1969 جىلى تاعدىردىڭ جازۋىمەن ۆ.ي.لەنين اتىنداعى تاشكەنت جالپىاسكەري كوماندالىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇستىم. سول جەردە العاش رەت باقىتجان ەرتاي ۇلىمەن تانىستىم. مەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان, ول جامبىل وبلىسىنان وقۋعا كەلگەن. بۇرىندارى پۋشكيننىڭ ءتىلىن جەتىك مەڭگەرمەسەڭ, قانداي دا ءبىر جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ قيىننىڭ قيىنى بولاتىن. ال ستراتەگيالىق ماڭىزى بار اسكەري سالاعا كوپتەگەن قارا كوزدىڭ جولى جابىق كەز ەدى. جەرگىلىكتى ۇلتتىق كادرلاردى اسكەري سالاعا تارتۋدىڭ وزىندىك شەكتەۋى تاعى بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جوعارى اسكەري ۋچيليششەگە ەكىنىڭ ءبىرى تۇسە بەرمەيتىن. وعان جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار ازاماتتىڭ شاماسى جەتەتىن. باقىتجانداي اۋىلدىڭ قارا دومالاق بالاسىن ەشكىم قۇشاق جايا قارسى العان جوق. شىناشاقتاي ۇلدىڭ ەرىك-جىگەرى عانا ونى بيىك مەجەلەرگە سۇيرەدى. اكەدەن ەرتە قالعان ول ءومىردىڭ كەرمەك ءدامىن جاستايىنان تارتتى. وقۋىن دا, ءۇي شارۋاسىن دا بىرگە الىپ ءجۇرىپ ەرجەتتى. اكەسىز ءوستى دەمەسەڭىز, تاربيەسىز ءوستى دەۋگە بولمايدى. «جاقسى اكە بالاعا ەلۋ جىل ازىق» دەگەندەي, اكەسىنىڭ كوزىن كورگەن اۋىل جۇرتى كىشكەنتاي باقىتجانعا دەگەن كوزقاراسى وڭ ەدى. ەر باۋكەڭ – باۋىرجان مومىش ۇلى وسكەن ورتادان ءتالىم العان بالا, دالا اكادەميگى اتانعان اقساقال ابىزداردىڭ مەكتەبىنەن ءوتتى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس.
باقىتجان بالا بولسا دا, ۇلكەندەردىڭ ايتقاندارىن بويىنا ءسىڭىرىپ ءوستى. ءومىر سەكىلدى تەلەگەي مۇحيتقا قايىعى مەن ەسكەگىن دايىنداپ اتتاندى. ومىردە ءبىر جاراتقاننان جانە ءوزىنىڭ قارىم-قابىلەتىنەن باسقا ەش نارسەگە سەنىم ارتۋعا بولمايتىنىن جاس تا بولسا ءتۇسىندى. سوندىقتان مەكتەپتى اياقتاعان تۇستا ءبىلىم مەن وقۋدى مەڭگەرىپ, شىنىعىپ شىمىر بولدى. ءوزىنىڭ ەڭبەكسۇيگىشتىگىنىڭ ارقاسىندا جوعارى اسكەري ورنىنا ءتۇستى. مەن دە جالعىز اجەمنىڭ قولىندا تاربيەلەندىم, ول دا جالعىز اناسىنىڭ تاربيەسىندە ءوستى. ەكەۋمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى ءسوزسىز ءتۇسىنىپ, جاقىن دوس بولىپ كەتتىك. كۋرسانتتىق ءومىردىڭ قىزىعىن ءبىر روتادا باستادىق. كەيىن بىرگە الماتىداعى اسكەري وقۋ ورنىنا بىرگە اۋىسىپ, بىرگە اياقتادىق. ونىڭ بويىنداعى قاراپايىمدىلىق, سونىمەن قاتار وجەتتىك پەن باتىلدىق اسكەري ورتادا جوعارى باعالاندى. سوندىقتان بولار, كۋرسانت ەرتاەۆ قارۋلاستارىنىڭ ورتاسىندا زور بەدەلگە يە بولدى. ەكەۋمىز دە وقۋدى قاتار اياقتاپ, العاشقى لەيتەنانت اسكەري شەنىن الدىق.
ارينە, «گەنەرال بولۋدى ارماندامايتىن سارباز بولمايدى», ونىڭ ۇستىنە ءبىز كادرلىق وفيتسەر بولۋدى بارلىعىمىز ارماندادىق, الدىمىزعا ماقسات قويدىق. باقىتجان جانە باسقا دا كۋرستاستارىمىزدىڭ الدىندا ۇلكەن اسكەري ءومىردىڭ ەسىگى اشىلدى. گەنەرال بولۋدى ارماندادىق. الايدا بۇل سۇرلەۋگە تولى جول ەكەنىن بىلگەنىمىز جوق ەدى. دوستىعىمىزدى وسىنداي كۇردەلى جولدان, ۋاقىتتىڭ سىنىنان سۇرىندىرمەي ساقتاپ الىپ كەلدىك. باقىتجان ەرتاي ۇلىنىڭ اۋعان دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنداعى داڭققا تولى اسكەري جولى باستالدى.
جالپى, اۋعان سوعىسىنىڭ تاريحى دا, تابيعاتى دا وزگەشە. سەبەبى ونداعى ءاربىر ساردار مەن ساربازدىڭ ەلى, تۋعان جەرى ەش الاڭسىز ءومىر كەشىپ, قاتار قۇربىلارى اۋناپ-قۋناپ, كەيبىرى وتباسىن قۇرىپ, توي-تومالاق جاساپ جاتقان تۇستا اۋعان شاتقالىنان اسقاندار وق پەن وتتىڭ, ءولىم مەن ءومىردىڭ ارپالىسىندا كۇن كەشتى. مەنىڭ كۋرستاسىم باتالونعا اعا لەيتەنانت شەنىندە ءجۇرىپ-اق كوماندير بولدى. نەگىزى, كوبىنەسە مايور, پودپولكوۆنيكتەر كومبات بولۋشى ەدى. الايدا مارشال سوكولوۆ تاۋلى ايماقتاعى اسكەري ءىس-قيمىلدارىنا قاراپ, ەرتاەۆ ۇسىنعان تاكتيكا تۇرلەرىن ۇناتىپ, ونى جوعارى باعالادى. باتالوندى باسقارۋى اعا لەيتەنانتقا بۇيىرعانى دا سوندىقتان بولاتىن. جاس تا بولسا, ساربازداردىڭ جۇرەگىنە جول تاۋىپ, قۇرمەتىنە بولەندى. ولاردى ۇرىسقا جىگەرلەندىردى. بۇل تەك, وزىنە سەنىمدى باتىرلارعا, قولباسشىلارعا ءتان قاسيەت. باتالوندى باسقارۋدا جىگىتتەردى ۇدايى جىگەرلەندىرىپ, رۋح بەرىپ تۇردى. سونىمەن قاتار حانمەن دە, قارامەن دە تەڭدەي سويلەسە الاتىن قاسيەتى سوعىس كەزىندە دە, قيىننان قيىستىرىپ جول تابۋعا, جەڭىسكە جەتۋگە سەپ بولدى. بىردە جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن اڭگىمە بارىسىندا باقىتجاندى «مۇسىلمانسىڭ با؟» دەپ اۋعاندىقتار سۇراقتىڭ استىنا الادى. ول جەردە دىنگە دەگەن كوزقاراستىڭ ەرەكشە ەكەندىگى بەلگىلى. سول ساتتە ول جوعارىدا ايتىپ وتكەن اقساقالداردىڭ ايتقاندارىن ەسىنە تۇسىرەدى. اۋىل اقساقالدارى قاراسيراق بالانى ءار ءتۇرلى سۇراققا الىپ, جاۋاپتارىن وزدەرى ۇيرەتەتىن. سونىڭ ءبىرى مۇسىلمان ەكەنىڭدى دالەلدەۋ ءۇشىن «اشحادۋ اللا يلياحا يلليالاحۋ ۋا اشحادۋ ءاننا ءمۇحامادان عابدۋحۋ ۋا راسسۋلاللاح» دەپ ايتقىزعانى ەسىنە ءتۇسىپ, سونى قايتالايدى. جەرگىلىكتى اۋعاندىق جۇرت كەڭەستىك وفيتسەردىڭ سوزىنە يلانىپ, سەنىم بىلدىرەدى. سول كەزدەن باستاپ جاۋىنگەرلەرگە تۇتقيىلدان جاسالاتىن كۇتپەگەن شابۋىلدار توقتايدى. سونىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن سارباز ۇيىنە امان-ەسەن ورالدى. ال كوماندير ءۇشىن جەكە قۇرامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ – ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەت. ءوزىنىڭ مىندەتىن ءمىنسىز اتقارا بىلگەن جاس وفيتسەر اسكەر باسشىلىعى تاراپىنان دا, ءتىپتى جەرگىلىكتى حالىق تاراپىنان دە زور قۇرمەتكە بولەندى. اۋعانداعى توعايدىڭ بىرىنە باقىتجاننىڭ ەسىمىن بەرگەن. «باقتيار توعاي» اتاۋى مەنىڭ كۋرستاسىمنىڭ اتىنا بەرىلگەنى بىرگە وقىعان ءبىزدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الاش جۇرتىنىڭ مەرەيىن اسىردى.
1980 جىلى مەن م.ۆ.فرۋنزە اتىنداعى اسكەري اكادەمياعا وقۋعا ءتۇستىم. اراعى ەكى جىل سالىپ, باقىتجان ەرتاي ۇلى دا اكادەمياعا كەلدى. ەكەۋمىز تاعى دا ءبىر جەردە وقيمىز. وسىعان دەيىن دەمالىستاردا كەزدەسۋشى ەدىك. ماسكەۋدە تىپتەن ءبىر-بىرىمىزگە قولداۋ كورسەتىپ, بىتە قايناسىپ كەتتىك. ول كەزدە اسكەري قىزمەتتىڭ بەل ورتاسىنان كەلگەن كەزىمىز. كۋرسانتتىق كەزدەن جالعاسقان دوستىعىمىز بار. ەندى وتباسىلارىمىزبەن بىرگە ارالاس-قۇرالاس بولدىق. باۋىرمالدىعىمىز نىعايا ءتۇستى. ەكەۋمىز وقۋدا دا, قىزمەتتە دە ءبىر-بىرىمىزگە سەپ بولۋعا تىرىستىق.
وقۋدى اياقتاعاننان كەيىن ەكەۋمىز تاعى دا ەكى جاققا جول تارتتىق. ول گەرمانيادا پولك قولباسشىسى لاۋازىمىنا تاعايىندالدى. جات جەردە دە بىلىكتىلىگى مەن تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى. كەڭەس وكىمەتى ىدىراعانشا شەتەلدە قىزمەت اتقارىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اتاقتى گەنەرال ساعادات نۇرماعانبەتوۆتىڭ قاسىنان تابىلدى. ۇلتتىق اسكەرىمىزدى قۇرۋداعى ۇلتتىق كادرىمىزدىڭ ءبىرى بولدى. ەلىمىز ەگەمەندىگىن العان جىلدارى كەزدەسۋلەرمىز جيىلەي ءتۇستى. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ قورعانىس سالاسىن نىعايتۋعا بىرگە اتسالىستىق. يىق تىرەسە ءجۇرىپ, قازاقستاندىق اسكەردىڭ قالىپتاسۋىنا سەپتىگىمىزدى تيگىزدىك. كۋرسانت كەزىمىزدەگى ارمانىمىز بولعان گەنەرال جوعارى اسكەري شەنىنە قول جەتكىزدىك. ءبىر بىلەتىنىم, گەنەرال ب.ەرتاەۆ – ومىرىندەگى بارلىق جەتىستىگىنە اسكەردىڭ بارلىق سوقپاعى مەن قيىندىعىن ەڭسەرۋ ارقىلى قول جەتكىزگەن ۇلكەن ەڭبەك يەسى. ول ءىس جۇزىندە ناعىز باتىر, ناعىز كوماندير ەكەنىن دالەلدەدى. ونىڭ قىزمەتتىك جولىنا كوز سالساق, ناعىز كوشباسشى وفيتسەردىڭ تۇرپاتىن تانيمىز. اسكەري مانسابىمىزدى اياقتاعاننان كەيىن, 2012 جىلى ەكەۋمىز دە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى اتاندىق.
ساياساتتىڭ ساحناسىندا اسكەري قولباسشى باسقا قىرىنان اشىلا ءتۇستى. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە, ول اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە بەلسەنە اتسالىستى. ويتكەنى ءوزى دە كۋرسانتتان باستاپ گەنەرالعا دەيىن سارا جولدى مۇدىرمەي ءوتتى. سونداي-اق كوپ جىلدان بەرى سەڭى بۇزىلماعان اۋعاندىق جانە لوكالدى سوعىستار مەن قاقتىعىستار ارداگەرلەرىنە قاتىستى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە باستاماشى بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋعاندىقتاردىڭ كوپجىلعى ماسەلەلەرى ءوزىنىڭ شەشىمىن تاپتى. كۋرستاسىممەن قوسارلانا جۇرە پارلامەنت قابىرعاسىندا كوپتەگەن ەل تاعدىرىنا قاتىستى زاڭ جوباسىن قابىلداۋعا ەڭبەك ەتتىك.
قوعامدىق ومىردە ءارتۇرلى جاعدايلار كەزدەسەدى. بىردە جينالىسقا كەلىپ, ۇستەلدىڭ ۇستىنەن سەكىرىپ, ورىندىققا وتىرعان ءساتىم بولعان. ونى بۇكىل جۇرت تالقىعا سالدى. سوندا مەنى سىناعان ارىپتەستەرىم دە بولعانىن جاسىرمايمىن. سول كەزدە جۋرناليستەردىڭ ءبىرى باقىتجانعا كەلىپ «دەپۋتات تاسبولاتوۆتىڭ الگى ارەكەتىن قالاي باعالايسىز؟» دەگەن سۇراق قويادى. سوندا باقىتجان ويلانباستان «گەنەرالعا نە ىستەسە دە جاراسادى. دەمەك ا.تاسبولاتوۆتىڭ ىستەگەنىن دۇرىس دەپ ويلايمىن», دەپ ءوز ويىن ايتادى دا جۇمىسىنا كەتەدى. كەيىن ماعان كەلىپ, «سەن نە ىستەدىڭ؟», دەپ سۇراق قويدى. مەن ءمان-جايدى ءتۇسىندىردىم. ءبىر ريزا بولعانىم ونىڭ ماعان دەگەن رياسىز سەنىمدىلىگى, دوستىق پەيىلى. ويتكەنى قوعامدا بۇل ارەكەتىمدى ەكىۇداي ءتۇسىنىلدى. تەك كۋرسانتتىق شينەلدى بىرگە توزدىرعان ارىپتەسىم ويلانباستان دوستىق قولداۋىن كورسەتكەندەردىڭ بىرەگەيى بولدى. مۇنىڭ بارلىعىنا بىلىممەن قاتار, ومىرگە قۇشتارلىق قۋاتتىڭ, شەكسىز ادالدىقتى تالاپ ەتىلەدى. باقىتجان كۋرستاسىمدا مۇنداي ەنەرگيا جەتىپ ارتىلادى. بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە ەڭبەك دەمالىسىندا قۇر جاتپاي بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءوز ويىمەن ءبولىسىپ ءجۇر. جاستارعا باعىت-باعدار بەرىپ, ەلجاندىلىققا تاربيەلەۋ ىسىنە بەلسەندى ارالاسىپ كەلەدى. جۇرەگىندەگى جالىندى جوعالتپاعان, جەتپىستىڭ اسقارىنا جاقىنداعان دوسىمنىڭ بەينەسىنە قاراپ كەزىندە وزىنە جول سىلتەگەن سول باياعى دالا عۇلامالارىنا ءتان داناگويلىكتىڭ بەلگىسىن بايقايمىن.
اسكەري جانە مەملەكەت قايراتكەرى باقىتجان ەرتاەۆ – بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى بولارلىق تۇلعا. ونىڭ وتانعا دەگەن ادالدىعى, ەلى مەن جەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, قىزمەتكە دەگەن رياسىز بەرىلۋى جانە ءوزىنىڭ تۋمىسىنان قالىپتاسقان ازاماتتىق ءھام ادامي قاسيەتتەرىنەن ۇيرەنەتىنىمىز مول. كەيىپكەرىمىز مايداندا باتىر, قىزمەتتە سەنىمدى قارۋلاس, ومىردە ادال دوس بولا بىلسە, ۇيىندە ونەگەلى وتباسى يەسى. «ەر ءۇيدىڭ ەگەسى, ايەل ءۇيدىڭ شەگەسى» دەمەكشى, جان جارى زەينەحان ناعىز وفيتسەردىڭ جارى رەتىندە اسكەري ءومىردىڭ بارلىق قيىنشىلىعىن ەرەكەڭمەن بىرگە ءجۇرىپ, بىرگە كوتەرىستى. وفيتسەردىڭ كوبى جەكە قۇراممەن ۋاقىتىنىڭ كوبىن وتكىزەتىنى ءاۋ باستان بەلگىلى. سوندا ۇيىندە اكەسىنىڭ جوقتىعىن بىلدىرمەي, بالا-شاعاسىن باعىپ-قاعىپ ءوسىردى. بۇگىنگى كۇنى ەكەۋى ۇلاعاتتى اتا-اجە رەتىندە جاراسىمدى جۇپ بولىپ ءجۇر. اللا بەرگەن جاستى بىرگە جاساسىن دەگەن دوستىق تىلەگىمدى ايتقىم كەلەدى.
بولاشاقتا باقىتجان كۋرستاسىم تۋرالى ءالى تالاي كولەمدى دۇنيەلەر جازىلاتىنى ءسوزسىز. مەن بۇگىنگى ماقالام ارقىلى سولاردىڭ جۇزدەن ءبىرىن عانا جەتكىزدىم. ءالى دە ەلگە بەرەرى كوپ, الار اسۋلارى الدا. ەلىم دەيتىن ەرتاەۆتاي ەرلەر امان بولعاي!
اباي تاسبولاتوۆ,
اسكەري قايراتكەر,
گەنەرال-لەيتەنانت
