ادەبيەت • 28 ماۋسىم، 2022

جۇرەكتىڭ جۇمساق كۇلكىسى

32 رەت كورسەتىلدى

ول دا ءبىر جاستىق ەلەكسيرى. جاستىق ەلەكسيرى دەگەندە، ادەتتە، اڭگىمە اۋانى ءابىلحايات سۋى جايىنا ويىسسا كەرەك-ءتى. الايدا ءبىز جاستىقتىڭ جويقىن قۋاتى، ءجۇز جاساعان جۇرەكتىڭ ءوزىن القىنتا، جۇيرىك اتشا جۇلقىنتا جۇردەك سوقتىرعان جاستىق رۋحى جايىن ايتساق دەيمىز. جامبىل-جاكەمىزدىڭ جاسى الپىستان اسقان شاعىندا، الىپ جۇرەكتىڭ امانات شاعىنداعى اقىرعى سوعىسىنا دەيىن بۇلكىلدەپ تۇرعان ۋاعىندا دا كارىلىكتى مويىنداماۋى، قارتتىققا مويىماۋى، بۋىننان السا دا بويۇسىنباۋى جاستىڭ ءوزىن جاسقانتار جاسامپاز قۋاتقا يە.

جامبىل جىراۋ الپىستىڭ اسۋىنان اسىپ تۇرعان تۇسىنىڭ وزىندە شاۋ تارت­تىڭ دەگەن ءسوزدىڭ ءوزىن شالاعاي كورىپ، شام­دانىپ قالادى ەكەن. مامبەتالى اۋىلىندا وتكەن ايتىستا بولۋى كەرەك، قايسىبىر قىز بالانىڭ قىرشاڭقى تەڭەۋىنە قاتۋلانا ءسوز ايتىپتى:

«مəمبەتəلى اۋىلىندا،

اتاندىم مەن ابىشقا،

ابىشقا دەپ مىنا قىز،

ءتيىپ كەتتى نامىسقا.

ابىشقانىڭ ساقالى،

Əلدە بۇعان تانىس پا؟

ابىشقانى بايقاسام،

ەمەس ەكەن الىستا.

ابىشقا ما، قاراشى،

ءبىزدىڭ əسەم داۋىسقا،

ۇزاق تاڭعا قارلىقپاس،

ۇلى ءدۇبىر شابىستا...»

«ابىشقا» دەگەن وسى ولەڭىندە قىر استىنداعى قىرعىز باۋىرلاردىڭ قارتاڭ كىسىگە قولدانار وسى ۇعىمىن وزىنە لايىق كورمەي تۇرعانىن اڭدايمىز. ۇلى ءدۇبىرلى شابىستىڭ وزىندە ۇزاق تاڭعا قارلىقپاس اسەم داۋىسىمنىڭ قاي ىرعاعى قايراتى قايتقان كىسىنىڭ سىرىلداق كارى كوكىرەگىنىڭ ىڭىلداق اۋەنىنە ۇقسار دەپ نامىستانادى.

جالپى، جامبىل-جاكەمىزدىڭ ولەڭ­دەرىننەن بولسىن، ءۋالى ءسوزدى كىسىلەردىڭ ەستەلىك ەتكەن ۋاقيعالارىنان بولسىن، قارتتىقتى قاسقايىپ تۇرىپ قارسى العا­نىن كورەمىز. قاجىدىم، قايراتىم كەمىدى دەگەن جىراۋ جوق. وزەگىنەن شىمىرلاپ توگىلگەن ولەڭ شىركىن ولمەستىڭ سۋىنداي، وسكەلەڭ جاستىق بۋىنداي ءومىر نۇرىن دارىتىپ تۇرىپتى.

«ابىشقانىڭ ساقالى» دەگەننەن شىعادى، قارتتىقتىڭ ءبىر سيپاتى – اق ساقالعا، اعارعان شاشقا قاتىستى جامبىل اتامىزدىڭ ايتقان ءسوزى از ەمەس. ونىڭ قادىرى مەن قاسيەتىن تەرەڭ سەزىنە وتىرىپ، سونىڭ وزىندە ۋىتتى ءازىل، اششى ساركازمعا جىعىپ بەرىپ وتىرادى. ءوز قارتتىعىنا ءوزى ءماز بولىپ كۇلەدى. وزىنە سىن كوزىمەن قارايدى. سونداي-اق ساقالدى سۋرەتتەۋدەگى تەڭەۋلەرى مەن مەتافورالارى، ەپيتەتتەرى سۇيسىندىرە تۇسەدى. كوز الدىڭا ءجۇز جاساعان جۇرەك يەسى­نىڭ جۇزىندەگى جىلى كۇلكى كەلە قالا­دى. تارتىنباي ك ۇلىپ، تاڭ-تاماشا بولاسىز.

شوتا رۋستاۆەليدىڭ تويىندا بولۋى كەرەك، ساحناعا كوتەرىلگەن جامبىل جىراۋدىڭ بەينەسىن نيكولاي تيحونوۆ ۇزىلدىرە بەينەلەگەن ەكەن: «پرەزيديۋم مۇشەلەرى دە ەكى جاققا ىعىسىپ، ستول باسىندا ويعا شومىپ اسقار تاۋداي اقىن جامبىل عانا قالدى… جامبىل بىلەۋ-بىلەۋ قوشقىل قان تامىرلارى تورلاعان ەتسىز ءامىرلى قولىن العا سەرمەپ، جيىلعانداردى تىنىشتىققا شاقىردى. جاق سۇيەگى شىعىڭقى جالپاق بەتىندە پاراساتتى بايسالدىلىق ۇيىعان، تەك ەكى كوزىنىڭ ۇشقىنى ەكى ساڭىلاۋدان سەبەلەگەن ساۋلەدەي… تولقىندانىپ ەركىن توگىلگەن ساقالى تاڭ شاپاعىمەن شاعىلىسقان قۇلاما تاۋ سۋىنداي» («جامبىل». ۋ.قاليجان). «جامبىل» كىتابىن وقىپ وتىرساڭىز، ءبىرتالاي قى­زىقتى ەستەلىكتەردى كورىپ، ەسكى زامانداعى ەرتەگىگە بەرگىسىز ادەمى ساتتەردىڭ كۋاسى بولاسىز.

ال ەندى «قۇلاما تاۋ سۋىنداي توگىل­گەن اق ساقالىن» اقىننىڭ ءوزى قالاي بەينەلەيدى؟ جامبىلدىڭ ءوزى عانا ءوزى تۋرالى وسىلاي ايتا السا كەرەك.

جوعارعى كەڭەستىڭ سەسسياسىنا دەپۋتات جامبىل جاباەۆتى شاقىرا كەلگەن عالي ورمانوۆقا لەزدە شىعارىپ ايتقان لەپەسى كىسىنىڭ ءوز كارىلىگىنە ءوزى كۇلۋىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى بولار:

«ساقالىم تەمىر كۇرەك بورعا مالعان،

سەلەۋدەي شاشىم سەلدىر زورعا قالعان.

اۋزىما اق جاباعى جاپسىرعانداي،

كارىلىك نەمدى قويدى قورلاماعان؟

قۇلپىرعان قىزىل شىراي

ءتۇسىمدى الدى،

اۋزىمدى وپىرايتىپ ءتىسىمدى الدى.

بوساتىپ بۋىنىمنىڭ شەگەلەرىن،

سىپىرىپ تۇلا بويدان

كۇشىمدى الدى...»

«بورعا مالعان تەمىر كۇرەكتەي ساقال»، «زورعا قالعان سەلەۋدەي سەلدىر شاش»،  «اۋزىنا اق جاباعى جاپسىرعانداي» دەگەن تاپ قازىر دە تاپتىرماس تەڭەۋلەر ەرىكسىز ەزۋ تارتقىزادى.  جامبىل اتامىز ءوز كارىلىگىمەن عانا توبىقتان قاعىپ، بۇيىردەن ءتۇرتىپ قالجىڭداسپايدى، زامان­داستارىنىڭ دا كارىلىگىن، ناقتى ايتقاندا، كارىلىككە جىعىلۋىن جاقتىرماي، ۋىتتى ازىلمەن يىقتاپ وتىرادى.

سالەمدەسە كەلگەن كەنەكەڭە، كەنەن ازىرباەۆقا «باسىڭ نەمەنە، تۇز تۇيگەن كەلساپتىڭ باسىنداي بوز الا بولىپ كەت­كەن» دەسە، ءارى قاراي ءوز جايىنان حابار بەرىپ: «بىلەم، مەنىڭ ساقالىم دا قۇرتقا مالعان اعاش كۇرەك سەكىلدى بولىپتى» دەيدى جارىقتىق. اقىن ومىر­زاق قارعاباەۆتىڭ سالەمىن الا تۇرىپ «تاۋتەكەنىڭ ساقالىنداي، نەمەنە ساقالىڭ شاۋشاڭداپ كەتكەن» دەپ، زامانداسىن ءبىر قاعىتادى. سول قاعىتپادان جامبىلدىڭ جاستىق شاققا دەگەن ساعىنىشىن سەزىنەسىز.

«جىگىت ەدىم جاسىمدا قىسىلماعان،

كورسەتكەن جوق ءتىرى جان

قىسىم ماعان.

تار ساڭلاۋدان ءدال سوققىش

مەرگەن جامبىل،

كەڭ كەبىسىن كيە الماي

پىسىلداعان،» –

دەپ كۇلگەن قاريانىڭ كوڭىل ايدىنىنىڭ كوكجيەگىنەن جىلىستاپ بارىپ جوعالاتىن جاستىق كەمەسىنىڭ اعاراڭداعان جالاۋىن بايقايسىز.

ءابدىمان دەگەن اعايىنىنا «الدەن نە كورىندى باسىن ۇنعا تىققان قارا مىسىق قۇساپ» دەسە، تاعى ءبىر ىنىسىنە «سۋىق باس تورعايدىڭ ءمۇيىزى قۇساپ، مۇرتىڭ تەلتيىپ نەعىپ تۇرسىڭ؟» دەپ سۇيكەي قالجىڭدايدى جامبىل-جاكەمىز.

«اقىن بولدىم ون ۇشتە» دەگەن اتاقتى ۇزاق ولەڭىندە:

الپىستاعى شالدارداي،

الجىمادىم شاتىلىپ!

الداعى ءومىر، وتكەن جاس:

اقشىل تارتقان ساقالىم،

بۋىرىل تارتقان عازيز باس،

ازداپ بەلگى بەرەدى،

جارالسام دا تەمىر-تاس،

– دەگەن جامبىل جىراۋ جاعى تۇسكەنشە سوزدەن دە، ويدان دا، ءجۇرىس-تۇرىستان دا، ءازىل-قالجىڭنان دا جاڭىلمادى.

سول ءوز كارىلىگىن ءوزى ك ۇلىپ قارسى العان جىراۋ پەرزەنتىنىڭ الدى العادايىن مايدانعا اتتاندىرىپ تۇرىپ:

اتاڭنان باتا ال، بالام،

ارعىماق اتقا ءمىن، بالام.

اق ساقالىم جەلبىرەپ،

ارتىڭنان قاراپ مەن قالام.

قۇلاعىڭدا ق ۇلىنىم،

داۋىسىم ءجۇرسىن جىرلاعان،

دەپ باتا بەرگەندە، از ۋاقىتتان كەيىن العادايىن الاتاۋدى اينالىپ تابا الماي، سارىارقانى ساندالىپ تابا الماي اق ساقالىن تارامداپ جاس جۋارىن ويلاعاندا، جۇرەگىڭ مۇزداپ سالا بەرەدى.

مىنە، جامبىل جىراۋدىڭ جازدىڭ تاڭىنداي جايماشۋاق وسىنداي كۇلكىسى دە، قىستىڭ بورانىنداي الاپات كۇرسىنىسى دە بار ەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋلى قاراباقتاعى قاقتىعىس

الەم • 07 تامىز، 2022

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

اسكەردەگى الىمجەتتىك

قوعام • 07 تامىز، 2022

يدەولوگيا

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

بي پاديشاسى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • 07 تامىز، 2022

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • 07 تامىز، 2022

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • 07 تامىز، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار