ايماقتار • 28 ماۋسىم، 2022

جەردى سۇيگەندى ەلى دە سۇيەدى

154 رەت كورسەتىلدى

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ماعجان جۇماباەۆ اۋدانى – تاريحي جەر. اۋدان كولەمى 7،6 مىڭ شارشى شاقىرىم عانا بولعانىمەن، تالاي ايتۋلى وقيعا بولعان اۋماق. 1861 جىلعى ورىس پاتشالىعىندا شارۋانىڭ باسىبايلىلىق قۇقى وزگەرتىلىپ، بوستاندىق بەرىلگەننەن كەيىن قازاقستان مەن سىبىرگە اعىلعان شارۋالاردىڭ العاشقى لەگى وسى جەرگە كەلىپ تۇراقتاعان.

اۋدان اۋماعىنان ءترانسسىبىر تەمىر جول ماگيسترالى وتەدى جانە ول رەسەيدىڭ ومبى مەن تۇمەن وبلىس­تارىنا جالعاسادى. قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ العاشقى لەگى قا­زاقتىڭ تۇگىن تارتسا مايى شى­عاتىن وسى جەرىنە تۇسكەن­دە ماعجاننىڭ «يتيگەن قاراشەك­پەندەر قاپتادى» دەپ وكىنەتىنى سودان. سول جىلدارى ىرگەسى قا­لانعان دەرەۆنيا-حۋتورلاردىڭ ءبارى ورىسشا اتالادى. قازاقتار ولاردى تاريحي جەر اتاۋىمەن اتايدى، الايدا كەڭسەلەردەگى اتاۋلاردىڭ ءبارى ورىسشا.

كەڭەس جىلدارىنداعى ورىس­تاندىرۋ ساياساتى قازاق اتاۋلا­رىن ءتىپتى جويۋعا تىرىسقانى ءما­لىم. جاڭادان قۇرىلعان اۋىل­دىق كەڭەستەردىڭ ءبارىن دە جەر­گىلىكتى بيلىك ۆوسكرەسەنسكي، ەكا­تەرينوۆسكي، كونيۋحوۆسكي، وكتيابرسكي، سۋۆوروۆسكي جانە ت.ب. اتاعان. ءتىپتى تازا قازاقتار عانا تۇراتىن «س ۇلىكتى»، «سارى اي­عىر»، «سەيفۋللين» سياقتى اۋىل­­­داردى «سوۆەتسكي»، «ارال-اعاش»، ء«ۇش قىزىل» سياقتى اۋىل­داردى «ەكاتەرينوۆ» اۋىل­دىق كەڭەسى دەگەن اتاۋ بەرگەن. مۇنداي مىسالداردى ونداپ كەل­­تىرۋگە بولادى. وسى ءۇردىس تىڭ كوتەرۋ جىلدارى ءتىپتى ۇدەي ءتۇس­تى. قىسقاسى، قازىرگى ماع­جان جۇ­ماباەۆ اۋدا­نى­نىڭ اتى بۇرىن بۋلاەۆ بول­عاندا اۋما­­عىنداعى بارلىق 71 ەلدى مەكەن­­نىڭ ىشىندە تەك قاراقوعا، قۇرا­لاي، قوسكول، دۇيسەكە (بۇل دا ۆوروشيلوۆ بولعان)، سۇلۋشوقى، قاراعاندى، باستومار، مايبالىق، الۋا جانە ماعجاننىڭ تۋعان جەرى ساسىقكولدىڭ بويىنداعى سارىتومار اۋىلى سياقتى ون شاق­­تى­سى عانا قازاقشا اتالعان. سا­رىتومار دا ماعجان اقتالعان جىل­داردان كەيىن عانا ەجەلگى اتاۋىن قايتاردى، ايتپەسە ول دا بۇ­رىن «مولودەجنىي» بولاتىن... اۋداندا قازاقتىڭ ۇلەسى ەندى عانا 30 پايىزعا جەتتى.

اۋدان ومبى وبلىسىنىڭ ەسىل­كول اۋدانىمەن شەكتەسەدى. بايىرعى ءترانسسىبىر تەمىر­ جو­لىمەن ەسىلكولگە ەلەكتر پويىزدارى بۋلاەۆ، يارما، قاراقوعا، گانكينو، چيستوە ستانسالارى ار­قىلى كۇ­نىنە ەكى مارتە قاتى­نايدى. اۋىس-ءتۇيىس، باسقالارمەن ارالاس-قۇ­رالاس كوپ بولعاندىقتان تەمىر جول بويىنىڭ حالقى ەجەلدەن پىسىق، سەرگەك بولىپ كەلەدى. ماع­جان اۋدا­نىنىڭ حالقى دا سون­داي. شە­تىنەن سوزشەڭ، ىسكە با­تىل، قۇلاعى تۇرىك، بارىنەن حا­بار­دار.

وسى اۋدانداعى قازاق اتاۋلى­نىڭ اراسىنان ءۇش-ءتورت ازامات قانا قازىر ءىرى شارۋاشىلىقتى جۇر­گىزىپ، ەل مەن جەرگە قىزمەت ەتىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى – 25 مىڭ­داي گەكتار جەرگە استىق پەن ءداندى دا­قىلدار ەگەتىن، ەلەۆاتور تۇر­عىزعان جانە ءسۇتتى قارا مال مەن جىلقى ءوسىرىپ وتىرعان التىنبەك ساپاروۆ باسقاراتىن «نوعايباي» جشس.

التىنبەك كوپشىلىكتىڭ كۇيىن كەشىپ، قۇلدىراپ بارا جاتقان تۋعان اۋىلى «كراسنىيدى» قول­عا الۋدى كوزدەيدى. ونى قارا­قوعادا تۇراتىن بۇرىنعى كەڭشار ديرەكتورى وزىنە الىپ، تەك كوك­تەمدە ءبىر ەگىپ، كۇزدە جيناپ الا­تىن استىق ەگۋ الاڭىنا عانا اينالدىرعان. اۋىلدىڭ جا­نىنداعى 2-3 شاقىرىم جەردە تەمىر جول وتكەنىمەن ونىڭ حالىققا تيگىزەتىن پايداسى شا­مالى. قىسى-جازى، ىستىق-سۋىق­تا تۇرعىندار جاياۋ-جالپىلاپ ۇيلەرىنە زورعا جەتەدى. جاۋىننان ميى شىعىپ كەتەتىن جاز بەن كۇزدە، قالىڭ قار باسىپ، جولدى الىپ قالاتىن ىزعارلى قىستا وسى جولمەن جەتۋدىڭ ءوزى ازاپ. قا­راقوعادا تۇراتىن باسشى «كراسنىيدىڭ» حالقىنا پايدا قىلۋدى ويلامايدى. جەرىن جايلاعانى ءۇشىن بەرۋگە ءتيىستى پاي ۇلەسىن دە حالىقتى ۋلاتىپ-شۋ­لاتىپ زورعا بەرەدى. ءتىپتى بەر­­مەي قويعان جىلدارى دا بولادى. ال اۋىلعا جۇمىس ورىندارىن اشۋ، سۋ تارتۋ، مەكتەپ، كلۋب، فاپ دە­گەندى جوندەۋ سياقتى الەۋ­مەت­تىك تا­لاپتارعا پىسقىرمايدى دا...

اۋىلدىڭ وسىنداي كەزىندە جول ءتۇسىپ ءبىز دە «كراسنىيعا» بار­عانىمىز بار. حالىقتىڭ ەڭسەسى ءتۇسىپ كەتكەن، اۋىل ابدەن جۇ­دەگەن، ۇيلەردىڭ سىرتى قارا قو­جالاق بولىپ سىلاعى تۇسكەن، جول جوق... كىممەن سويلەسسەڭ دە «كو­شۋ كەرەك» دەگەن ءسوزدى ەستيسىڭ. ءامىر­جان اۋباكىروۆ دەگەن سىنىپتاسىمىز وسىندا تۇراتىن ەدى، اۋىلدان كەتپەي بولمايدى دەپ ول دا قوپاڭداپ وتىر ەكەن.

مىنە، اۋىلدىڭ وسىنداي بارىنشا كۇيسىز كەزىندە اۋىلدىڭ جەرىن التىنبەك ساپاروۆ وزىنە الادى. ارينە، قالىپتاسىپ قال­عان جشس-دان الۋ دا وڭاي ەمەس، اۋىل تۇرعىندارى جەر پايدالانۋ قۇقىمىزدى ساعان بەرەمىز دەگەنىمەن قاعاز اتاۋلىسىن قاتى­رىپ تاستاعان بۇرىنعىدان الۋ ءۇشىن تالاي ەسىكتى توزدىرىپ، تالاي سىناقتان وتۋگە تۋرا كەلەدى. بىراق حالىق بۇرىن كەڭشار ورتا­لىعى «قاراقوعادا» ديىرمەن اشىپ، اۋىلداستارىن قولداپ، قان­داي ساپاسىز بيداي اكەلسە دە ۇن قىلىپ بەرىپ، كومەگىن اياماي جۇر­گەن جەرلەستەرىن بەلسەندى تۇر­دە قولداپ شىعادى.

بۇل 1996 جىل بولاتىن. كەڭ­شاردان قالعان تەحنيكانىڭ ۇشىعى مەن پۇشىعى عانا قالعان. استىق ساقتايتىن قويما دا جوق، جول ابدەن توزعان. مال دا بىتكەن، سۋ جوق. وسىنداي جاعدايدا «نو­عايباي» ايانباي ىسكە كىرىسىپ، ءوزىنىڭ قاراجاتىن اياماي سالىپ، اۋىلدى اياعىنان تىك تۇرعىزىپ الادى. العاشقى جىلدارى ءتىپتى پايدا دا كورمەيدى، تەك حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ، ولاردىڭ پايلارىن بەرىپ تۇرادى. اقىرى حالىقتىڭ ريزاشىلىعىنا، ال­تىن­بەكتىڭ ەلگە، جەرگە جانى اشى­عان پەيىلىنە قارا جەر دە ءيىپ بەرىپ، ءۇشىنشى جىلدان باستاپ قانا «نوعايباي» جشس ەڭسەسىن كوتەرىپ، تازا پايداعا شىعا باس­تايدى. «اۋەلى قۇدايعا سىيىنىپ، ەكىنشى قايراتىڭا سۇيەنىپ ەڭبەگىڭدى ساۋ، ەڭبەك قىلساڭ، قارا جەر دە بەرەدى، قۇر تاستامايدى» دەگەن دانىشپان ابايدىڭ ءسوزىنىڭ شىندىعىن وسى جىگىتتىڭ ىسىنەن كورۋگە بولادى.

ايتقانداي، بۇل اۋىلدىڭ اتى الدىمەن «كراسنىي پارتيزان» بولعان. ارتىنان «پارتيزانى» جوعالىپ «كراسنىي» دەپ اتالدى. قازاقتار ءوز اراسىندا «قاراشوق» دەپ اتاعانىمەن، ۇزاق جىلدار بويى ول «كراسنىي» بولىپ ءجۇردى.

التىنبەك پەن ايداربەك ساپاروۆتاردىڭ ەلدىڭ العىسىن الىپ، العاشقى قول جەتكىزگەن تابىستارىنىڭ ءبىرى – اۋىلدىڭ اتىن وزگەرتۋ بولدى. سۇراعان جۇرتقا ايتۋدىڭ وزىنە ۇيالاتىن «كراسنىي» دەگەن اتتان قۇتىلۋ دا وڭاي بولعان جوق. سوندىقتان جەر­گىلىكتى ونوماستيكاعا جۇگىن­گەندە بۇل جەر التىنبەكتىڭ اتا­­سى نوعايباي ءبيدىڭ جەرى دەپ اتال­عانى بەلگىلى بولادى. ول ءوز زا­مانىنىڭ اتاقتى كىسىسى بولعان، ادى­لەتتى بي ەكەن. «كراسنىي» اۋىل­ى ناق سول كىسىنىڭ قىستاۋىنا قونىس تەۋىپتى. «نوعايباي ءبيدىڭ قىستاۋى» («زيموۆكا نوگايباي بي») دەگەن توپونيم دە قاعازعا تۇس­كەن. ەڭ باستىسى، ول وسى اۋىل تۇر­عىندارىنىڭ كوبىنىڭ ارعى با­باسى بولىپ كەلەدى. وسى­عان سۇيەنگەن جىگىتتەر بىرنەشە جىل بويى تەر توگىپ، قاجەتتى قۇجات­تار جيناپ اقىرى سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنىڭ اكىمى قاجى­مۇرات ناعمانوۆتىڭ شەشىمىمەن 2000 جىلدىڭ 10 تامىزىندا «كراسنىي» اۋىلىن «نوعايباي» دەپ اتالۋىنا قول جەتكىزەدى.

نوعايبايلىقتاردىڭ ۇلگىسى­مەن سول جىلعى قاراشا ايىندا اۋدانعا دا ماعجان جۇ­ما­باەۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. سول ۇردىس­پەن ءبىر جىل وتكەن سوڭ «لەنين» سەلوسى «بايشىلىك اۋىلى» بولىپ وزگەرتىلدى. مىنە، ءبىر ۇلگىنىڭ ءوزى قانشاما يگى ىستەرگە باستاۋ بول­دى دەسەڭشى. ارينە، ءالى دە سام­ساعان جات اتاۋلار تولىپ تۇر. اۋدان حالقىنىڭ سانىنداعى وڭ وزگە­رىستەر ارتا تۇسسە ولار دا بىرتە-بىرتە وزگەرەر دەگەن ءۇمىت بار.

جۋىردا نوعايباي اۋىلىنا جول ءتۇستى. اۋىلعا تارتىلعان اس­فالت جول بۋراباي مەن نۇر-سۇل­تاننىڭ اراسىنداعى اۆتوبان­نان ەش كەم ەمەس، تاقتايداي تەگىس. اۋىر جۇك تاسيتىن اۆتوموبيلدەر جولدىڭ جيەگىندەگى قارا جولمەن جۇرۋدە. بۇل ءاسفالتتى بۇزباس ءۇشىن جاسالعان شارا ەكەن. 2016 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن جولدىڭ ءالى كۇنگە ساپاسى جوعارى بولىپ جاتقانى سو­نىڭ ارقاسى بولۋى كەرەك. اۋىل­دىڭ ءىشى دە جايناپ تۇر، قاز-قاتار تىزىلگەن ادەمى ۇيلەر ەۋرو­پالىق دەرەۆنيالاردان استە كەم ەمەس. تۇنگى شامدارى دا سامالاداي جارقىراپ تۇر. دەمالىس ورتالىعى، مەديتسينالىق امبۋلاتوريا، دۇكەن، سپورت الاڭى، دەمالىس پاركى – ءبارى-ءبارى اۋىلدىڭ ءسانىن ارتتىرىپ، كوزدىڭ جاۋىن الادى. جاڭا ۇيلەر دە سالىنىپ جاتىر.

«اۋىلدان كوشەمىن، ەشتە­ڭە مۇندا قالعان جوق» دەپ رەن­جىپ جۇرەتىن ءامىرجان قۇردا­سى­مىزدىڭ ۇيىنە ات باسىن تىرەدىك. «قازىر اۋىلدا ءبارى بار، سۋ ءار­بىر ۇيگە ەنگىزىلگەن، جىلى سۋ، اجەت­حانا – ءبارى ۇيدە. بالالار كەلەمىن دەسە دە، ءوزىمىز جولعا شىققىمىز كەلسە دە جول قىسى-جازى جارقىراپ تۇر. ەندى قالادا نە بار؟ ازداپ مال وسىرەمىن، قىس­قى جەم-ءشوبىمدى الىپ تۇرا­مىن. شاعىن جۇمىسىم بار، قورىق­شىمىن، اقىمدى تولەيدى»، دەپ ول ءوز ومىرىنە ريزا بولىپ، سابىرلى، ساليقالى جان بولىپتى.

«نوعايباي» سەرىكتەستىگى قازىر وسى اۋدان عانا ەمەس وبلىس، رەس­پۋبليكاعا بەلگىلى، ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇش­­قان شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىرى. سەرىكتەستىك نوعايباي اۋى­لى­نىڭ ما­ڭىنداعى بينياش، دۇي­سەكە، نا­دەجكا سياقتى اۋىل تۇر­عىن­دارىنىڭ وتىنىشىمەن ولاردىڭ دا جەرىن قوسىپ الىپ، قازىر 25 مىڭ گەكتارداي جەرگە ءدان ەگەدى. سونىڭ ىشىندە بيىل بيداي 10 مىڭ، س ۇلى 3 مىڭ، جۇگەرى 1 مىڭ، كۇنباعىس 900، بۇرشاق 1300، راپس 800 گەكتار جەرگە ەگىلگەن. جەمازىق پەن مايلى داقىلداردى جىلداعىدان ارتىعىراق ەككەن ەكەن. جەردىڭ كۇتىمىن دە ەس­كەرىپ، 3 مىڭنان ارتىق ەگىستىك پارعا قالدىرىلىپتى. بىلتىر تاۋار­لى-ءسۇت فەرماسىن اشىپ، 600-دەي سيممەنتال تۇقىمدى ءسۇتتى سيىردى ساۋىپ، وڭدەۋدە. 2012 جىلى بۋلاەۆ قالاسىندا سىيىمدىلىعى 30 مىڭ توننالىق ەلەۆاتوردى ىسكە قوسقان.

«قارا جەردىڭ قادىرىن ءبىلۋ كەرەك، ونى تەك تابىس كوزىنە اينالدىرماي، كۇتىپ-باپتاپ ۇستاعان ءجون. ءبىز پارعا قالدىرعان جەرگە جاز بويى مينەرالدى تىڭايتقىش سەۋىپ وتىرامىز. جەردى كۇتكەندە عانا جوعارى ءونىم بەرەدى. سو­نىمەن بىرگە حالىققا بارلىق جاع­دايدى جاساۋ كەرەك. ولارعا پايى­ن عانا بەرىپ قويماي ءبىز باسقا دا ماتەريالدىق كومەك جاسايمىز. ال اۋداندا 1-2 مىڭ گەكتاردان جەر الىپ، تەك تابىس تابۋدى عانا كوزدەيتىن شارۋا­شىلىقتار دا كوپ. ولار الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە ارالاسپايدى. ءتىپتى قىستا جول اشىپ بەرۋگە جارامايدى. ال سۋبسيديا الا الماسا جۋرناليستەردى، ادۆوكاتتاردى جالداپ، باق بەت­تەرىنە ۋ-شۋ قىلىپ جاتادى»، دەيدى التىنبەك ساپاروۆ.

سونىمەن بىرگە ا.ساپاروۆ جول نەمەسە باسقا قۇرىلىس سالۋعا مەملەكەتتەن تەندەر ارقىلى تاپسىرىستار ۇتىپ الاتىنداردىڭ جۇمىسىنا ريزا ەمەستىگىن ءبىلدىر­دى. «مىسالى، 30 مىڭ توننا قيىر­شىقتاس توسەيمىن دەپ تەندەردى جەڭىپ الادى، ال ناتيجەسىندە 5-6 مىڭ توننا عانا توسەيدى. سول سەبەپتى ونداي جولدار ساپاسىز بولىپ، 1-2 جىلدان كەيىن بۇزى­لىپ جاتادى. سوندىقتان كوم­مۋنالدىق قىزمەتتەر ولاردىڭ جۇمىسىن ارنايى باقىلاۋعا الۋى كەرەك. توسەگەن ماتەريالدار­دى ولشەپ وتىرۋ كەرەك. سوندا عانا ءبىز ساپالى جولعا قول جەتكىزەمىز»، دەيدى ول.

ەلگە ەڭبەك ءسىڭىرىپ، جەرگە تەر توگىپ جۇرگەن ازاماتتىڭ قول جەت­كىزگەن تابىستارى دا از ەمەس. ول وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى، «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى، 2018 جىلى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا بەرىلگەن «جومارت جۇرەك» سىيلىعىنا يە بولعان. ال «حالىقتىڭ سۇيىك­تىسى» ۇلتتىق سىيلىعىن ول 2020 جىلى «جىلدىڭ ۇزدىك فەر­مەرى» اتالىمى بويىنشا ديماش قۇداي­بەرگەن، ەليزابەت تۇرسىنباە­ۆا­لار­مەن قاتار تۇرىپ الىپ، وبلىس­تىڭ داڭقىن شىعاردى. وسىن­داي ازاماتتاردىڭ ەڭبەگى جا­نا بەرسە ەلدىڭ ىرىسى دا ارتا بە­رە­رى ءسوزسىز.

 

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋلى قاراباقتاعى قاقتىعىس

الەم • 07 تامىز، 2022

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

اسكەردەگى الىمجەتتىك

قوعام • 07 تامىز، 2022

يدەولوگيا

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

بي پاديشاسى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • 07 تامىز، 2022

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • 07 تامىز، 2022

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • 07 تامىز، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار