قازاقستان • 28 ماۋسىم، 2022

انتىنا ادال ازامات

34 رەت كورسەتىلدى

اۋعان سوعىسى تۋرالى ايتاتىن بولساق، اۋعان سوعىسىنىڭ حاس باتىرى، اسكەري قايراتكەر، گەنەرال-لەيتەنانت باقىتجان ەرتاەۆتىڭ ەسىمى ويىمىزعا تۇسەتىنى راس. باقىتجان ەرتاي ۇلىن تانىمايتىن الاش ازاماتى كەمدە-كەم شىعار. اۋعان سوعىسى كەزىندە ەرجۇرەك اسكەري باسشى ءارى اقىلدى اسكەري ستراتەگ رەتىندە كوزگە تۇسكەن ەرلىگى ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ەڭ جوعارعى ناگراداسى – «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلدى. كەيىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى اتانىپ، زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنا بەلسەندى ارالاستى. مەن بۇگىنگى ماقالام ارقىلى كۋرسانتتىق ەتىكتىڭ تالايىن بىرگە توزدىرعان تاعدىرلاس دوسىم باقىتجاننىڭ قالىڭ وقىرمان كوپ بىلە بەرمەيتىن ازاماتتىق قىرلارى تۋرالى سىر شەرتكىم كەلەدى.

1969 جىلى تاعدىردىڭ جازۋىمەن ۆ.ي.لەنين اتىنداعى تاشكەنت جال­پى­اسكەري كوماندالىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇستىم. سول جەردە العاش رەت باقىتجان ەرتاي ۇلىمەن تانىستىم. مەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان، ول جامبىل وبلىسىنان وقۋعا كەلگەن. بۇرىندارى پۋش­كيننىڭ ءتىلىن جەتىك مەڭگەرمەسەڭ، قانداي دا ءبىر جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ قيىننىڭ قيىنى بولاتىن. ال سترا­تەگيالىق ماڭىزى بار اسكەري سالاعا كوپ­تەگەن قارا كوزدىڭ جولى جابىق كەز ەدى. جەرگىلىكتى ۇلتتىق كادرلاردى اسكەري سالاعا تارتۋدىڭ وزىندىك شەكتەۋى تاعى بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، جوعارى اسكەري ۋچيليششەگە ەكىنىڭ ءبىرى تۇسە بەر­مەيتىن. وعان جۇزدەن جۇيرىك، مىڭنان تۇلپار ازاماتتىڭ شاماسى جەتەتىن. باقىتجانداي اۋىلدىڭ قارا دومالاق بالاسىن ەشكىم قۇشاق جايا قارسى العان جوق. شىناشاقتاي ۇلدىڭ ەرىك-جىگەرى عانا ونى بيىك مەجەلەرگە سۇيرەدى. اكەدەن ەرتە قالعان ول ءومىردىڭ كەرمەك ءدامىن جاستايى­نان تارتتى. وقۋىن دا، ءۇي شارۋاسىن دا بىرگە الىپ ءجۇرىپ ەرجەتتى. اكەسىز ءوستى دەمەسەڭىز، تاربيەسىز ءوستى دەۋگە بولمايدى. «جاقسى اكە بالاعا ەلۋ جىل ازىق» دەگەندەي، اكەسىنىڭ كوزىن كورگەن اۋىل جۇرتى كىشكەنتاي باقىتجانعا دەگەن كوزقاراسى وڭ ەدى. ەر باۋكەڭ – باۋىرجان مومىش ۇلى وسكەن ورتادان ءتالىم العان بالا، دالا اكادەميگى اتانعان اقساقال ابىزداردىڭ مەكتەبىنەن ءوتتى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق بولماس.

باقىتجان بالا بولسا دا، ۇلكەندەردىڭ ايتقاندارىن بويىنا ءسىڭىرىپ ءوستى. ءومىر سەكىلدى تەلەگەي مۇحيتقا قايىعى مەن ەسكەگىن دايىنداپ اتتاندى. ومىردە ءبىر جاراتقاننان جانە ءوزىنىڭ قارىم-قابىلەتىنەن باسقا ەش نارسەگە سەنىم ارتۋعا بولمايتىنىن جاس تا بولسا ءتۇسىن­دى. سوندىقتان مەكتەپتى اياقتاعان تۇستا ءبىلىم مەن وقۋدى مەڭگەرىپ، شىنىعىپ شىمىر بولدى. ءوزىنىڭ ەڭبەكسۇيگىشتىگىنىڭ ارقاسىندا جوعارى اسكەري ورنىنا ءتۇستى. مەن دە جالعىز اجەمنىڭ قولىن­دا تار­بيەلەندىم، ول دا جالعىز اناسى­نىڭ تاربيەسىندە ءوستى. ەكەۋمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى ءسوزسىز ءتۇسىنىپ، جاقىن دوس بو­لىپ كەتتىك. كۋرسانتتىق ءومىردىڭ قى­زى­عىن ءبىر روتادا باستادىق. كەيىن بىرگە الماتىداعى اسكەري وقۋ ورنىنا بىرگە اۋىسىپ، بىرگە اياقتادىق. ونىڭ بويىن­داعى قاراپايىمدىلىق، سونىمەن قاتار وجەتتىك پەن باتىلدىق اسكەري ورتادا جوعارى باعالاندى. سوندىقتان بولار، كۋرسانت ەرتاەۆ قارۋلاستارىنىڭ ورتاسىندا زور بەدەلگە يە بولدى. ەكەۋمىز دە وقۋدى قاتار اياقتاپ، العاشقى لەيتەنانت اسكەري شەنىن الدىق.

ارينە، «گەنەرال بولۋدى ارمانداماي­تىن سارباز بولمايدى»، ونىڭ ۇستىنە ءبىز كادرلىق وفيتسەر بولۋدى بارلىعىمىز ارماندادىق، الدىمىزعا ماقسات قوي­دىق. باقىتجان جانە باسقا دا كۋرستاس­تارى­مىزدىڭ الدىندا ۇلكەن اسكەري ءومىر­دىڭ ەسىگى اشىلدى. گەنەرال بولۋدى ارماندادىق. الايدا بۇل سۇرلەۋگە تولى جول ەكەنىن بىلگەنىمىز جوق ەدى. دوس­تى­عىمىزدى وسىنداي كۇردەلى جولدان، ۋاقىتتىڭ سىنىنان سۇرىندىرمەي ساق­تاپ الىپ كەلدىك. باقىتجان ەرتاي­ ۇلى­نىڭ اۋعان دەموكراتيالىق رەسپۋب­ليكاسىنداعى داڭققا تولى اسكەري جولى باستالدى.

جالپى، اۋعان سوعىسىنىڭ تاريحى دا، تابيعاتى دا وزگەشە. سەبەبى ونداعى ءاربىر ساردار مەن ساربازدىڭ ەلى، تۋعان جەرى ەش الاڭسىز ءومىر كەشىپ، قاتار قۇربىلارى اۋناپ-قۋناپ، كەيبىرى وتباسىن قۇرىپ، توي-تومالاق جاساپ جاتقان تۇستا اۋعان شاتقالىنان اسقاندار وق پەن وتتىڭ، ءولىم مەن ءومىردىڭ ارپالىسىندا كۇن كەش­تى. مەنىڭ كۋرستاسىم باتالونعا اعا لەيتەنانت شەنىندە ءجۇرىپ-اق كوماندير بولدى. نەگىزى، كوبىنەسە مايور، پودپولكوۆنيكتەر كومبات بولۋشى ەدى. الايدا مارشال سوكولوۆ تاۋلى ايماقتاعى اس­كەري ءىس-قيمىلدارىنا قاراپ، ەرتاەۆ ۇسىنعان تاكتيكا تۇرلەرىن ۇناتىپ، ونى جوعارى باعالادى. باتالوندى باس­قارۋى اعا لەيتەنانتقا بۇيىرعانى دا سوندىقتان بولاتىن. جاس تا بولسا، ساربازداردىڭ جۇرەگىنە جول تاۋىپ، قۇر­مەتىنە بولەندى. ولاردى ۇرىسقا جىگەر­لەندىردى. بۇل تەك، وزىنە سەنىمدى باتىر­لارعا، قولباسشىلارعا ءتان قاسيەت. باتالوندى باسقارۋدا جىگىتتەردى ۇدايى جىگەرلەندىرىپ، رۋح بەرىپ تۇردى. سونىمەن قاتار حانمەن دە، قارامەن دە تەڭدەي سويلەسە الاتىن قاسيەتى سوعىس كەزىندە دە، قيىننان قيىستىرىپ جول تابۋعا، جەڭىسكە جەتۋگە سەپ بولدى. بىردە جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن اڭگىمە بارىسىندا باقىتجاندى «مۇسىلمانسىڭ با؟» دەپ اۋعاندىقتار سۇراقتىڭ استىنا الادى. ول جەردە دىنگە دەگەن كوزقاراستىڭ ەرەكشە ەكەندىگى بەلگىلى. سول ساتتە ول جوعارىدا ايتىپ وتكەن اقساقالداردىڭ ايتقاندارىن ەسىنە تۇسىرەدى. اۋىل اق­سا­­قالدارى قاراسيراق بالانى ءار ءتۇرلى سۇراققا الىپ، جاۋاپتارىن وزدەرى ۇيرە­تەتىن. سونىڭ ءبىرى مۇسىلمان ەكەنىڭدى دالەلدەۋ ءۇشىن «اشحادۋ اللا يلياحا يلليالاحۋ ۋا اشحادۋ ءاننا ءمۇحامادان عابدۋحۋ ۋا راسسۋلاللاح» دەپ ايتقىزعانى ەسىنە ءتۇسىپ، سونى قايتالايدى. جەرگىلىكتى اۋعاندىق جۇرت كەڭەستىك وفيتسەردىڭ سوزىنە يلانىپ، سەنىم بىلدىرەدى. سول كەزدەن باستاپ جاۋىنگەرلەرگە تۇتقيىلدان جاسالاتىن كۇتپەگەن شابۋىلدار توق­تايدى. سونىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن سار­باز ۇيىنە امان-ەسەن ورالدى. ال كوماندير ءۇشىن جەكە قۇرامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ – ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەت. ءوزىنىڭ مىندەتىن ءمىنسىز اتقارا بىلگەن جاس وفيتسەر اسكەر باسشىلىعى تاراپىنان دا، ءتىپتى جەرگىلىكتى حالىق تاراپىنان دە زور قۇرمەتكە بولەندى. اۋعانداعى توعايدىڭ بىرىنە باقىتجاننىڭ ەسىمىن بەرگەن. «باقتيار توعاي» اتاۋى مەنىڭ كۋرستاسىمنىڭ اتىنا بەرىلگەنى بىرگە وقىعان ءبىزدىڭ عانا ەمەس، بۇكىل الاش جۇرتىنىڭ مەرەيىن اسىردى.

1980 جىلى مەن م.ۆ.فرۋنزە اتىن­داعى اسكەري اكادەمياعا وقۋعا ءتۇستىم. اراعى ەكى جىل سالىپ، باقىتجان ەرتاي­ ۇلى دا اكادەمياعا كەلدى. ەكەۋمىز تا­عى دا ءبىر جەردە وقيمىز. وسىعان دەيىن دەمالىستاردا كەزدەسۋشى ەدىك. ماس­كەۋدە تىپتەن ءبىر-بىرىمىزگە قولداۋ كورسە­تىپ، بىتە قايناسىپ كەتتىك. ول كەزدە اسكەري قىزمەتتىڭ بەل ورتاسىنان كەلگەن كەزىمىز. كۋرسانتتىق كەزدەن جالعاسقان دوستىعىمىز بار. ەندى وتباسىلارىمىزبەن بىرگە ارالاس-قۇرالاس بولدىق. باۋىرمالدىعىمىز نىعايا ءتۇستى. ەكەۋمىز وقۋدا دا، قىزمەتتە دە ءبىر-بىرىمىزگە سەپ بولۋعا تىرىستىق.

وقۋدى اياقتاعاننان كەيىن ەكەۋمىز تاعى دا ەكى جاققا جول تارتتىق. ول گەر­مانيادا پولك قولباسشىسى لاۋازى­مىنا تاعايىندالدى. جات جەردە دە بىلىكتىلىگى مەن تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى. كەڭەس وكى­مەتى ىدىراعانشا شەتەلدە قىزمەت اتقا­رىپ، تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاندا ال­عاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اتاقتى گەنە­رال ساعادات نۇرماعانبەتوۆتىڭ قا­سى­نان تابىلدى. ۇلتتىق اسكەرىمىزدى قۇرۋداعى ۇلتتىق كادرىمىزدىڭ ءبىرى بولدى. ەلىمىز ەگەمەندىگىن العان جىلدارى كەزدەسۋلەرمىز جيىلەي ءتۇستى. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ قورعانىس سالاسىن نىعايتۋعا بىرگە اتسالىستىق. يىق تىرەسە ءجۇرىپ، قازاقستاندىق اسكەردىڭ قالىپتاسۋىنا سەپتىگىمىزدى تيگىزدىك. كۋرسانت كەزىمىزدەگى ارمانىمىز بولعان گەنەرال جوعارى اسكەري شەنىنە قول جەتكىزدىك. ءبىر بىلە­تىنىم، گەنەرال ب.ەرتاەۆ – ومىرىندەگى بارلىق جەتىستىگىنە اسكەردىڭ بارلىق سوقپاعى مەن قيىندىعىن ەڭسەرۋ ارقىلى قول جەتكىزگەن ۇلكەن ەڭبەك يەسى. ول ءىس جۇزىندە ناعىز باتىر، ناعىز كوماندير ەكەنىن دالەلدەدى. ونىڭ قىزمەتتىك جولىنا كوز سالساق، ناعىز كوشباسشى وفيتسەردىڭ تۇرپاتىن تانيمىز. اسكەري مانسابىمىزدى اياقتاعاننان كەيىن، 2012 جىلى ەكەۋمىز دە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى اتاندىق.

ساياساتتىڭ ساحناسىندا اسكەري قول­باسشى باسقا قىرىنان اشىلا ءتۇستى. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە، ول اسكەري قىز­مەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە بەلسەنە اتسالىستى. ويتكەنى ءوزى دە كۋرسانتتان باستاپ گەنەرالعا دەيىن سارا جولدى مۇدىرمەي ءوتتى. سونداي-اق كوپ جىلدان بەرى سەڭى بۇزىلماعان اۋعاندىق جانە لوكالدى سوعىستار مەن قاقتىعىستار ارداگەرلەرىنە قاتىستى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە باستاماشى بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋعاندىقتاردىڭ كوپجىلعى ماسەلەلەرى ءوزىنىڭ شەشىمىن تاپتى. كۋرستاسىممەن قوسارلانا جۇرە پارلامەنت قابىرعاسىندا كوپتەگەن ەل تاعدىرىنا قاتىستى زاڭ جوباسىن قابىلداۋعا ەڭبەك ەتتىك.

قوعامدىق ومىردە ءارتۇرلى جاعدايلار كەزدەسەدى. بىردە جينالىسقا كەلىپ، ۇس­تەلدىڭ ۇستىنەن سەكىرىپ، ورىندىققا وتىرعان ءساتىم بولعان. ونى بۇكىل جۇرت تالقىعا سالدى. سوندا مەنى سىناعان ارىپتەستەرىم دە بولعانىن جاسىرمايمىن. سول كەزدە جۋرناليستەردىڭ ءبىرى باقىتجانعا كەلىپ «دەپۋتات تاس­بو­لاتوۆتىڭ الگى ارەكەتىن قالاي باعا­لايسىز؟» دەگەن سۇراق قويادى. سوندا باقى­­تجان ويلانباستان «گەنەرالعا نە ىستەسە دە جاراسادى. دەمەك ا.تاسبو­لاتوۆتىڭ ىستەگەنىن دۇرىس دەپ ويلايمىن»، دەپ ءوز ويىن ايتادى دا جۇمىسىنا كەتەدى. كەيىن ماعان كەلىپ، «سەن نە ىستەدىڭ؟»، دەپ سۇراق قويدى. مەن ءمان-جايدى ءتۇسىندىردىم. ءبىر ريزا بولعانىم ونىڭ ماعان دەگەن ريا­سىز سەنىمدىلىگى، دوستىق پەيىلى. ويتكەنى قوعام­دا بۇل ارەكەتىمدى ەكىۇداي ءتۇسىنىل­دى. تەك كۋرسانتتىق شينەلدى بىرگە توز­دىرعان ارىپتەسىم ويلانباستان دوستىق قولداۋىن كورسەتكەندەردىڭ بىرەگەيى بولدى. مۇنىڭ بارلىعىنا بىلىممەن قاتار، ومىرگە قۇشتارلىق قۋاتتىڭ، شەكسىز ادال­دىقتى تالاپ ەتىلەدى. باقىتجان كۋرس­تاسىمدا مۇنداي ەنەرگيا جەتىپ ارتى­لادى. بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە ەڭبەك دەما­لىسىندا قۇر جاتپاي بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارىندا ءوز ويىمەن ءبولىسىپ ءجۇر. جاستارعا باعىت-باعدار بەرىپ، ەلجاندىلىققا تاربيەلەۋ ىسىنە بەلسەندى ارالاسىپ كەلەدى. جۇرەگىندەگى جالىندى جوعالتپاعان، جەتپىستىڭ اسقارىنا جاقىنداعان دوسىمنىڭ بەينەسىنە قاراپ كەزىندە وزىنە جول سىلتەگەن سول باياعى دالا عۇلامالارىنا ءتان داناگويلىكتىڭ بەلگىسىن بايقايمىن.

اسكەري جانە مەملەكەت قايراتكەرى باقىتجان ەرتاەۆ – بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇر­پاققا ۇلگى بولارلىق تۇلعا. ونىڭ وتانعا دەگەن ادالدىعى، ەلى مەن جەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى، قىزمەتكە دەگەن رياسىز بەرىلۋى جانە ءوزىنىڭ تۋمىسىنان قالىپتاسقان ازاماتتىق ءھام ادامي قاسيەتتەرىنەن ۇيرەنەتىنىمىز مول. كەيىپكەرىمىز مايداندا باتىر، قىزمەتتە سەنىمدى قارۋلاس، ومىردە ادال دوس بولا بىلسە، ۇيىندە ونەگەلى وتباسى يەسى. «ەر ءۇيدىڭ ەگەسى، ايەل ءۇيدىڭ شەگەسى» دەمەكشى، جان جارى زەينەحان ناعىز وفيتسەردىڭ جارى رەتىندە اسكەري ءومىردىڭ بارلىق قيىنشىلىعىن ەرەكەڭمەن بىرگە ءجۇرىپ، بىرگە كوتەرىستى. وفيتسەردىڭ كوبى جەكە قۇراممەن ۋاقىتىنىڭ كوبىن وتكىزەتىنى ءاۋ باستان بەلگىلى. سوندا ۇيىندە اكەسىنىڭ جوقتىعىن بىلدىرمەي، بالا-شاعاسىن باعىپ-قاعىپ ءوسىردى. بۇگىنگى كۇنى ەكەۋى ۇلاعاتتى اتا-اجە رەتىندە جاراسىمدى جۇپ بولىپ ءجۇر. اللا بەرگەن جاستى بىرگە جاساسىن دەگەن دوستىق تىلەگىمدى ايتقىم كەلەدى.

بولاشاقتا باقىتجان كۋرستاسىم تۋرالى ءالى تالاي كولەمدى دۇنيەلەر جازىلاتىنى ءسوزسىز. مەن بۇگىنگى ماقالام ارقىلى سولاردىڭ جۇزدەن ءبىرىن عانا جەتكىزدىم. ءالى دە ەلگە بەرەرى كوپ، الار اسۋلارى الدا. ەلىم دەيتىن ەرتاەۆتاي ەرلەر امان بولعاي!

 

اباي تاسبولاتوۆ،

اسكەري قايراتكەر،

گەنەرال-لەيتەنانت

سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋلى قاراباقتاعى قاقتىعىس

الەم • 07 تامىز، 2022

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

اسكەردەگى الىمجەتتىك

قوعام • 07 تامىز، 2022

يدەولوگيا

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

بي پاديشاسى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • 07 تامىز، 2022

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • 07 تامىز، 2022

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • 07 تامىز، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار