اۋدان اۋماعىنان ءترانسسىبىر تەمىر جول ماگيسترالى وتەدى جانە ول رەسەيدىڭ ومبى مەن تۇمەن وبلىستارىنا جالعاسادى. قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ العاشقى لەگى قازاقتىڭ تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن وسى جەرىنە تۇسكەندە ماعجاننىڭ «يتيگەن قاراشەكپەندەر قاپتادى» دەپ وكىنەتىنى سودان. سول جىلدارى ىرگەسى قالانعان دەرەۆنيا-حۋتورلاردىڭ ءبارى ورىسشا اتالادى. قازاقتار ولاردى تاريحي جەر اتاۋىمەن اتايدى, الايدا كەڭسەلەردەگى اتاۋلاردىڭ ءبارى ورىسشا.
كەڭەس جىلدارىنداعى ورىستاندىرۋ ساياساتى قازاق اتاۋلارىن ءتىپتى جويۋعا تىرىسقانى ءمالىم. جاڭادان قۇرىلعان اۋىلدىق كەڭەستەردىڭ ءبارىن دە جەرگىلىكتى بيلىك ۆوسكرەسەنسكي, ەكاتەرينوۆسكي, كونيۋحوۆسكي, وكتيابرسكي, سۋۆوروۆسكي جانە ت.ب. اتاعان. ءتىپتى تازا قازاقتار عانا تۇراتىن «س ۇلىكتى», «سارى ايعىر», «سەيفۋللين» سياقتى اۋىلداردى «سوۆەتسكي», «ارال-اعاش», ء«ۇش قىزىل» سياقتى اۋىلداردى «ەكاتەرينوۆ» اۋىلدىق كەڭەسى دەگەن اتاۋ بەرگەن. مۇنداي مىسالداردى ونداپ كەلتىرۋگە بولادى. وسى ءۇردىس تىڭ كوتەرۋ جىلدارى ءتىپتى ۇدەي ءتۇستى. قىسقاسى, قازىرگى ماعجان جۇماباەۆ اۋدانىنىڭ اتى بۇرىن بۋلاەۆ بولعاندا اۋماعىنداعى بارلىق 71 ەلدى مەكەننىڭ ىشىندە تەك قاراقوعا, قۇرالاي, قوسكول, دۇيسەكە (بۇل دا ۆوروشيلوۆ بولعان), سۇلۋشوقى, قاراعاندى, باستومار, مايبالىق, الۋا جانە ماعجاننىڭ تۋعان جەرى ساسىقكولدىڭ بويىنداعى سارىتومار اۋىلى سياقتى ون شاقتىسى عانا قازاقشا اتالعان. سارىتومار دا ماعجان اقتالعان جىلداردان كەيىن عانا ەجەلگى اتاۋىن قايتاردى, ايتپەسە ول دا بۇرىن «مولودەجنىي» بولاتىن... اۋداندا قازاقتىڭ ۇلەسى ەندى عانا 30 پايىزعا جەتتى.
اۋدان ومبى وبلىسىنىڭ ەسىلكول اۋدانىمەن شەكتەسەدى. بايىرعى ءترانسسىبىر تەمىر جولىمەن ەسىلكولگە ەلەكتر پويىزدارى بۋلاەۆ, يارما, قاراقوعا, گانكينو, چيستوە ستانسالارى ارقىلى كۇنىنە ەكى مارتە قاتىنايدى. اۋىس-ءتۇيىس, باسقالارمەن ارالاس-قۇرالاس كوپ بولعاندىقتان تەمىر جول بويىنىڭ حالقى ەجەلدەن پىسىق, سەرگەك بولىپ كەلەدى. ماعجان اۋدانىنىڭ حالقى دا سونداي. شەتىنەن سوزشەڭ, ىسكە باتىل, قۇلاعى تۇرىك, بارىنەن حاباردار.
وسى اۋدانداعى قازاق اتاۋلىنىڭ اراسىنان ءۇش-ءتورت ازامات قانا قازىر ءىرى شارۋاشىلىقتى جۇرگىزىپ, ەل مەن جەرگە قىزمەت ەتىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى – 25 مىڭداي گەكتار جەرگە استىق پەن ءداندى داقىلدار ەگەتىن, ەلەۆاتور تۇرعىزعان جانە ءسۇتتى قارا مال مەن جىلقى ءوسىرىپ وتىرعان التىنبەك ساپاروۆ باسقاراتىن «نوعايباي» جشس.
التىنبەك كوپشىلىكتىڭ كۇيىن كەشىپ, قۇلدىراپ بارا جاتقان تۋعان اۋىلى «كراسنىيدى» قولعا الۋدى كوزدەيدى. ونى قاراقوعادا تۇراتىن بۇرىنعى كەڭشار ديرەكتورى وزىنە الىپ, تەك كوكتەمدە ءبىر ەگىپ, كۇزدە جيناپ الاتىن استىق ەگۋ الاڭىنا عانا اينالدىرعان. اۋىلدىڭ جانىنداعى 2-3 شاقىرىم جەردە تەمىر جول وتكەنىمەن ونىڭ حالىققا تيگىزەتىن پايداسى شامالى. قىسى-جازى, ىستىق-سۋىقتا تۇرعىندار جاياۋ-جالپىلاپ ۇيلەرىنە زورعا جەتەدى. جاۋىننان ميى شىعىپ كەتەتىن جاز بەن كۇزدە, قالىڭ قار باسىپ, جولدى الىپ قالاتىن ىزعارلى قىستا وسى جولمەن جەتۋدىڭ ءوزى ازاپ. قاراقوعادا تۇراتىن باسشى «كراسنىيدىڭ» حالقىنا پايدا قىلۋدى ويلامايدى. جەرىن جايلاعانى ءۇشىن بەرۋگە ءتيىستى پاي ۇلەسىن دە حالىقتى ۋلاتىپ-شۋلاتىپ زورعا بەرەدى. ءتىپتى بەرمەي قويعان جىلدارى دا بولادى. ال اۋىلعا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, سۋ تارتۋ, مەكتەپ, كلۋب, فاپ دەگەندى جوندەۋ سياقتى الەۋمەتتىك تالاپتارعا پىسقىرمايدى دا...
اۋىلدىڭ وسىنداي كەزىندە جول ءتۇسىپ ءبىز دە «كراسنىيعا» بارعانىمىز بار. حالىقتىڭ ەڭسەسى ءتۇسىپ كەتكەن, اۋىل ابدەن جۇدەگەن, ۇيلەردىڭ سىرتى قارا قوجالاق بولىپ سىلاعى تۇسكەن, جول جوق... كىممەن سويلەسسەڭ دە «كوشۋ كەرەك» دەگەن ءسوزدى ەستيسىڭ. ءامىرجان اۋباكىروۆ دەگەن سىنىپتاسىمىز وسىندا تۇراتىن ەدى, اۋىلدان كەتپەي بولمايدى دەپ ول دا قوپاڭداپ وتىر ەكەن.
مىنە, اۋىلدىڭ وسىنداي بارىنشا كۇيسىز كەزىندە اۋىلدىڭ جەرىن التىنبەك ساپاروۆ وزىنە الادى. ارينە, قالىپتاسىپ قالعان جشس-دان الۋ دا وڭاي ەمەس, اۋىل تۇرعىندارى جەر پايدالانۋ قۇقىمىزدى ساعان بەرەمىز دەگەنىمەن قاعاز اتاۋلىسىن قاتىرىپ تاستاعان بۇرىنعىدان الۋ ءۇشىن تالاي ەسىكتى توزدىرىپ, تالاي سىناقتان وتۋگە تۋرا كەلەدى. بىراق حالىق بۇرىن كەڭشار ورتالىعى «قاراقوعادا» ديىرمەن اشىپ, اۋىلداستارىن قولداپ, قانداي ساپاسىز بيداي اكەلسە دە ۇن قىلىپ بەرىپ, كومەگىن اياماي جۇرگەن جەرلەستەرىن بەلسەندى تۇردە قولداپ شىعادى.
بۇل 1996 جىل بولاتىن. كەڭشاردان قالعان تەحنيكانىڭ ۇشىعى مەن پۇشىعى عانا قالعان. استىق ساقتايتىن قويما دا جوق, جول ابدەن توزعان. مال دا بىتكەن, سۋ جوق. وسىنداي جاعدايدا «نوعايباي» ايانباي ىسكە كىرىسىپ, ءوزىنىڭ قاراجاتىن اياماي سالىپ, اۋىلدى اياعىنان تىك تۇرعىزىپ الادى. العاشقى جىلدارى ءتىپتى پايدا دا كورمەيدى, تەك حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, ولاردىڭ پايلارىن بەرىپ تۇرادى. اقىرى حالىقتىڭ ريزاشىلىعىنا, التىنبەكتىڭ ەلگە, جەرگە جانى اشىعان پەيىلىنە قارا جەر دە ءيىپ بەرىپ, ءۇشىنشى جىلدان باستاپ قانا «نوعايباي» جشس ەڭسەسىن كوتەرىپ, تازا پايداعا شىعا باستايدى. «اۋەلى قۇدايعا سىيىنىپ, ەكىنشى قايراتىڭا سۇيەنىپ ەڭبەگىڭدى ساۋ, ەڭبەك قىلساڭ, قارا جەر دە بەرەدى, قۇر تاستامايدى» دەگەن دانىشپان ابايدىڭ ءسوزىنىڭ شىندىعىن وسى جىگىتتىڭ ىسىنەن كورۋگە بولادى.
ايتقانداي, بۇل اۋىلدىڭ اتى الدىمەن «كراسنىي پارتيزان» بولعان. ارتىنان «پارتيزانى» جوعالىپ «كراسنىي» دەپ اتالدى. قازاقتار ءوز اراسىندا «قاراشوق» دەپ اتاعانىمەن, ۇزاق جىلدار بويى ول «كراسنىي» بولىپ ءجۇردى.
التىنبەك پەن ايداربەك ساپاروۆتاردىڭ ەلدىڭ العىسىن الىپ, العاشقى قول جەتكىزگەن تابىستارىنىڭ ءبىرى – اۋىلدىڭ اتىن وزگەرتۋ بولدى. سۇراعان جۇرتقا ايتۋدىڭ وزىنە ۇيالاتىن «كراسنىي» دەگەن اتتان قۇتىلۋ دا وڭاي بولعان جوق. سوندىقتان جەرگىلىكتى ونوماستيكاعا جۇگىنگەندە بۇل جەر التىنبەكتىڭ اتاسى نوعايباي ءبيدىڭ جەرى دەپ اتالعانى بەلگىلى بولادى. ول ءوز زامانىنىڭ اتاقتى كىسىسى بولعان, ادىلەتتى بي ەكەن. «كراسنىي» اۋىلى ناق سول كىسىنىڭ قىستاۋىنا قونىس تەۋىپتى. «نوعايباي ءبيدىڭ قىستاۋى» («زيموۆكا نوگايباي بي») دەگەن توپونيم دە قاعازعا تۇسكەن. ەڭ باستىسى, ول وسى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كوبىنىڭ ارعى باباسى بولىپ كەلەدى. وسىعان سۇيەنگەن جىگىتتەر بىرنەشە جىل بويى تەر توگىپ, قاجەتتى قۇجاتتار جيناپ اقىرى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى قاجىمۇرات ناعمانوۆتىڭ شەشىمىمەن 2000 جىلدىڭ 10 تامىزىندا «كراسنىي» اۋىلىن «نوعايباي» دەپ اتالۋىنا قول جەتكىزەدى.
نوعايبايلىقتاردىڭ ۇلگىسىمەن سول جىلعى قاراشا ايىندا اۋدانعا دا ماعجان جۇماباەۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. سول ۇردىسپەن ءبىر جىل وتكەن سوڭ «لەنين» سەلوسى «بايشىلىك اۋىلى» بولىپ وزگەرتىلدى. مىنە, ءبىر ۇلگىنىڭ ءوزى قانشاما يگى ىستەرگە باستاۋ بولدى دەسەڭشى. ارينە, ءالى دە سامساعان جات اتاۋلار تولىپ تۇر. اۋدان حالقىنىڭ سانىنداعى وڭ وزگەرىستەر ارتا تۇسسە ولار دا بىرتە-بىرتە وزگەرەر دەگەن ءۇمىت بار.
جۋىردا نوعايباي اۋىلىنا جول ءتۇستى. اۋىلعا تارتىلعان اسفالت جول بۋراباي مەن نۇر-سۇلتاننىڭ اراسىنداعى اۆتوباننان ەش كەم ەمەس, تاقتايداي تەگىس. اۋىر جۇك تاسيتىن اۆتوموبيلدەر جولدىڭ جيەگىندەگى قارا جولمەن جۇرۋدە. بۇل ءاسفالتتى بۇزباس ءۇشىن جاسالعان شارا ەكەن. 2016 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن جولدىڭ ءالى كۇنگە ساپاسى جوعارى بولىپ جاتقانى سونىڭ ارقاسى بولۋى كەرەك. اۋىلدىڭ ءىشى دە جايناپ تۇر, قاز-قاتار تىزىلگەن ادەمى ۇيلەر ەۋروپالىق دەرەۆنيالاردان استە كەم ەمەس. تۇنگى شامدارى دا سامالاداي جارقىراپ تۇر. دەمالىس ورتالىعى, مەديتسينالىق امبۋلاتوريا, دۇكەن, سپورت الاڭى, دەمالىس پاركى – ءبارى-ءبارى اۋىلدىڭ ءسانىن ارتتىرىپ, كوزدىڭ جاۋىن الادى. جاڭا ۇيلەر دە سالىنىپ جاتىر.
«اۋىلدان كوشەمىن, ەشتەڭە مۇندا قالعان جوق» دەپ رەنجىپ جۇرەتىن ءامىرجان قۇرداسىمىزدىڭ ۇيىنە ات باسىن تىرەدىك. «قازىر اۋىلدا ءبارى بار, سۋ ءاربىر ۇيگە ەنگىزىلگەن, جىلى سۋ, اجەتحانا – ءبارى ۇيدە. بالالار كەلەمىن دەسە دە, ءوزىمىز جولعا شىققىمىز كەلسە دە جول قىسى-جازى جارقىراپ تۇر. ەندى قالادا نە بار؟ ازداپ مال وسىرەمىن, قىسقى جەم-ءشوبىمدى الىپ تۇرامىن. شاعىن جۇمىسىم بار, قورىقشىمىن, اقىمدى تولەيدى», دەپ ول ءوز ومىرىنە ريزا بولىپ, سابىرلى, ساليقالى جان بولىپتى.
«نوعايباي» سەرىكتەستىگى قازىر وسى اۋدان عانا ەمەس وبلىس, رەسپۋبليكاعا بەلگىلى, ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىرى. سەرىكتەستىك نوعايباي اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى بينياش, دۇيسەكە, نادەجكا سياقتى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ وتىنىشىمەن ولاردىڭ دا جەرىن قوسىپ الىپ, قازىر 25 مىڭ گەكتارداي جەرگە ءدان ەگەدى. سونىڭ ىشىندە بيىل بيداي 10 مىڭ, س ۇلى 3 مىڭ, جۇگەرى 1 مىڭ, كۇنباعىس 900, بۇرشاق 1300, راپس 800 گەكتار جەرگە ەگىلگەن. جەمازىق پەن مايلى داقىلداردى جىلداعىدان ارتىعىراق ەككەن ەكەن. جەردىڭ كۇتىمىن دە ەسكەرىپ, 3 مىڭنان ارتىق ەگىستىك پارعا قالدىرىلىپتى. بىلتىر تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىن اشىپ, 600-دەي سيممەنتال تۇقىمدى ءسۇتتى سيىردى ساۋىپ, وڭدەۋدە. 2012 جىلى بۋلاەۆ قالاسىندا سىيىمدىلىعى 30 مىڭ توننالىق ەلەۆاتوردى ىسكە قوسقان.
«قارا جەردىڭ قادىرىن ءبىلۋ كەرەك, ونى تەك تابىس كوزىنە اينالدىرماي, كۇتىپ-باپتاپ ۇستاعان ءجون. ءبىز پارعا قالدىرعان جەرگە جاز بويى مينەرالدى تىڭايتقىش سەۋىپ وتىرامىز. جەردى كۇتكەندە عانا جوعارى ءونىم بەرەدى. سونىمەن بىرگە حالىققا بارلىق جاعدايدى جاساۋ كەرەك. ولارعا پايىن عانا بەرىپ قويماي ءبىز باسقا دا ماتەريالدىق كومەك جاسايمىز. ال اۋداندا 1-2 مىڭ گەكتاردان جەر الىپ, تەك تابىس تابۋدى عانا كوزدەيتىن شارۋاشىلىقتار دا كوپ. ولار الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە ارالاسپايدى. ءتىپتى قىستا جول اشىپ بەرۋگە جارامايدى. ال سۋبسيديا الا الماسا جۋرناليستەردى, ادۆوكاتتاردى جالداپ, باق بەتتەرىنە ۋ-شۋ قىلىپ جاتادى», دەيدى التىنبەك ساپاروۆ.
سونىمەن بىرگە ا.ساپاروۆ جول نەمەسە باسقا قۇرىلىس سالۋعا مەملەكەتتەن تەندەر ارقىلى تاپسىرىستار ۇتىپ الاتىنداردىڭ جۇمىسىنا ريزا ەمەستىگىن ءبىلدىردى. «مىسالى, 30 مىڭ توننا قيىرشىقتاس توسەيمىن دەپ تەندەردى جەڭىپ الادى, ال ناتيجەسىندە 5-6 مىڭ توننا عانا توسەيدى. سول سەبەپتى ونداي جولدار ساپاسىز بولىپ, 1-2 جىلدان كەيىن بۇزىلىپ جاتادى. سوندىقتان كوممۋنالدىق قىزمەتتەر ولاردىڭ جۇمىسىن ارنايى باقىلاۋعا الۋى كەرەك. توسەگەن ماتەريالداردى ولشەپ وتىرۋ كەرەك. سوندا عانا ءبىز ساپالى جولعا قول جەتكىزەمىز», دەيدى ول.
ەلگە ەڭبەك ءسىڭىرىپ, جەرگە تەر توگىپ جۇرگەن ازاماتتىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارى دا از ەمەس. ول وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, 2018 جىلى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا بەرىلگەن «جومارت جۇرەك» سىيلىعىنا يە بولعان. ال «حالىقتىڭ سۇيىكتىسى» ۇلتتىق سىيلىعىن ول 2020 جىلى «جىلدىڭ ۇزدىك فەرمەرى» اتالىمى بويىنشا ديماش قۇدايبەرگەن, ەليزابەت تۇرسىنباەۆالارمەن قاتار تۇرىپ الىپ, وبلىستىڭ داڭقىن شىعاردى. وسىنداي ازاماتتاردىڭ ەڭبەگى جانا بەرسە ەلدىڭ ىرىسى دا ارتا بەرەرى ءسوزسىز.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
