىڭ جەتەۋ دەپ وتىرعانى ولاردىڭ جولباسشىسى – يمپەراتور، ەسكەندىر زۇلقار­نايىن، شىڭعىسحان، لير، كلەو­پاترا،تايس افينسكايا جانە قو­زىشاق. نە قىلعان جەتەۋ؟ بۇلار نەگە قاشتى دەرسىز؟ وقي كەلە، جاۋاپ تا تابىلادى. ولار ءبىر جۇماق مەكەندى بەتكە الىپ كەتىپ بارادى. وسى ساپار بارىسىندا الگى جەتەۋ ءارتۇرلى قيىندىقتارعا كەزدەسەدى، وتكەن شاقتارى ولاردى سوڭىنان قۋعانداي كۇي كەشەدى. جالپى، ادامنىڭ ءومىرى تۋرالى ويلانۋعا بۇل كىتاپتاعى كەيىپكەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى مۇم­كىندىك بەرەدى. جىندى جەتەۋ الىسقا ساپار شەگۋى ادامزاتتىڭ باعزىدان بەرگى ساپارى، ادامنىڭ ادام بولىپ قالۋى ءۇشىن جاساعان سانسىز كۇرەسى ەسكە تۇسەدى. ءيا، كەيىپكەر جەتەۋ، جەتى ىقىلىمنان بەرى اڭىز بولىپ كەلە جاتقان تۇلعالاردىڭ اتىمەن اتالعان جەتەۋ.

كىتاپ

رومانداعى قاسيەتتى كىتاپ تۋرالى سانا تۇكپىرىنە جەتەر ءتىپتى ميفپەن ۇشتاسقان ەپيزودتار ءبىر ءسات سەنى مىنا الەمنەن الىستاتىپ، وزگە ءبىر الەمگە اپارادى. ادام دا، ءسوز دە، اۋا، وت تا تىلسىمعا اينالىپ، قۇدىرەتتىڭ كۇشىمەن ءبارى سول قاسيەتتى كىتاپتىڭ ىشىندە سويلەپ تۇرعانداي. «ول كىتاپتىڭ اتى «قا­سيەتتى» دەگەن، جوق «قاسيەتتى جەر» دەگەن كىتاپ. ەسىمە ءتۇستى، سول جازۋشى كىمدە-كىم بۇل كىتاپتى وقيتىن بولسا جىندىحاناعا كەتەدى، ءومىر بويى جىندىحانادان شىقپاي ءشىرىپ ولەدى دەگەن. مەن ونى قايدان بىلەيىن؟! كەيىن بايقاسام، ول مەنى الداپ سوعىپتى. ول شىنىندا دا قاسيەتتى كىتاپ ەكەن». جىندىنى ءبىرى تايس افينسكايانىڭ بۇل ءسوزى قاسيەتتى كىتاپ تۋرالى العاشقى تۇسىنىككە يە ەتەدى. ال سول كىتاپتى جازدىم دەگەن جازۋشى «مەنىڭ جۇرەگىمنىڭ تەڭ جارتىسى اسپاننان، قالعان جارتىسى جەردەن جارالعان. «قاسيەتتى كىتابىمنىڭ» العاشقى سويلەمى دە اسپاننان تۇسكەن سوز­دەر­مەن باستالادى. مەن­دەيلەر ولمەيدى، عايىپ بولىپ كە­تەدى. مەن دە جاقىندا عايىپ بولىپ كەتەمىن. ءبىر عانا قينايتىنى – جىن­دىحانادان قايتىپ قۇتىلىپ شى­عامىن...»، دەيدى. بۇل ەكەۋارا تاي­تالاستان تۋعان سويلەمدەر ءۇيىندىسى ەمەس، جىندىلاردىڭ كىتاپ تۋرا­­لى پايىمى دا ەمەس، ساناداعى جال­عىز ساۋلەنىڭ جارقىلى دەرسىز. ول ساۋلە كەيدە اقاۋى بار ميعا وزگە­شە اسەر ەتەدى. «قاسيەتتى كىتاپ­تىڭ» ىشىنە ءبارى سىيىپ تۇر. جەر مەن كوك، اسپان، اۋا، جۇمىر جەر – ءبارى-ءبارى. وسىن كىتاپتاعى جۇم­باقتىڭ شەشىمىن دە سوعان قاتىستى ادامدار عانا شەشە الاتىنىن ۇمىتپاعان ءجون.

تاريح

«جانجازاداعى» تاعى ءبىر كىلت – تاريح. تاريحي تۇلعالاردىڭ ەسىمىن «ارقالاعان» كەيىپكەرلەر سولاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن قايتالاماعانىمەن، سولار ىزدەگەن جۇماققا ىنتىزار ءھام اسىق. «ول تۇسىندە دە كيەلى جەرگە قاراي جول تارتىپ بارادى، قيالىندا عانا ەمەس، تۇرمىسىندا دا سول كيەلى جەرگە جەتسەم دەپ تىلەيدى، ءتاتتى ويلارعا قانات بايلايدى... قۇددى مونشادا كىرىن جۋ­عانداي، دەنەسىنە جابىسقان كۇنا­لارىنان ارىلىپ، ءوزىن ماقتا­نىڭ تۇبىتىندەي سونشالىقتى جەڭىل سەزىنىپ، قيالدارىنىڭ ۇلى تول­قىنىندا كوسىلىپ بارا جاتتى... قۇمدى شولدە جەلە جورتقان بوز­ىنگەندەي سىزىپ بارا جاتتى. يمپە­راتور وياندى... اۋىر وياندى... اۋىر كۇرسىنىپ، كەرەۋەتىنەن ارەڭ تۇرىپ، جارىق ءتۇسىپ تۇرعان تور تەرەزەنىڭ جانىنا كەلدى...». يمپەراتور اتتى كەيىپكەردىڭ كىتاپتاعى بولمىسى وسى. ول تۇسىندە ىلعي جىلان كورەدى. ول نە قىلعان جىلان؟ قانداي جى­لان ەكەنىن اۆتور وقىرمانعا جۇم­باق رەتىندە قالتىرادى. كىتاپ جازۋدىڭ ءومىردىڭ جۇمباعىن شەشۋ ەمەس ەكەنىن جاقسى بىلەتىن جازۋشى ءار كەيىپكەردىڭ پسيحولوگياسى ارقىلى ساناعا سالماق ءتۇسىرىپ وتىرادى.

ال شىڭعىسحاننىڭ «كەيپى» مىناداي: «كەشە ءتۇنى ءبىر انىق ءتۇس كورگەن... تۇسىندە اسپان بەتىن بەرمەي ۇشقان مىڭ سان قارعالاردى كورگەن... ولار قارقىلداپ ۇشپاي، قۇددى بەيىت باسىنان كىسى جەرلەپ كەلە جاتقان ادامداردىڭ تۇنەرگەن كەيپىندەي، قۇددى شىڭعىسحاننىڭ سانسىز ۇلى قولىنداي سۇپ-سۋىق قالپىندا ۇشىپ كەلە جاتىپ، كەنەت كىسى كەيىپتەنىپ: – كەلە جاتىر... كەلە جاتىر... كەلە جاتىر!.. – دەپ ادامشا داۋىستاپ، قارق-قارق ەتىسىپ، اسپان الەمىن جاۋىپ كەتتى... ۇشقاندا دا جاي ۇشپاي، شىڭعىسحاننىڭ ۇستىنە ساڭعىرىقتارىن سورعالاتتى... ءبىر مەزەت ءوزىن قارعالاردىڭ بوعىنا كومىلىپ قالعانداي سەزىندى». ءتۇس. جاي ءتۇس ەمەس، سانسىز قارعالاردى كورگەن ءتۇس. بۇل ارادا استارلى بىر­دەڭە ايتىلىپ تۇر ما دەگەن ۇزاق ويعا قالاسىز. ايتىلعانى شىن­دىق. ۇشىپ كەلە جاتىپ، ادامشا سويلەگەن قارعالار نەنىڭ سيمۆولى؟ ارينە، رۋحتىڭ ازۋى، ادامنىڭ ءوزىن جوعالتۋى، ۇلتتاردىڭ تەڭسىزدىگى.

ميف

بۇل رومانداعى وقيعالاردى وقىپ وتىرىپ، قاپتاعان ءميفتىڭ ورتاسىنا ءتۇسىپ كەتتىم بە دەپ تە ويلايسىز. سەبەبى جىندىلاردىڭ ىستەگەن قىلىقتارى شىندىقتان گورى ميفكە جاقىنداۋ. ال ۇلى قاعاننىڭ ءولىم الدىنداعى وسيەتى تۋرالى اركىم ءار ساققا جۇگىرتىپ ايتىپ جاتادى. ال ءبىز ونى ميف رەتىندە قابىلدايمىز دا. «جانجازاداعى» كەيىپكەردىڭ ءاپ-ساتتە تەمۋچين تۋرالى ويعا باتۋى، ۇلى وقيعالاردى وي قازا­نىندا قايناتۋى ءبىزدى ءارى قاراي جەتەلەيدى.

«نويانىم! مەنىڭ سۇيەگىمدى داريانىڭ سۋىنا جۋىپ، دەنەمدى بالمەن سىلاپ، تۇيەنىڭ جۇنىنەن باسىلعان كيىزگە جەتى قابات ەتىپ ورارسىڭ، ءار وراعان سايىن اراسىنا جاڭعاقتىڭ جاپىراعىن، جاڭا ورىلعان جاس شالعىن سالىپ وتىر. جول ۇزاق، سۇيەگىمدى قويار جەر ۇزاق... الدىڭا قىرىق نوكەردى سال، قىرىق اتتى قوس، جەتى تۇيەگە وردام­داعى جەتى ساندىقتى ارت، بىراق ول ساندىقتاردى اشپاڭدار، وندا نە بار ەكەنىن سەن دە بىلمەۋىڭ كەرەك. شارت وسىنداي... قىرىق ك ۇلىك، قى­رىق نوكەرمەن قوسا ءوزىڭ سەنەتىن جەتى جەندەتىڭدى، بۇلارعا قوسىپ بوتالى تۇيەنى ال... جەتى كۇن، جەتى ءتۇن جول جۇرگەننەن كەيىن سەندەر تاۋ ەتەگىندەگى جالعىز كارى جاڭعاققا جەتەسىڭدەر...».

جىر

رومانداعى كەيىپكەردىڭ ءبىرى كلەوپاترانىڭ تاعدىرى تىم ايانىشتى. پاتشانىڭ ۇلى عاشىق بولعان، بىراق قوسىلا الماعان ول وتكەن كۇندەرىن ەسكە الۋ ءۇشىن ۇنەمى جاپون جىرىن ايتۋدان تانبايدى. ەگەر ول جىردى ۇمىتسا، وتكەنىن ۇمىتادى. مۇنداعى جىر – تانىمنىڭ كوكجيەگى. سول ار­قى­لى ادام ءوز ءحالىن بىلدىرەدى. جىن­دىحانادا جاتقان قىز جاپون جى­رىن اۋەلگى قالپىنان ۇمىتپاي ايتقان سايىن قارا كيىمدى ادام جىندىحانانىڭ باس دارىگەرىن اۋزىنان اق يت كىرىپ، كوك يت شىعىپ، تىلدەيدى. ال اكتەر دەپ اتالاتىن كەيىپ­كەردىڭ لير پاتشانىڭ ءرولىن وي­نا­عان كەزىندەگى مونولوگى دە نازاردان تىس قالمايدى.

ءۇمىت

«...كيەلى جەرگە ءبارىڭدى الىپ بارامىن دەگەن يمپەراتور جارىم جولدا جان تاپسىردى... ول ءوزىنىڭ ولىمىمەن قوسا كيەلى جەر تۋرالى ءسوزدىڭ ءبارىن الىپ كەتتى... وسى سوزگە ەرىپ، جىندىلار ولكەسىنەن قاشىپ شىققان التاۋ ەندى قۇم شاعىلدار اراسىندا جول باسشى­سىنان اجىراپ، قاڭىرىعى تۇتەپ، ولسە – قۇنسىز، ساتسا پۇلسىز يم­پە­راتوردىڭ اقىرەتكە باس بۇرىپ كەتكەنىن تۇسىنە الماي، ونىڭ سەبەپ-سالدارىن دا بىلە الماي اڭتارىلىپ قالدى. كيەلى جەر دەسە وتتاي جان­عان يمپەراتور ەندى كۇلدەي ءوشىپ، جانسىز جاتىر...».

نۇكتە

شىعارما سوڭى ءساتتى اياق­تا­لادى. قۇم توبەشىكتەرى يمپە­راتوردىڭ سۇيەگىن وزىنە جاسىرادى. ودان كەيىن تولاسسىز جاۋىن. قۇمنىڭ ءوزى ولاردى ازاپقا سالادى. ەندى ولار ءۇشىن ازاپتىڭ ءبىرى – قۇمنان قۇتىلۋ. يمپەراتوردىڭ «مەنىڭ ءولىمىم – جىلاننان» دەۋى شىندىققا اينالادى. جىن­دى­حانادان ءبىر، جىلاننان ەكى قاش­قان يمپەراتور ءۇشىن ءبارى قاي­عىلى كۇيدە اياقتالدى. وسى ساتتە كيەلى جەرگە قاراي بارار جول ولار ءۇشىن، قالعان ساپارلاستار ءۇشىن جالعىز نۇكتە سياقتى بولىپ ەلەستەيدى. سول نۇكتەدەن اداس­پاسا، ولار باقىتقا جەتپەك. سوسىن ولار ۇلى شولدە ءبىر نۇكتەگە قا­دا­لىپ «و، قۇداي» دەگەن ءسوزدى قايتالاپ ايتىپ تۇردى. ۇلى شولدە قوڭىراۋ قاعىلىپ بارا جاتتى. بۇل – تىرشىلىك قوڭىراۋى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇلىلار ۇندەستىگى

قازاقستان • كەشە

باعا باقىلانادى

قارجى • كەشە

مەيىرىم شۇعىلاسى

رۋحانيات • كەشە

تسيفرلى دامۋ: جاڭا بەتبۇرىس

تەحنولوگيا • كەشە

ماحاببات اۋەنى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار