1986 جىلدىڭ قاراشا ايى ەدى. «لەنينشىل جاس» گازەتىنەن تەوريالىق-ساياسي باسىلىم – «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىنا اۋىسىپ كەلگەنىمە جارتى جىلداي ۋاقىت بولعان. ءبىر كۇنى جاۋاپتى حاتشى ءابيبوللا احمەتوۆ اعامىز مەنى كەزەكتى ءنومىر گرانكالارىنىڭ جاعدايىن ءبىلىپ كەلۋ ءۇشىن باسپاحاناعا جۇمسادى. تاپسىرمانى ورىنداپ, رەداكتسياعا قايتا ورالسام, ابەكەڭ: «باس رەداكتورعا امانداسۋعا راحىمجان قوشقارباەۆ كەلدى. سەنىڭ كابينەتىڭنىڭ ەسىگى جابىق تۇرعانىن كورىپ: «مەنى كۇتسىن. كاكەڭنەن شىققان سوڭ سوعامىن دەپ كەتتى», دەدى.
جاۋاپتى حاتشىنىڭ كاكەڭ دەپ وتىرعان كىسىسى وسى رەداكتسيانىڭ باسشىسى كاكىمجان قازىباەۆ. رەيحستاگ قاھارمانى راحىمجان قوشقارباەۆ تۋرالى العاش قالام تارتىپ, دەرەكتى پوۆەست جازعان جازۋشى-جۋرناليست. سوندىقتان راحاڭنىڭ مۇندا كەلۋى تۇسىنىكتى. ءبىر-بىرىندە تىعىز شارۋاسى بولعانى عوي شاماسى.
وسىلاي دەپ ويلاپ وتىرعانىمدا قابىلداۋ بولمەسىنەن سىرت كيىمىن كيىپ, بەرى قاراي بۇرىلعان راحىمجان اعانىڭ ءوزى دە كورىندى. الدىنان شىعىپ امانداستىم. حال-جاعداي سۇراسىپ, بولمەگە كىرگەن سوڭ ول كىسى باس رەداكتوردىڭ ءوزىن مەنىمەن اڭگىمەلەسۋگە جىبەرگەنىن ايتتى. «كەيىن 4 جىلدان سوڭ, ۇلى جەڭىستىڭ 45 جىلدىعىندا كەرەك بولادى. ويىندا بۇرىن ءبىز ايتپاعان, ءبىز ءسوز ەتپەگەن تاقىرىپتارعا بايلانىستى ساۋالدار جۇرگەن بولسا, وسى جولى سۇراپ السىن دەپ ايتتى», دەدى راحاڭ ماعان قاراپ. سودان اڭگىمە باستالىپ كەتتى. ول تومەندەگى دەرەكتەر مەن مالىمەتتەرگە كوز جەتكىزىپ, سولاردى تىرنەكتەپ جيناۋعا دەگەن تالپىنىس ەدى, قۇرمەتتى وقىرمان.
2. فاكت
– ءسىز رەيحستاگ ءۇشىن شايقاستا ونىڭ قابىرعاسىنا تۇڭعىش رەت تۋ تىككەن ادامسىز. ونى جۇرتقا جەتكىزۋدە, سول تاريحي ءساتتى رەسمي دوكۋمەنتتەردە دەرەك رەتىندە دايەكتەۋدە باسپاسوزدە جاريالانعان ماتەريالداردىڭ ءرولى زور ەكەنى انىق. سۇرايىن دەگەنىمىز, اعا, ءسىزدىڭ جوعارىداعى ەرلىگىڭىز تۋرالى سول 1945 جىلعى جەڭىس كۇندەرى قارساڭىندا ىلە-شالا قالام تارتقان ادامدار بولدى ما؟ بولسا ولار كىمدەر ەدى؟
– ەڭ الدىمەن 2 ماي كۇنى رەيحستاگ تۇبىندە دەمالىپ جاتقان بىزگە ءوزىمىزدىڭ 150-ءشى يدريتسك ديۆيزيالىق گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ۆاسيلي سۋببوتين كەلدى. ول كومانديردەن بولعان جايدى تاپتىشتەپ سۇراپ الىپ, سودان كەيىن مەنىمەن, گريگوري بۋلاتوۆپەن سويلەستى. ءتىلشى وسىلاي كەلىپ كەتكەن سوڭ, ەرتەسىنە, ياعني, 3 ماي كۇنى بىزدەر سول ديۆيزيالىق «ۆوين رودينى» گازەتىنە ءىرى ارىپتەرمەن جازىلعان ليستوك ىسپەتتەس حاباردىڭ شىققانىن كوردىك. وندا بىلاي دەپ جازىلىپتى: «وتان ءوز ەرلەرىنىڭ ەسىمىن قۇرمەتپەن اتايدى. سوۆەت قاھارماندارى – حالىقتىڭ ادال ۇلدارى. ولاردىڭ تەڭدەسسىز ەرلىگى تۋرالى كىتاپتار جازىلادى, اندەر شىعارىلادى. بۇل جاۋجۇرەك جىگىتتەر گيتلەريزم ورداسىنا باسىپ كىرىپ, رەيحستاگقا جەڭىس تۋىن قادادى. باتىرلار ەسىمىن جادىمىزدا ساقتايىق: لەيتەنانت راحىمجان قوشقارباەۆ, قىزىلاسكەر گريگوري بۋلاتوۆ. بۇلارمەن تىزە قوسا شايقاسقان باسقا داڭقتى جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىمدەرى: پروۆوتوروۆ, لىسەنكو, ورەشكو, برەحوۆەتسكي, سوروكين. باتىرلاردىڭ داڭقى ارتا بەرسىن!».
ال 5 ماي كۇنى وسى گازەتكە سونىڭ الدىندا بىزبەن جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن جۋرناليست ۆاسيلي ءسۋببوتيننىڭ «ولار جەڭىس تۇعىرىن كوتەردى» دەگەن تاقىرىپپەن ءوز اتى-ءجونىن قويعان كولەمدى ماقالاسى شىقتى. مۇندا بولعان وقيعا تومەندەگىدەي مازمۇندا جان-جاقتى اشىپ كورسەتىلىپ, تولىق باياندالعان.
«كومانديرلەر لەيتەنانت راقىمجان قوشقارباەۆتى ناعىز ەرجۇرەك جىگىت رەتىندە بىلەتىن. ونى كاپيتان داۆىدوۆ مىنە, سول سەبەپتى دە ءوز شتابىنا شاقىرتقان ەدى. ول قوشقارباەۆقا جالاۋ ۇسىندى. القىزىل تۋ بەرلين قامالىنا دەيىنگى قيىن جولدى بۇزىپ-جارىپ وتكەن, وسىلايشا, ءوز قاندارىن اياماي توككەن جانداردىڭ العا قاراي ۇمتىلىستارى مەن ارمان-مۇددەلەرىنىڭ سيمۆولى سەكىلدى بولاتىن.
– مۇنى رەيحستاگ عيماراتىنا تىك, – دەدى وفيتسەر.
داۆىدوۆ لەيتەنانتتى تەرەزەنىڭ جانىنا شاقىرىپ, الاڭنان ارى قارايعى جەردى نۇسقادى. ول جەر رەيحستاگ – گيتلەرشىلەردىڭ مەكەنى ەدى.
قوشقارباەۆ, قىزىلاسكەر گريگوري بۋلاتوۆ, سونداي-اق ولاردىڭ سوڭىنان ەرگەن باسقا دا باتىل جەتى جاۋىنگەر سىرتقا ءبىرىنشى قاباتتىڭ تەرەزەسىنەن سەكىرىپ ءتۇستى. رەيحستاگقا دەيىنگى جول وت كەشۋ جولى, توزىمگە تولى ەرىك-جىگەر مەن جۇيكەنى شيرىقتىرعان وتە قيىن جول بولدى. ۇيلەر ورتەنىپ, وتقا ورانعان بولاتىن. ال سناريادتار كوشەدەگى بەتون پليتالاردى تاس-تالقان ەتىپ, ىسقىرعان وقتار بولسا ءۇي قابىرعالارىن شۇرق تەسىك ەتىپ جاتتى. سىرتقا شىققان جىگىتتەر العا قاراي ادىمداپ, كىشكەنە جۇگىرگەننەن كەيىن وق نوسەرىنەن باس كوتەرە الماي بۇعىپ قالدى. جان-جاعىنا قاراعان بۋلاتوۆ:
– ءبىز ەكەۋمىز عانا قالدىق. بوراعان وق ولاردى بىزدەن ءبولىپ تاستادى, – دەدى.
وسىلايشا, جاۋىنگەرلەر ءارى قاراي جۇرە بەردى. قارا قوڭىر قاعازعا ورالعان جالاۋ قوشقارباەۆتىڭ ءدال جۇرەك تۇسىندا جاتقان بولاتىن. بىرتىندەپ, اراقاشىقتىق قىسقارعانداي بولدى. وفيتسەر مەن جاۋىنگەر كوپىرگە كانال ارقىلى جەتتى. رەيحستاگ قول سوزىم جەردە عانا ەدى. الايدا, بوراعان وق ۇدەي ءتۇستى. ءدال وسى جەردە, كوپىردىڭ استىندا, وفيتسەر سيا قارىنداشپەن جالاۋشاعا ۇلكەن ارىپتەرمەن: «لەيتەنانت قوشقارباەۆ, جاۋىنگەر بۋلاتوۆ» دەپ ءوز اتى-جوندەرىن جازدى. ال تومەنگى تۇسىنا ءوز بولىمدەرى مەن بولىمشەلەرىن بەلگىلەپ قويدى.
از-كەم ۋاقىتتان كەيىن ولارعا ۆيكتور پروۆوتوروۆ, يۆان لىسەنكو, ميحايل گابيدۋللين, ستەپان ورەشكو, پاۆەل برەحوۆەتسكي, ميحايل پوچكوۆسكي سىندى سەرىكتەرى, ولارمەن قوسا, لەيتەنانت سەمەن سوروكين دە كەلىپ قوسىلدى. ولار جاڭا سەرپىنمەن وقىس قيمىلداپ, العا ۇمتىلدى. مىنە, قويۋ قارا تۇتىنگە ورانعان رەيحستاگ قاقپاسى. سنارياد جارىقشاقتارىمەن زاقىمدالعان الىپ باعاندار, اۆتومات وقتارى وسىپ وتكەن ادام, ات مۇسىندەرى, كىرپىشپەن جابىلىپ, بىتەلگەن بيىك تە ۇزىن تەرەزەلەر. ولار وسىلاردى كورىپ, ىشكى تۇيسىكتەرىمەن سەزىپ كەلەدى, دىتتەگەن جەرگە دە جاقىن قالعان سياقتى. لەيتەنانت سوروكين وزگە ساربازدارمەن بىرگە كىرەبەرىس جولداردى قالقالاپ, قالىپ قويدى. تاپ وسى كەزدە قوشقارباەۆ بۋلاتوۆتى تەرەزەنىڭ جاقتاۋىنا دەيىن شىعارىپ, كوتەرىپ تۇرىپ: «تۋدى تىك, بۋلاتوۆ! قابىرعاعا قادا!», دەدى. وسىلايشا, ولار بىرىگىپ, رەيحستاگتىڭ كىرە بەرىسىنە القىزىل جالاۋدى ءىلدى.
ءدال وسى مينۋتتا ماڭايدا بەينەبىر تىنىشتىق ورناعانداي بولدى. ساربازدار, سەرجانتتار, وفيتسەرلەر – بەرلينگە جەتكەن بارلىق اسكەرلەر جەڭىستىڭ جالاۋىن كوردى. رەيحستاگقا تىگىلگەن بۇل تۋدا كۇل مەن ورتكە ورانعان سەلولارىمىز, دۇشپاننىڭ قياناتىن باسىنان كەشىرگەن قالالارىمىز ارقىلى ءبىزدى وشپەندىلىكتىڭ وشاعى – بەرلينگە دەيىن جەتكىزگەن سوعىستىڭ ۇلى جانە قيىن جولى بەينەلەنىپ تۇرعانداي بولىپ كورىندى. ۆ.سۋببوتين».
ۇمىتىپ بارادى ەكەنمىن, 2 ماي كۇنى وسى ۆاسيلي سۋببوتيننەن كەيىن ىلە-شالا 3-ءشى ارميانىڭ «فرونتوۆيك» گازەتىنەن سۋرەتشى-گرافيك يليا كريچەۆسكي مەن ءفوتوتىلشى ۆلاديمير گرەبنەۆتىڭ كەلگەنى بار. بۇلار دا بىزبەن جەكە-جەكە اڭگىمەلەسىپ, سودان سوڭ باتالون كومانديرى سەرگەي نەۋستروەۆتەن گازەتكە كىمدەردىڭ سۋرەتتەرىن بەرگەن دۇرىس دەپ سۇرادى. ول فوتوعا تۇسىرۋگە مەنى, ال اۆتوپورترەت سەكىلدى سۋرەتكە روتا كومانديرى يليا سيانوۆتى لايىقتى دەپ شەشتى. ءسويتىپ, ۆلاديمير گرەبنەۆتىڭ سونداعى تۇسىرگەن فوتوسى ارميالىق «فرونتوۆيك» گازەتىنىڭ 17 مايداعى نومىرىندە «بەرلين شابۋىلىنىڭ باتىرلارى» دەگەن اتپەن جارىق كورىپ ەدى. وسى ەكى ارالىقتا ءوزىمىزدىڭ 150-ءشى يدريتسك ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى, گەنەرال-لەيتەنانت ۆاسيلي ميتروفانوۆيچ شاتيلوۆتىڭ, «پراۆدا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى مارتىن مەرجانوۆ پەن «كراسنايا زۆەزدا» باسىلىمىنىڭ قىزمەتكەرى لەۆ دەماننىڭ, «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» مايداندىق ءتىلشىسى بولىپ جۇرگەن اتاقتى جازۋشى بوريس گورباتوۆتىڭ دا كەلىپ سويلەسكەنى ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا. سونداعى جۇزدەسۋدەن العان اسەرى بولۋى كەرەك, كورنەكتى قالامگەر سسسر جازۋشىلار وداعىنىڭ 1948 جىلعى 18 دەكابردە پاتريوتيزم تاقىرىبى تۋرالى ماسكەۋدە وتكەلى جاتقان پلەنۋمى قارساڭىندا: «...راسىندا دا, ءبىزدىڭ ارميامىزدىڭ جاۋىنگەرلەرىن قىراندارعا تەڭەۋدى دوعاراتىن كەز جەتتى. مەنىڭ كوزىمشە... رەيحستاگقا جەڭىس جالاۋىن تىككەن قازاق قوشقارباەۆپەن قانداي بۇركىت تەڭەسە الادى؟ مۇنداي باتىردى كورسەتۋ ءۇشىن, ءتىپتى دە باسقاشا پوەتيكالىق قۇرىلىم, باسقا پوەزيا – سوتسياليستىك رەاليزم پوەزياسى كەرەك...» – دەپ جازدى.
ەندى ءسوز رەتىنە قاراي 1949 جىلى كوكتەمدە ماسكەۋدەن الماتىعا اتاقتى كينورەجيسسەر, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى رومان كارمەننىڭ كەلگەنىن ايتايىن. بۇل كىسىنىڭ قازاقستانعا اتباسىن بۇرۋىنىڭ سەبەبى, سول كەزدەرى وداق ەكراندارىندا ءاربىر ماۋسىم سايىن ءبىر شىعىپ تۇراتىن «سوۆەتتىك قازاقستان» كينوجۋرنالىن ءتۇسىرىپ قايتۋ ەكەن. سوندا رومان لازارەۆيچ مەنى كوپ ىزدەپ, كوپ سۇراستىرىپ, تابا الماپتى. اقىرى ءتيىستى جۇمىستارىن ءبىتىرىپ بولىپ, ماسكەۋگە قايتارىندا «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنە سۇحبات بەرىپتى. وسى باسىلىم ءتىلشىسىنىڭ 1949 جىلعى 8 مايداعى رومان كارمەنمەن ينتەرۆيۋىن تاۋىپ الىپ, وقيتىن بولساڭدار, وندا مىناداي سويلەمدەر بار: «...ءبىز بۇرىنعى مايدانگەرلەردىڭ ەڭبەكتەگى ىستەرىنە كەڭىرەك توقتالدىق. سولاردىڭ ءبىرى قوشقارباەۆ جولداسپەن مەنىڭ وتە-موتە قايتا كەزدەسكىم كەلەدى. قازىر ول قايدا؟ مەندە قاھارمان جاۋىنگەرلەردىڭ رەيحستاگقا قىزىل جالاۋ تىگىپ جاتقان ءساتىن بەينەلەيتىن كينوكادرلار ساقتالعان. بۇل 1945 جىلدىڭ سول ءبىر ەستەن كەتپەس كۇنى بولعان ەدى».
– ال ەندى اعا, ءوزىمىزدىڭ قازاق قالامگەرلەرى مەن قازاق گازەت-جۋرنالدارى تۋرالى اڭگىمەگە كوشەيىك. ولاردان سول كەزدەرى ءسىز, ءسىزدىڭ ەرلىگىڭىز تۋرالى جازعان بىرەۋ بولدى ما؟ بولسا, قيانات جاسامايىق, ءسوز رەتىنە قاراي ايتىپ, ەسىمدەرىن ەل ەسىنە سالايىق.
– وسىدان بۇرىنعى ءبىر اڭگىمەمدە مەن وزىڭە 1947 جىلى اسكەردەن بوساپ, ەلگە كەلدىم دەپ ايتتىم عوي. ءتيىستى جۇمىسىمدى ىستەپ ءجۇرىپ جاتتىم. سونداعى تاڭعالعانىم, ءوزىمىزدىڭ قالام يەلەرى اراسىنان: «ورتالىق گازەتتەر وسى جىگىت تۋرالى 1945 جىلدان بەرى جازىپ جاتىر عوي. سول وقيعا قالاي بولدى ەكەن؟ ءبىز دە بىلەيىك تە», دەپ سۇراعان بىردە-ءبىر جاندى كەزدەستىرمەدىم. ءسويتىپ, ارادا ون جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. 1956 جىلى اتاقتى باۋكەڭ, باۋىرجان مومىش ۇلى ماسكەۋدەگى اسكەري قىزمەتىنەن بوساپ, الماتىعا كەلىپتى دەپ ەستىدىم. جۇمىستان قولىم تيمەي, انە-مىنە دەپ ءجۇرىپ, 1957 جىلدىڭ اياعىندا عوي دەيمىن, سالەم بەرۋگە باردىم. جاقسى قابىلدادى. داستارقان باسىندا ايتىلماعان اڭگىمە, شەرتىلمەگەن سىر قالمادى. كەتەرىمدە قايدا, كىمنىڭ قاراۋىندا, نەندەي قىزمەت ىستەيتىنىمدى جازىپ الىپ قالدى. كوپ كەشىكپەي مىناداي اڭگىمەنى قۇلاعىم شالدى. ءوزىم ىزدەپ بارعان سول باۋكەڭ, ارۋاعىڭنان اينالايىن باۋىرجان اعام قازاقستان جازۋشىلار وداعىنداعى ۇلكەن جيىنعا بارعاندا ءسوز الىپتى دا: «بىزدە وسىنداي ادام بار. ونى بىلمەيسىڭدەر, كورمەيسىڭدەر. ول «يستوريچەسكي چەلوۆەك» دەپ الدەكىمدەرگە قاتتى كەيىپتى. سودان ءبىر كۇنى مەنى جۋرناليست, رەسپۋبليكالىق «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى كاكىمجان قازىباەۆ ىزدەپ كەلىپ سويلەستى. كەيىن ونىڭ گازەتتىڭ 1958 جىلعى 20 فەۆرال كۇنگى سانىندا «رەيحستاگقا تۋ تىككەن قازاق» دەگەن كولەمدى وچەركى باسىلدى. بۇل رەسپۋبليكا باسپاسوزىندە مەن جايىندا شىققان تۇڭعىش ماقالا ەدى. كاكەڭ, كاكىمجان اعالارىڭدى مىنە, سودان بەرى وتە جاقسى بىلەمىن, قاراعىم. ول مەنىڭ جولداسىم, دوسىم, باۋىرىم دەسەم دە بولادى. قۇداي كوپ كورمەسىن, 28 جىلدان بەرى ءبىر-بىرىمىزگە سۇيەۋ, دەمەۋ بولىپ كەلە جاتىرمىز. الدا دا وسىلاي بولا بەرگەي دەپ تىلەيمىن جاراتقاننان.
– لايىم سولاي بولسىن. تىلەگىڭىزگە جەتىڭىز, اعاسى! ەندى ماناعى ءۇزىلىپ قالعان اڭگىمەمىزدىڭ جالعاسى – ءسىز تۋرالى جازۋدى جالعاستىرعان ورتالىق گازەتتەر ماتەريالدارىنا قايتا ورالساق. كەيىنگى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءىزدەپ تاۋىپ, تانىسۋىنا جەڭىل بولسىن, 60-70-جىلدارى ماسكەۋدەن شىعاتىن بەلدى باسىلىمداردا كىمدەردىڭ قانداي دۇنيەلەرى, قاشان, قاي ۋاقىتتا جارىق كوردى؟ ولاردى مۇمكىندىگىنشە ناقتى, ولاي بولماعان جاعدايدا شامامەن بولجاپ ايتا الاسىز با؟
– كوپ قوي ولار. ەرەكشە ەسىمدە قالعانى دەپ ءبىرىنشى كەزەكتە, مىسالى, سول باياعى ەسكى تانىسىم, سوعىس كەزىندەگى ديۆيزيالىق گازەتتىڭ ءتىلشىسى, ال كەيىن دەرەكتى پروزانىڭ كورنەكتى وكىلى بولعان ۆاسيلي ءسۋببوتيننىڭ 1960 جىلعى «نوۆىي مير» جۋرنالىنىڭ №5 سانىندا جاريالانعان «مىڭ ءتورت ءجۇز ونىنشى كۇن» اتتى ماقالاسىن ايتۋعا بولادى. وندا ول ماسەلەگە جاڭاشا قىرىنان كەلىپ, ماتەريالىن ءبىراز تىڭ دەرەكتەرمەن بايىتىپ جازعان. سودان كەيىن سوعىس كەزىندە ءبىزدىڭ 3-ءشى ارميالىق گازەتتىڭ سۋرەتشىسى بولعان, بەيبىت كەزەڭدە قالامى ۇشقىر جۋرناليست اتانعان يليا كريچەۆسكيدىڭ 1962 جىلعى 9 مايدا «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىندە «ەرەكشە تاپسىرما» اتتى ەستەلىگى جارىق كوردى. وندا ول: «زەڭبىرەك راسچەتىنىڭ كومانديرى, سەرجانت حابيبۋللين رەيحستاگقا تۋرا ناۆودكامەن ءبىرىنشى بولىپ وق جاۋدىرسا, لەيتەنانت قوشقارباەۆتىڭ ۆزۆودى وسى جاۋ ورداسىنىڭ عيماراتىنا باسقالاردان بۇرىن جەتىپ, ونىڭ كىرەبەرىستەگى قابىرعاسىنا قىزىل جالاۋدى قادادى», دەپ بولعان وقيعانى ناقتى ايتقان. وسىنداي جاريالانىمدار «جەڭىس تۋى قالاي تىگىلىپ ەدى؟» دەگەن تاقىرىپپەن 1963 جىلى 9 مايدا «پراۆدادا», «وتتى جىلدار حيكاياسى» دەپ 1964 جىلى 25 فەۆرالدا «ليتەراتۋرنايا گازەتادا», «تۋ ۇستاۋشىلار» تاقىرىبىمەن 1964 جىلى 30 اپرەلدە «كومسومولسكايا پراۆدادا» شىقتى. بۇلاردىڭ بارىندە دە گريگوري بۋلاتوۆ پەن مەنىڭ رەيحستاگ قابىرعاسىنا 674-ءشى پولك كومانديرلەرىنىڭ بەرگەن قىزىل جالاۋىن قالاي اپارىپ تىككەنىمىز تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى جازىلعان.
وسى ارادا ءوزىم ءۇشىن ەرەكشە وقيعا دەپ باعالايتىن مىناداي ەكى-ءۇش جاعدايدى دا ايتا كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىن. ءبىرىنشىسى – 1965 جىلى 6 مايدا ماسكەۋگە ارنايى شاقىرىلىپ, ورتالىق تەلەۆيزياداعى «كوگىلدىر وت» حابارىنا قاتىسۋىم. جەڭىستىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ۇيىمداستىرىلعان سول كەزدەگى بۇل قىزىقتى باعدارلامادا مەن سوۆەت وداعىنىڭ ءۇش مارتە باتىرلارى, ايگىلى ۇشقىشتار الەكساندر يۆانوۆيچ پوكرىشكين مەن يۆان نيكيتيچ كوجەدۋب, ۋكراينا مەن بەلورۋسسياداعى پارتيزان قۇراماسىنىڭ جاۋجۇرەك كومانديرى گەنەرال-مايور الەكساندر نيكولاەۆيچ سابۋروۆ پەن جازۋشى بوريس پولەۆويدىڭ «ناعىز ادام تۋرالى حيكايا» پوۆەسىنىڭ ءپروتوتيپى الەكسەي مارەسەۆ سەكىلدى تانىمال تۇلعالارمەن قاتار وتىرىپ, ءوزىمە ءسوز تيگەندە 1945 جىلدىڭ 30 اپرەلى كۇنگى تاريحي وقيعانى تولىق ايتىپ بەردىم.
سودان سول جىلى... ءيا, سول 1965 جىلدىڭ جازعا سالىم كەزى عوي دەيمىن, مەنى قازاق ءباسپاسوز بەتىندە تۇڭعىش جازعان جۋرناليست كاكىمجان قازىباەۆ ىزدەستىرىپ جاتىر دەپ ەستىدىم. كاكەڭ ول كەزدە «لەنينشىل جاستان» اۋىسىپ, استانالىق الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتى رەداكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە بارعان بولاتىن. نە جاعداي ەكەن دەپ تەلەفون سوقسام, ول جۇمىس ورنىمدا بولۋىمدى ءوتىندى دە كوپ كەشىكپەي الماتىعا گەرمان دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنان كەلگەن كارل كوكوشكو دەگەن نەمىس ءجۋرناليسىن الىپ جەتتى. بۇل كىسى سوعىس اياقتالعاندا 15-16 جاستاعى بالا ەكەن. 1953 جىلى بەرليندە جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرەدى. 1960 جىلى قالالىق گازەتتە جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە, قولىنا ۋاقىت تابىنان سارعايعان ءبىر پاراق قاعاز تۇسەدى. ول دوكۋمەنت باسپاحانادان نەمىس تىلىندە باسىلىپتى. كارل ونى وقىپ, زەرتتەي كەلە مۇنىڭ سوۆەت اسكەرلەرى بەرليندى العان 1945 جىلعى ماي كۇندەرىندە شىعارىلعان ليستوۆكا ەكەنىنە كوز جەتكىزەدى.
– بۇل سول كەزدەگى انتيفاشيستەردىڭ تىرلىگى ەدى, – دەدى وسى جەرگە كەلگەندە شەتەلدىك قوناق. – گيتلەر رەجيمىنە قارسى كۇرەسكەن نەمىس كوممۋنيستەرى حالىققا سوعىستىڭ سوڭعى كۇندەرىندەگى بولىپ جاتقان جاڭالىقتاردى مۇمكىندىگىنشە تەز جەتكىزىپ وتىرۋعا تىرىسقان عوي.
كارل وسىلاي دەدى دە ءوزى الىپ كەلگەن ليستوۆكادا قوشقارباەۆ دەگەن مەنىڭ فاميليامنىڭ بار ەكەنىن ايتتى. بۇل ءسوزدى ەستىگەندە تاڭعالىپ, ءۇن-ءتۇنسىز وتىرىپ قالدىم. «نە دەپ جازدى ەكەن؟ دەيمىن ىشتەي. – ولار مەنى قايدان بىلەدى؟». وسىنداي ويلاردىڭ قاماۋىندا وتىرىپ: «ليستوۆكاداعى سويلەمدەردى نەمىسشەدەن ورىسشاعا اۋدارىپ, مازمۇنىن ايتىپ بەرە الاسىز با؟» دەدىم قوناققا. ول مەنىڭ بۇل وتىنىشىمە ىنتى-شىنتىمەن كەلىسىپ, سارعايىپ, ابدەن توزىعى جەتكەن قاعازدان: «ۇمىتىلماس فاكتىلەر. رەيحستاگقا ءبىرىنشى بولىپ لەيتەنانت قوشقارباەۆ جانە قىزىل اسكەر بۋلاتوۆ جەتتى. ءسويتىپ ولار جەڭىس جالاۋىن تىكتى» دەگەن سوزدەردى ورىس تىلىندە وتە تۇسىنىكتى ەتىپ جەتكىزدى. ءسويتتى دە اۋدارماسىنىڭ سوڭىن: «ال رەيحستاگتىڭ ۇستىنە جەڭىس تۋىن تىككەن ەگوروۆ پەن كانتاريا. رەيحستاگتىڭ ىشىنە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ باسىپ كىرگەن سيانوۆتىڭ, گريششەنكونىڭ, نەۋستروەۆتىڭ, داۆىدوۆتىڭ, لوگۆينەنكونىڭ جاۋىنگەرلەرى», دەپ ءبىتىردى.
مەن سوعىستىڭ سوڭعى كۇندەرىندەگى بەرلين تۇرعىندارىنا تاراتىلعان وسى ليستوۆكانىڭ ءبىر داناسىن 20 جىلدان كەيىن تاۋىپ الىپ, ونى كورسەتىپ, وقىپ بەرۋ ءۇشىن سوناۋ گدر-دان قازاقستانعا كەلگەن كارل كوكوشكوعا قاتتى ريزا بولدىم. كاكىمجان ەكەۋمىز ءبىراز كۇنگە دەيىن ونى جىبەرمەي, الماتىنىڭ ادەمى جەرلەرىمەن تانىستىردىق. مەدەۋدە سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, كاكەڭ مەن ءبىزدىڭ ۇيدە كەزەك-كەزەك قوناق ەتتىك. ءسويتىپ, ونى ەلىنە ريزا قىلىپ اتتاندىردىق.
ايتا بەرسەم, جوعارىداعىداي فاكتىلەر مەنىڭ ءومىر جولىمدا وتە كوپ قاراعىم. سونىڭ ءبارى رەيحستاگقا شابۋىل كەزىندەگى ءار ساعات, ءار مينۋتقا قاتىستى وقيعا دەرەكتەرىن ناقتىلاپ, بايىتا تۇسەدى دەر ەدىم. سوعىس ءبىتىپ, جەڭىس جاڭعىرىعى الىستاعان سايىن بەرليندى الىپ, جاۋدى تىزە بۇكتىرۋ تاقىرىبىن, ونىڭ بەلگىسىز, بەيمالىم بەتتەرىن زەرتتەپ, جازاتىندار كوبەيە تۇسۋدە. وعان مىسال, وسى 70-جىلداردىڭ وزىندە, ناقتىلاپ ايتسام, 1973 جىلى سەنتيابردە مەنى الماتىعا «برەست قورعانى» اتتى اتاقتى كىتاپتىڭ اۆتورى, لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى سەرگەي سەرگەەۆيچ سميرنوۆ ىزدەپ كەلىپ, ورتالىق تەلەۆيزيادان جاقسى حابار بەردى. 1975 جىلى ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە «پراۆدا» گازەتىنىڭ مايدانداعى ءتىلشىسى بولعان مارتىن مەرجانوۆتىڭ ماسكەۋدەگى «ساياسي ادەبيەتتەر باسپاسىنان» «بۇل وسىلاي بولعان» دەگەن دەرەكتى كىتابى شىقسا, ال 1980 جىلى جەڭىستىڭ 35 جىلدىعى قارساڭىندا باياعى 150-ءشى يدريتسك ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى, گەنەرال-لەيتەنانت ۆاسيلي ميتروفانوۆيچ شاتيلوۆتىڭ «رەيحستاگ ۇستىندەگى تۋ» اتتى مەمۋارى جارىق كوردى. سونداعى بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ دە ايتاتىنى, جازاتىنى – بەرلينگە شابۋىل, جەڭىس جالاۋىنىڭ تىگىلۋ وقيعاسى. وسى ەڭبەكتەردە دە مەنىڭ ەسىمىم ۇمىتىلماي اتالىپ وتىلگەن. بۇل ماعان دەگەن قۇرمەت, بەرىلگەن باعا دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىر ارمانىم – جازۋ-سىزۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن كەيىنگى ۇرپاق وكىلدەرى وسىلاردى جيناسا, جۇيەلەسە دۇرىس بولار ەدى. سوندا ەل ەسىندە قالىپ, جۇرت جادىندا جۇرەر ەدىك دەيمىن دە.
– جوعارىداعى ءوزىڭىز ايتقان گازەت-جۋرنالدار مەن كىتاپتارعا قاراپ وتىرساق, سىزگە كوپتەگەن كورنەكتى قالامگەرلەردىڭ نازارى اۋىپتى. ولار ءسىزدىڭ جاساعان ەرلىگىڭىزدى ءار كەزدەرى قادەري-حالىنشە جازىپ, ناسيحاتتاپتى, باعا بەرىپ, ماسەلەلەر كوتەرىپتى. دەگەنمەن دە دەيمىز دە... ايتىڭىزشى, اعا, ارحيۆىڭىزدە, جەكە قاعازدار ساقتايتىن پاپكاڭىزدا ءوز جۇرەگىڭىزگە جاقىن, ءوزىڭىز ەتەنە جاقسى كورەتىن دوكۋمەنتتەر مەن حاتتار, سۋرەتتەر بار ما؟ بار بولسا ول قانداي دۇنيەلەر؟ بۇلار سىزگە نەسىمەن ەرەكشە, نەسىمەن ىستىق دەپ ويلايسىز؟
– ءيا, ونداي جادىگەرلەر بار. بىراق كوپ ەمەس. ەكەۋ. سونىڭ ءبىرىنشىسى دەپ 1963 جىلى ماسكەۋدەن شىققان « ۇلى وتان سوعىسى تاريحىنىڭ» بەسىنشى تومىن ايتۋعا بولادى. بۇل اكادەميالىق, رەدكوللەگيا مۇشەلەرى كاسىبي بىلىگى وتە جوعارى مامانداردان تۇراتىن سالماقتى كىتاپ. مىنە, وسى ىرگەلى ەڭبەكتىڭ 7-ءشى تاراۋىنداعى 283-ءشى بەتتە «... 674-ءشى اتقىشتار پولكىنان شىققان ر.قوشقارباەۆ پەن قاتارداعى جاۋىنگەر گ.پ.بۋلاتوۆتىڭ جالاۋلارى جەلبىرەپ تۇردى» دەپ جازىلعان. وسى سويلەمدەر مەن ءۇشىن اسا قىمبات. سەبەبى بۇل تاريحتا قالاتىن تاريحي ءسوز, شىراعىم. ال جەكە ارحيۆىمدەگى وزىمە ەتەنە جاقىن ەكىنشى دوكۋمەنت – بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, مارقۇم ءىلياس وماروۆتىڭ مەنى 1970 جىلى ۇلى جەڭىستىڭ 25 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاپ جازعان حاتى. «قالقام, راحىمجان!» – دەلىنگەن وندا. – ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جەڭىسىنە شيرەك عاسىر تولدى. بۇل كۇنى ءبىز كەلەشەك ءۇشىن قۇربان بوپ كەتكەن كوپ ازاماتتاردىڭ ارۋاعىنىڭ الدىندا باسىمىزدى يەمىز, ءفاشيزمنىڭ قاندى ورداسىن تالقانداپ, شاڭىراعىنا سوۆەتتىك القىزىل تۋ تىككەن ەرلەرىمىزدى ماقتان ەتىپ, قۇشاقتاپ سۇيەمىز. جاس تا بولسا ەرلىككە باس بولعان قاس باتىرلارىمىزدىڭ الدىڭعى ساپىندا سەن تۇرساڭ, راحىمجان!
اڭگىمە اتاقتا ەمەس, ادامزاتتىڭ باقىتىنا قوسقان ۇلەستە عوي. سەن بىزگە ىستەگەن ەرلىگىڭنىڭ ادام بالاسى تاريحىنان ورىن العان ءمان-مازمۇنىمەن قىمباتتىسىڭ. مەرەكەڭ قۇتتى بولسىن, ءىنىم. كوپ جاسا. ءۇي ىشىڭە باقىت تىلەيمىن. اعاڭ – ءىلياس وماروۆ, الماتى, اۋرۋحانا, 6 ماي, 1970 جىل».
مىنە, مەن ءۇشىن ەڭ قىمبات حات, وزىمە ەتەنە جاقىن نارسە وسى, شىراعىم.
– ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىن بەرلينگە, ءوزىڭىز تۋ تىككەن رەيحستاگقا بارۋدىڭ ءساتى ءتۇستى مە؟
– مەن وندا ءۇش رەت بولدىم. 1965 جىلدىڭ 8 مايى كۇنى سوۆەت-گەرمان دوستىق قوعامىنىڭ شاقىرۋىمەن بەرلينگە باردىم. ونداعى رەيحستاگتى, براندەنبۋرگ قاقپاسىن اسىقپاي, جاياۋ ارالاپ كوردىم. سول ساپاردا مەنى بەرلين – كەپەنينگ كەمە جاساۋ زاۆودىنا شاقىردى. كاسىپورىندا جيىن ءوتىپ, وندا تسەح بريگاديرى ۆيلل روتەر وزدەرىندە سوۆەت-گەرمان دوستىعى بريگاداسى قۇرىلعانىن سالتاناتتى تۇردە جاريا ەتتى. بۇل بريگادانى سوۆەت جاۋىنگەرى راحىمجان قوشقارباەۆتىڭ ەسىمىمەن اتاۋ جونىندەگى شەشىمدى جينالعاندار قول سوعىپ, قىزۋ قارسى الدى. سودان كەيىن 1970 جىلعى 6 مايدا مەنىڭ بەرلينگە ەكىنشى رەت جولىم ءتۇستى. ول دا ءبىر اسەرلى كەزدەسۋلەرگە تولى ساپار بولدى. گدر-ءدىڭ ۇلتتىق قورعانىس مينيسترلىگىندە قىزمەت ىستەيتىن گەنەرال-لەيتەنانت وتتومار پەحپەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ۇلكەن دوسى, 1965 جىلى مەنى الماتىعا ىزدەپ كەلەتىن جازۋشى كارل كوكوشكومەن جۇزدەسىپ, اڭگىمەلەسكەنىمدى ەشقاشان ۇمىتپايمىن. ال 1975 جىلى 24 اپرەلدە نەمىس جەرىنە تاعى دا جولىم ءتۇستى. وندا مەن كەلن, پوتسدام قالالارىندا بولىپ, سوۆەت اسكەرلەرىنىڭ سونداعى شەكتەۋلى كونتينگەنتى جاۋىنگەرلەرىمەن كەزدەستىم.
– قاندى كويلەك دوسىڭىز گريگوري بۋلاتوۆتىڭ جاعدايى قالاي؟ ونىمەن حات الىسىپ, حابارلاسىپ تۇراسىز با؟
– ول ءبىر اقكوڭىل, ۇنەمى ك ۇلىپ جۇرەتىن قاباعى اشىق عاجاپ جىگىت ەدى. ۆياتكانىڭ ورىسى بولاتىن. 18 جاس دەگەن نەمەنە؟ مىنە, كوكورىم, سونداي جاس شاعىندا مەنىمەن وتقا دا, سۋعا دا ءتۇسىپ ءجۇرىپ ۇلكەن ەرلىك جاسادى عوي. كەۋدەسىنە جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ وردەنىن قاداپ ەلىنە ورالعاندا ءبارى تاڭعالىپتى. بىراق ايتقان اڭگىمەسىنە سەنبەگەن. سودان ول ماسكەۋدىڭ ار جاعىنداعى كيروۆسك قالاسىنا بارىپ جۇمىس ىستەگەن. 1960 جىلدان باستاپ ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقانداردىڭ مايدانداعى ەرلىكتەرى جۇيەلى تۇردە ايتىلىپ, جازىلا باستادى عوي. مىنە, سوندا ول وزىمەن بىرگە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ارىپتەستەرىنە رەيحستاگ وقيعاسىن ايتسا, ونى ولار جەڭىل-جەلپى اڭگىمەگە بالاپ, ونشا نازار اۋدارماعان. سودان ول شامدانىپ, زاۆودتاعى پارتكوم سەكرەتارىنا بارادى دا جوعارى جاقتان ءسوز بولىپ وتىرعان فاكتىنى دالەلدەيتىن انىقتاما اپەرۋدى تالاپ ەتەدى. باسشىلىق بۇعان ءمان بەرمەي, ەسكەرۋسىز قالدىرادى. وسىدان كەيىن ول ىشىمدىككە بوي الدىرادى. كوچەگار بولىپ ءجۇرىپ, وزىنە ءوزى قول سالعالى جاتقاندا, بىرەۋلەر كورىپ قالىپ, قۇتقارىپ قالادى. وسىنىڭ ءبارىن ماعان ماماندىعى گەولوگ كلاستاس دوسى حات جازىپ, حابارلاعان ەدى. «ەكى جىلعا موڭعولياعا جۇمىس ىستەۋگە كەتىپ بارا جاتىرمىن. مەن كەلگەنشە اقىلىڭىزدى ايتىپ, سابىرلىققا شاقىرساڭىز جاقسى بولار ەدى» دەپ قارۋلاسىمنىڭ ءۇي ادرەسى مەن قالالىق سوعىس ارداگەرلەرى كەڭەسىنىڭ تەلەفونىن جازىپ جىبەرىپتى. ۇمىتپاسام, بۇل 70-جىلداردىڭ ورتاسى نەمەسە اياق كەزى. سودان ءبىراز ۋاقىت ويلانىپ-تولعانىپ ءجۇرىپ, كيروۆسك قالالىق پارتيا كوميتەتىنە حات جىبەردىم. وندا گريگوري بۋلاتوۆتىڭ سوعىس كەزىندە كورسەتكەن ەرلىگىن تولىق بايانداعان ەدىم. كوپ كەشىكپەي ول جاقتان حابار كەلدى. قايران دوس قايتىس بولىپتى. قاي كەزدە, قانداي جاعدايدا؟.. ول جاعى جىبەرىلگەن جاۋاپ حاتتا ايتىلماعان. وق پەن وتتان امان وتكەن بەيباقتىڭ بەيبىت كۇندەگى جاعدايى مىنە, وسىنداي بولدى.
وسىلاي دەپ اڭگىمەسىن اياقتاعان راحاڭ: «تاعى قانداي سۇراعىڭ بار؟» دەگەندەي بەتىمە قارادى. مەن اعامىزدان ءوزىنىڭ وتباسى مەن تۋعان جەرى – اقمولا ءوڭىرى, ونداعى تۋعان-تۋىستارىمەن بايلانىسى تۋرالى قىسقاشا ايتا كەتۋىن ءوتىندىم. بۇعان ول كىسى زايىبى راحيلا سەيداحمەتقىزى ياحينانىڭ قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا وقىتۋشى ەكەنىن, ەكەۋى سايا اتتى قىز تاربيەلەپ وتىرعاندارىن ءسوز ەتتى دە, اعايىندارىنا كەلگەندە نەمەرە باۋىرى كارتاي مۇسابەكوۆ تۋرالى ايتتى. «قوشقاربايدىڭ اكەسى مۇسا بولسا, مۇسابەك سول كىسىنىڭ ءىنىسى. ال كارتاي سول مۇسابەكتىڭ بالاسى, – دەدى راحاڭ. – مەن سوعىسقا كەتكەندە كارتاي برونمەن اقمولادا قالدى. ول سول كەزدەرى مەليتوپولدەن كوشىپ كەلگەن سنارياد زاۋىتىندا جۇمىسشى ەدى. سول كاسىپورىن كەيىن تسەلينوگراد ناسوس زاۋىتى بولدى. كارتاي وسى جەردە تابان اۋدارماي 45 جىل بويى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. لەنين وردەنىنىڭ يەگەرى. 1980 جىلى ول ەكەۋمىزگە تسەلينوگراد قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعى بەرىلدى. اكەم قوشقاربايدىڭ ەكىنشى ايەلى جۇماقىزدان تۋعان قارىنداسىم كەنجە دە سول وبلىس ورتالىعىندا تۇرادى. نەمەرە قارىنداسىم رىمجان تسەلينوگراد كووپەراتيۆ تەحنيكۋمىندا وقىتۋشى. تاعى ءبىر تۋىس اپايىم گۇلشەن جۇماعوجينا – زەينەتكەر. كۇيەۋى مۇزافار جۇماعوجين – وبلىستىق اسكەري كوميسسار, ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان مايدانگەر», – دەدى.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
–––––––––––
سۋرەتتەردە: كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن ءۇش مارتە العان اۋە سايىپقىرانى ي.ن.كوجەدۋب پەن رەيحستاگ قاھارمانى ر.قوشقارباەۆ. ماسكەۋ. 1971 جىل. اتاقتى جازۋشى ب.پولەۆويدىڭ «ناعىز ادام تۋرالى حيكايا» پوۆەسىنىڭ ءپروتوتيپى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ا.پ.مارەسەۆ پەن ر.قوشقارباەۆ. ماسكەۋ. 1975 جىل.
(باسى 77-79-نومىرلەردە. جالعاسى بار).
2. فاكت
– ءسىز رەيحستاگ ءۇشىن شايقاستا ونىڭ قابىرعاسىنا تۇڭعىش رەت تۋ تىككەن ادامسىز. ونى جۇرتقا جەتكىزۋدە, سول تاريحي ءساتتى رەسمي دوكۋمەنتتەردە دەرەك رەتىندە دايەكتەۋدە باسپاسوزدە جاريالانعان ماتەريالداردىڭ ءرولى زور ەكەنى انىق. سۇرايىن دەگەنىمىز, اعا, ءسىزدىڭ جوعارىداعى ەرلىگىڭىز تۋرالى سول 1945 جىلعى جەڭىس كۇندەرى قارساڭىندا ىلە-شالا قالام تارتقان ادامدار بولدى ما؟ بولسا ولار كىمدەر ەدى؟
– ەڭ الدىمەن 2 ماي كۇنى رەيحستاگ تۇبىندە دەمالىپ جاتقان بىزگە ءوزىمىزدىڭ 150-ءشى يدريتسك ديۆيزيالىق گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ۆاسيلي سۋببوتين كەلدى. ول كومانديردەن بولعان جايدى تاپتىشتەپ سۇراپ الىپ, سودان كەيىن مەنىمەن, گريگوري بۋلاتوۆپەن سويلەستى. ءتىلشى وسىلاي كەلىپ كەتكەن سوڭ, ەرتەسىنە, ياعني, 3 ماي كۇنى بىزدەر سول ديۆيزيالىق «ۆوين رودينى» گازەتىنە ءىرى ارىپتەرمەن جازىلعان ليستوك ىسپەتتەس حاباردىڭ شىققانىن كوردىك. وندا بىلاي دەپ جازىلىپتى: «وتان ءوز ەرلەرىنىڭ ەسىمىن قۇرمەتپەن اتايدى. سوۆەت قاھارماندارى – حالىقتىڭ ادال ۇلدارى. ولاردىڭ تەڭدەسسىز ەرلىگى تۋرالى كىتاپتار جازىلادى, اندەر شىعارىلادى. بۇل جاۋجۇرەك جىگىتتەر گيتلەريزم ورداسىنا باسىپ كىرىپ, رەيحستاگقا جەڭىس تۋىن قادادى. باتىرلار ەسىمىن جادىمىزدا ساقتايىق: لەيتەنانت راحىمجان قوشقارباەۆ, قىزىلاسكەر گريگوري بۋلاتوۆ. بۇلارمەن تىزە قوسا شايقاسقان باسقا داڭقتى جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىمدەرى: پروۆوتوروۆ, لىسەنكو, ورەشكو, برەحوۆەتسكي, سوروكين. باتىرلاردىڭ داڭقى ارتا بەرسىن!».
ال 5 ماي كۇنى وسى گازەتكە سونىڭ الدىندا بىزبەن جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن جۋرناليست ۆاسيلي ءسۋببوتيننىڭ «ولار جەڭىس تۇعىرىن كوتەردى» دەگەن تاقىرىپپەن ءوز اتى-ءجونىن قويعان كولەمدى ماقالاسى شىقتى. مۇندا بولعان وقيعا تومەندەگىدەي مازمۇندا جان-جاقتى اشىپ كورسەتىلىپ, تولىق باياندالعان.
«كومانديرلەر لەيتەنانت راقىمجان قوشقارباەۆتى ناعىز ەرجۇرەك جىگىت رەتىندە بىلەتىن. ونى كاپيتان داۆىدوۆ مىنە, سول سەبەپتى دە ءوز شتابىنا شاقىرتقان ەدى. ول قوشقارباەۆقا جالاۋ ۇسىندى. القىزىل تۋ بەرلين قامالىنا دەيىنگى قيىن جولدى بۇزىپ-جارىپ وتكەن, وسىلايشا, ءوز قاندارىن اياماي توككەن جانداردىڭ العا قاراي ۇمتىلىستارى مەن ارمان-مۇددەلەرىنىڭ سيمۆولى سەكىلدى بولاتىن.
– مۇنى رەيحستاگ عيماراتىنا تىك, – دەدى وفيتسەر.
داۆىدوۆ لەيتەنانتتى تەرەزەنىڭ جانىنا شاقىرىپ, الاڭنان ارى قارايعى جەردى نۇسقادى. ول جەر رەيحستاگ – گيتلەرشىلەردىڭ مەكەنى ەدى.
قوشقارباەۆ, قىزىلاسكەر گريگوري بۋلاتوۆ, سونداي-اق ولاردىڭ سوڭىنان ەرگەن باسقا دا باتىل جەتى جاۋىنگەر سىرتقا ءبىرىنشى قاباتتىڭ تەرەزەسىنەن سەكىرىپ ءتۇستى. رەيحستاگقا دەيىنگى جول وت كەشۋ جولى, توزىمگە تولى ەرىك-جىگەر مەن جۇيكەنى شيرىقتىرعان وتە قيىن جول بولدى. ۇيلەر ورتەنىپ, وتقا ورانعان بولاتىن. ال سناريادتار كوشەدەگى بەتون پليتالاردى تاس-تالقان ەتىپ, ىسقىرعان وقتار بولسا ءۇي قابىرعالارىن شۇرق تەسىك ەتىپ جاتتى. سىرتقا شىققان جىگىتتەر العا قاراي ادىمداپ, كىشكەنە جۇگىرگەننەن كەيىن وق نوسەرىنەن باس كوتەرە الماي بۇعىپ قالدى. جان-جاعىنا قاراعان بۋلاتوۆ:
– ءبىز ەكەۋمىز عانا قالدىق. بوراعان وق ولاردى بىزدەن ءبولىپ تاستادى, – دەدى.
وسىلايشا, جاۋىنگەرلەر ءارى قاراي جۇرە بەردى. قارا قوڭىر قاعازعا ورالعان جالاۋ قوشقارباەۆتىڭ ءدال جۇرەك تۇسىندا جاتقان بولاتىن. بىرتىندەپ, اراقاشىقتىق قىسقارعانداي بولدى. وفيتسەر مەن جاۋىنگەر كوپىرگە كانال ارقىلى جەتتى. رەيحستاگ قول سوزىم جەردە عانا ەدى. الايدا, بوراعان وق ۇدەي ءتۇستى. ءدال وسى جەردە, كوپىردىڭ استىندا, وفيتسەر سيا قارىنداشپەن جالاۋشاعا ۇلكەن ارىپتەرمەن: «لەيتەنانت قوشقارباەۆ, جاۋىنگەر بۋلاتوۆ» دەپ ءوز اتى-جوندەرىن جازدى. ال تومەنگى تۇسىنا ءوز بولىمدەرى مەن بولىمشەلەرىن بەلگىلەپ قويدى.
از-كەم ۋاقىتتان كەيىن ولارعا ۆيكتور پروۆوتوروۆ, يۆان لىسەنكو, ميحايل گابيدۋللين, ستەپان ورەشكو, پاۆەل برەحوۆەتسكي, ميحايل پوچكوۆسكي سىندى سەرىكتەرى, ولارمەن قوسا, لەيتەنانت سەمەن سوروكين دە كەلىپ قوسىلدى. ولار جاڭا سەرپىنمەن وقىس قيمىلداپ, العا ۇمتىلدى. مىنە, قويۋ قارا تۇتىنگە ورانعان رەيحستاگ قاقپاسى. سنارياد جارىقشاقتارىمەن زاقىمدالعان الىپ باعاندار, اۆتومات وقتارى وسىپ وتكەن ادام, ات مۇسىندەرى, كىرپىشپەن جابىلىپ, بىتەلگەن بيىك تە ۇزىن تەرەزەلەر. ولار وسىلاردى كورىپ, ىشكى تۇيسىكتەرىمەن سەزىپ كەلەدى, دىتتەگەن جەرگە دە جاقىن قالعان سياقتى. لەيتەنانت سوروكين وزگە ساربازدارمەن بىرگە كىرەبەرىس جولداردى قالقالاپ, قالىپ قويدى. تاپ وسى كەزدە قوشقارباەۆ بۋلاتوۆتى تەرەزەنىڭ جاقتاۋىنا دەيىن شىعارىپ, كوتەرىپ تۇرىپ: «تۋدى تىك, بۋلاتوۆ! قابىرعاعا قادا!», دەدى. وسىلايشا, ولار بىرىگىپ, رەيحستاگتىڭ كىرە بەرىسىنە القىزىل جالاۋدى ءىلدى.
ءدال وسى مينۋتتا ماڭايدا بەينەبىر تىنىشتىق ورناعانداي بولدى. ساربازدار, سەرجانتتار, وفيتسەرلەر – بەرلينگە جەتكەن بارلىق اسكەرلەر جەڭىستىڭ جالاۋىن كوردى. رەيحستاگقا تىگىلگەن بۇل تۋدا كۇل مەن ورتكە ورانعان سەلولارىمىز, دۇشپاننىڭ قياناتىن باسىنان كەشىرگەن قالالارىمىز ارقىلى ءبىزدى وشپەندىلىكتىڭ وشاعى – بەرلينگە دەيىن جەتكىزگەن سوعىستىڭ ۇلى جانە قيىن جولى بەينەلەنىپ تۇرعانداي بولىپ كورىندى. ۆ.سۋببوتين».
ۇمىتىپ بارادى ەكەنمىن, 2 ماي كۇنى وسى ۆاسيلي سۋببوتيننەن كەيىن ىلە-شالا 3-ءشى ارميانىڭ «فرونتوۆيك» گازەتىنەن سۋرەتشى-گرافيك يليا كريچەۆسكي مەن ءفوتوتىلشى ۆلاديمير گرەبنەۆتىڭ كەلگەنى بار. بۇلار دا بىزبەن جەكە-جەكە اڭگىمەلەسىپ, سودان سوڭ باتالون كومانديرى سەرگەي نەۋستروەۆتەن گازەتكە كىمدەردىڭ سۋرەتتەرىن بەرگەن دۇرىس دەپ سۇرادى. ول فوتوعا تۇسىرۋگە مەنى, ال اۆتوپورترەت سەكىلدى سۋرەتكە روتا كومانديرى يليا سيانوۆتى لايىقتى دەپ شەشتى. ءسويتىپ, ۆلاديمير گرەبنەۆتىڭ سونداعى تۇسىرگەن فوتوسى ارميالىق «فرونتوۆيك» گازەتىنىڭ 17 مايداعى نومىرىندە «بەرلين شابۋىلىنىڭ باتىرلارى» دەگەن اتپەن جارىق كورىپ ەدى. وسى ەكى ارالىقتا ءوزىمىزدىڭ 150-ءشى يدريتسك ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى, گەنەرال-لەيتەنانت ۆاسيلي ميتروفانوۆيچ شاتيلوۆتىڭ, «پراۆدا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى مارتىن مەرجانوۆ پەن «كراسنايا زۆەزدا» باسىلىمىنىڭ قىزمەتكەرى لەۆ دەماننىڭ, «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» مايداندىق ءتىلشىسى بولىپ جۇرگەن اتاقتى جازۋشى بوريس گورباتوۆتىڭ دا كەلىپ سويلەسكەنى ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا. سونداعى جۇزدەسۋدەن العان اسەرى بولۋى كەرەك, كورنەكتى قالامگەر سسسر جازۋشىلار وداعىنىڭ 1948 جىلعى 18 دەكابردە پاتريوتيزم تاقىرىبى تۋرالى ماسكەۋدە وتكەلى جاتقان پلەنۋمى قارساڭىندا: «...راسىندا دا, ءبىزدىڭ ارميامىزدىڭ جاۋىنگەرلەرىن قىراندارعا تەڭەۋدى دوعاراتىن كەز جەتتى. مەنىڭ كوزىمشە... رەيحستاگقا جەڭىس جالاۋىن تىككەن قازاق قوشقارباەۆپەن قانداي بۇركىت تەڭەسە الادى؟ مۇنداي باتىردى كورسەتۋ ءۇشىن, ءتىپتى دە باسقاشا پوەتيكالىق قۇرىلىم, باسقا پوەزيا – سوتسياليستىك رەاليزم پوەزياسى كەرەك...» – دەپ جازدى.
ەندى ءسوز رەتىنە قاراي 1949 جىلى كوكتەمدە ماسكەۋدەن الماتىعا اتاقتى كينورەجيسسەر, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى رومان كارمەننىڭ كەلگەنىن ايتايىن. بۇل كىسىنىڭ قازاقستانعا اتباسىن بۇرۋىنىڭ سەبەبى, سول كەزدەرى وداق ەكراندارىندا ءاربىر ماۋسىم سايىن ءبىر شىعىپ تۇراتىن «سوۆەتتىك قازاقستان» كينوجۋرنالىن ءتۇسىرىپ قايتۋ ەكەن. سوندا رومان لازارەۆيچ مەنى كوپ ىزدەپ, كوپ سۇراستىرىپ, تابا الماپتى. اقىرى ءتيىستى جۇمىستارىن ءبىتىرىپ بولىپ, ماسكەۋگە قايتارىندا «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنە سۇحبات بەرىپتى. وسى باسىلىم ءتىلشىسىنىڭ 1949 جىلعى 8 مايداعى رومان كارمەنمەن ينتەرۆيۋىن تاۋىپ الىپ, وقيتىن بولساڭدار, وندا مىناداي سويلەمدەر بار: «...ءبىز بۇرىنعى مايدانگەرلەردىڭ ەڭبەكتەگى ىستەرىنە كەڭىرەك توقتالدىق. سولاردىڭ ءبىرى قوشقارباەۆ جولداسپەن مەنىڭ وتە-موتە قايتا كەزدەسكىم كەلەدى. قازىر ول قايدا؟ مەندە قاھارمان جاۋىنگەرلەردىڭ رەيحستاگقا قىزىل جالاۋ تىگىپ جاتقان ءساتىن بەينەلەيتىن كينوكادرلار ساقتالعان. بۇل 1945 جىلدىڭ سول ءبىر ەستەن كەتپەس كۇنى بولعان ەدى».
– ال ەندى اعا, ءوزىمىزدىڭ قازاق قالامگەرلەرى مەن قازاق گازەت-جۋرنالدارى تۋرالى اڭگىمەگە كوشەيىك. ولاردان سول كەزدەرى ءسىز, ءسىزدىڭ ەرلىگىڭىز تۋرالى جازعان بىرەۋ بولدى ما؟ بولسا, قيانات جاسامايىق, ءسوز رەتىنە قاراي ايتىپ, ەسىمدەرىن ەل ەسىنە سالايىق.
– وسىدان بۇرىنعى ءبىر اڭگىمەمدە مەن وزىڭە 1947 جىلى اسكەردەن بوساپ, ەلگە كەلدىم دەپ ايتتىم عوي. ءتيىستى جۇمىسىمدى ىستەپ ءجۇرىپ جاتتىم. سونداعى تاڭعالعانىم, ءوزىمىزدىڭ قالام يەلەرى اراسىنان: «ورتالىق گازەتتەر وسى جىگىت تۋرالى 1945 جىلدان بەرى جازىپ جاتىر عوي. سول وقيعا قالاي بولدى ەكەن؟ ءبىز دە بىلەيىك تە», دەپ سۇراعان بىردە-ءبىر جاندى كەزدەستىرمەدىم. ءسويتىپ, ارادا ون جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. 1956 جىلى اتاقتى باۋكەڭ, باۋىرجان مومىش ۇلى ماسكەۋدەگى اسكەري قىزمەتىنەن بوساپ, الماتىعا كەلىپتى دەپ ەستىدىم. جۇمىستان قولىم تيمەي, انە-مىنە دەپ ءجۇرىپ, 1957 جىلدىڭ اياعىندا عوي دەيمىن, سالەم بەرۋگە باردىم. جاقسى قابىلدادى. داستارقان باسىندا ايتىلماعان اڭگىمە, شەرتىلمەگەن سىر قالمادى. كەتەرىمدە قايدا, كىمنىڭ قاراۋىندا, نەندەي قىزمەت ىستەيتىنىمدى جازىپ الىپ قالدى. كوپ كەشىكپەي مىناداي اڭگىمەنى قۇلاعىم شالدى. ءوزىم ىزدەپ بارعان سول باۋكەڭ, ارۋاعىڭنان اينالايىن باۋىرجان اعام قازاقستان جازۋشىلار وداعىنداعى ۇلكەن جيىنعا بارعاندا ءسوز الىپتى دا: «بىزدە وسىنداي ادام بار. ونى بىلمەيسىڭدەر, كورمەيسىڭدەر. ول «يستوريچەسكي چەلوۆەك» دەپ الدەكىمدەرگە قاتتى كەيىپتى. سودان ءبىر كۇنى مەنى جۋرناليست, رەسپۋبليكالىق «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى كاكىمجان قازىباەۆ ىزدەپ كەلىپ سويلەستى. كەيىن ونىڭ گازەتتىڭ 1958 جىلعى 20 فەۆرال كۇنگى سانىندا «رەيحستاگقا تۋ تىككەن قازاق» دەگەن كولەمدى وچەركى باسىلدى. بۇل رەسپۋبليكا باسپاسوزىندە مەن جايىندا شىققان تۇڭعىش ماقالا ەدى. كاكەڭ, كاكىمجان اعالارىڭدى مىنە, سودان بەرى وتە جاقسى بىلەمىن, قاراعىم. ول مەنىڭ جولداسىم, دوسىم, باۋىرىم دەسەم دە بولادى. قۇداي كوپ كورمەسىن, 28 جىلدان بەرى ءبىر-بىرىمىزگە سۇيەۋ, دەمەۋ بولىپ كەلە جاتىرمىز. الدا دا وسىلاي بولا بەرگەي دەپ تىلەيمىن جاراتقاننان.
– لايىم سولاي بولسىن. تىلەگىڭىزگە جەتىڭىز, اعاسى! ەندى ماناعى ءۇزىلىپ قالعان اڭگىمەمىزدىڭ جالعاسى – ءسىز تۋرالى جازۋدى جالعاستىرعان ورتالىق گازەتتەر ماتەريالدارىنا قايتا ورالساق. كەيىنگى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءىزدەپ تاۋىپ, تانىسۋىنا جەڭىل بولسىن, 60-70-جىلدارى ماسكەۋدەن شىعاتىن بەلدى باسىلىمداردا كىمدەردىڭ قانداي دۇنيەلەرى, قاشان, قاي ۋاقىتتا جارىق كوردى؟ ولاردى مۇمكىندىگىنشە ناقتى, ولاي بولماعان جاعدايدا شامامەن بولجاپ ايتا الاسىز با؟
– كوپ قوي ولار. ەرەكشە ەسىمدە قالعانى دەپ ءبىرىنشى كەزەكتە, مىسالى, سول باياعى ەسكى تانىسىم, سوعىس كەزىندەگى ديۆيزيالىق گازەتتىڭ ءتىلشىسى, ال كەيىن دەرەكتى پروزانىڭ كورنەكتى وكىلى بولعان ۆاسيلي ءسۋببوتيننىڭ 1960 جىلعى «نوۆىي مير» جۋرنالىنىڭ №5 سانىندا جاريالانعان «مىڭ ءتورت ءجۇز ونىنشى كۇن» اتتى ماقالاسىن ايتۋعا بولادى. وندا ول ماسەلەگە جاڭاشا قىرىنان كەلىپ, ماتەريالىن ءبىراز تىڭ دەرەكتەرمەن بايىتىپ جازعان. سودان كەيىن سوعىس كەزىندە ءبىزدىڭ 3-ءشى ارميالىق گازەتتىڭ سۋرەتشىسى بولعان, بەيبىت كەزەڭدە قالامى ۇشقىر جۋرناليست اتانعان يليا كريچەۆسكيدىڭ 1962 جىلعى 9 مايدا «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىندە «ەرەكشە تاپسىرما» اتتى ەستەلىگى جارىق كوردى. وندا ول: «زەڭبىرەك راسچەتىنىڭ كومانديرى, سەرجانت حابيبۋللين رەيحستاگقا تۋرا ناۆودكامەن ءبىرىنشى بولىپ وق جاۋدىرسا, لەيتەنانت قوشقارباەۆتىڭ ۆزۆودى وسى جاۋ ورداسىنىڭ عيماراتىنا باسقالاردان بۇرىن جەتىپ, ونىڭ كىرەبەرىستەگى قابىرعاسىنا قىزىل جالاۋدى قادادى», دەپ بولعان وقيعانى ناقتى ايتقان. وسىنداي جاريالانىمدار «جەڭىس تۋى قالاي تىگىلىپ ەدى؟» دەگەن تاقىرىپپەن 1963 جىلى 9 مايدا «پراۆدادا», «وتتى جىلدار حيكاياسى» دەپ 1964 جىلى 25 فەۆرالدا «ليتەراتۋرنايا گازەتادا», «تۋ ۇستاۋشىلار» تاقىرىبىمەن 1964 جىلى 30 اپرەلدە «كومسومولسكايا پراۆدادا» شىقتى. بۇلاردىڭ بارىندە دە گريگوري بۋلاتوۆ پەن مەنىڭ رەيحستاگ قابىرعاسىنا 674-ءشى پولك كومانديرلەرىنىڭ بەرگەن قىزىل جالاۋىن قالاي اپارىپ تىككەنىمىز تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى جازىلعان.
وسى ارادا ءوزىم ءۇشىن ەرەكشە وقيعا دەپ باعالايتىن مىناداي ەكى-ءۇش جاعدايدى دا ايتا كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىن. ءبىرىنشىسى – 1965 جىلى 6 مايدا ماسكەۋگە ارنايى شاقىرىلىپ, ورتالىق تەلەۆيزياداعى «كوگىلدىر وت» حابارىنا قاتىسۋىم. جەڭىستىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ۇيىمداستىرىلعان سول كەزدەگى بۇل قىزىقتى باعدارلامادا مەن سوۆەت وداعىنىڭ ءۇش مارتە باتىرلارى, ايگىلى ۇشقىشتار الەكساندر يۆانوۆيچ پوكرىشكين مەن يۆان نيكيتيچ كوجەدۋب, ۋكراينا مەن بەلورۋسسياداعى پارتيزان قۇراماسىنىڭ جاۋجۇرەك كومانديرى گەنەرال-مايور الەكساندر نيكولاەۆيچ سابۋروۆ پەن جازۋشى بوريس پولەۆويدىڭ «ناعىز ادام تۋرالى حيكايا» پوۆەسىنىڭ ءپروتوتيپى الەكسەي مارەسەۆ سەكىلدى تانىمال تۇلعالارمەن قاتار وتىرىپ, ءوزىمە ءسوز تيگەندە 1945 جىلدىڭ 30 اپرەلى كۇنگى تاريحي وقيعانى تولىق ايتىپ بەردىم.
سودان سول جىلى... ءيا, سول 1965 جىلدىڭ جازعا سالىم كەزى عوي دەيمىن, مەنى قازاق ءباسپاسوز بەتىندە تۇڭعىش جازعان جۋرناليست كاكىمجان قازىباەۆ ىزدەستىرىپ جاتىر دەپ ەستىدىم. كاكەڭ ول كەزدە «لەنينشىل جاستان» اۋىسىپ, استانالىق الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتى رەداكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە بارعان بولاتىن. نە جاعداي ەكەن دەپ تەلەفون سوقسام, ول جۇمىس ورنىمدا بولۋىمدى ءوتىندى دە كوپ كەشىكپەي الماتىعا گەرمان دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنان كەلگەن كارل كوكوشكو دەگەن نەمىس ءجۋرناليسىن الىپ جەتتى. بۇل كىسى سوعىس اياقتالعاندا 15-16 جاستاعى بالا ەكەن. 1953 جىلى بەرليندە جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرەدى. 1960 جىلى قالالىق گازەتتە جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە, قولىنا ۋاقىت تابىنان سارعايعان ءبىر پاراق قاعاز تۇسەدى. ول دوكۋمەنت باسپاحانادان نەمىس تىلىندە باسىلىپتى. كارل ونى وقىپ, زەرتتەي كەلە مۇنىڭ سوۆەت اسكەرلەرى بەرليندى العان 1945 جىلعى ماي كۇندەرىندە شىعارىلعان ليستوۆكا ەكەنىنە كوز جەتكىزەدى.
– بۇل سول كەزدەگى انتيفاشيستەردىڭ تىرلىگى ەدى, – دەدى وسى جەرگە كەلگەندە شەتەلدىك قوناق. – گيتلەر رەجيمىنە قارسى كۇرەسكەن نەمىس كوممۋنيستەرى حالىققا سوعىستىڭ سوڭعى كۇندەرىندەگى بولىپ جاتقان جاڭالىقتاردى مۇمكىندىگىنشە تەز جەتكىزىپ وتىرۋعا تىرىسقان عوي.
كارل وسىلاي دەدى دە ءوزى الىپ كەلگەن ليستوۆكادا قوشقارباەۆ دەگەن مەنىڭ فاميليامنىڭ بار ەكەنىن ايتتى. بۇل ءسوزدى ەستىگەندە تاڭعالىپ, ءۇن-ءتۇنسىز وتىرىپ قالدىم. «نە دەپ جازدى ەكەن؟ دەيمىن ىشتەي. – ولار مەنى قايدان بىلەدى؟». وسىنداي ويلاردىڭ قاماۋىندا وتىرىپ: «ليستوۆكاداعى سويلەمدەردى نەمىسشەدەن ورىسشاعا اۋدارىپ, مازمۇنىن ايتىپ بەرە الاسىز با؟» دەدىم قوناققا. ول مەنىڭ بۇل وتىنىشىمە ىنتى-شىنتىمەن كەلىسىپ, سارعايىپ, ابدەن توزىعى جەتكەن قاعازدان: «ۇمىتىلماس فاكتىلەر. رەيحستاگقا ءبىرىنشى بولىپ لەيتەنانت قوشقارباەۆ جانە قىزىل اسكەر بۋلاتوۆ جەتتى. ءسويتىپ ولار جەڭىس جالاۋىن تىكتى» دەگەن سوزدەردى ورىس تىلىندە وتە تۇسىنىكتى ەتىپ جەتكىزدى. ءسويتتى دە اۋدارماسىنىڭ سوڭىن: «ال رەيحستاگتىڭ ۇستىنە جەڭىس تۋىن تىككەن ەگوروۆ پەن كانتاريا. رەيحستاگتىڭ ىشىنە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ باسىپ كىرگەن سيانوۆتىڭ, گريششەنكونىڭ, نەۋستروەۆتىڭ, داۆىدوۆتىڭ, لوگۆينەنكونىڭ جاۋىنگەرلەرى», دەپ ءبىتىردى.
مەن سوعىستىڭ سوڭعى كۇندەرىندەگى بەرلين تۇرعىندارىنا تاراتىلعان وسى ليستوۆكانىڭ ءبىر داناسىن 20 جىلدان كەيىن تاۋىپ الىپ, ونى كورسەتىپ, وقىپ بەرۋ ءۇشىن سوناۋ گدر-دان قازاقستانعا كەلگەن كارل كوكوشكوعا قاتتى ريزا بولدىم. كاكىمجان ەكەۋمىز ءبىراز كۇنگە دەيىن ونى جىبەرمەي, الماتىنىڭ ادەمى جەرلەرىمەن تانىستىردىق. مەدەۋدە سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, كاكەڭ مەن ءبىزدىڭ ۇيدە كەزەك-كەزەك قوناق ەتتىك. ءسويتىپ, ونى ەلىنە ريزا قىلىپ اتتاندىردىق.
ايتا بەرسەم, جوعارىداعىداي فاكتىلەر مەنىڭ ءومىر جولىمدا وتە كوپ قاراعىم. سونىڭ ءبارى رەيحستاگقا شابۋىل كەزىندەگى ءار ساعات, ءار مينۋتقا قاتىستى وقيعا دەرەكتەرىن ناقتىلاپ, بايىتا تۇسەدى دەر ەدىم. سوعىس ءبىتىپ, جەڭىس جاڭعىرىعى الىستاعان سايىن بەرليندى الىپ, جاۋدى تىزە بۇكتىرۋ تاقىرىبىن, ونىڭ بەلگىسىز, بەيمالىم بەتتەرىن زەرتتەپ, جازاتىندار كوبەيە تۇسۋدە. وعان مىسال, وسى 70-جىلداردىڭ وزىندە, ناقتىلاپ ايتسام, 1973 جىلى سەنتيابردە مەنى الماتىعا «برەست قورعانى» اتتى اتاقتى كىتاپتىڭ اۆتورى, لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى سەرگەي سەرگەەۆيچ سميرنوۆ ىزدەپ كەلىپ, ورتالىق تەلەۆيزيادان جاقسى حابار بەردى. 1975 جىلى ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە «پراۆدا» گازەتىنىڭ مايدانداعى ءتىلشىسى بولعان مارتىن مەرجانوۆتىڭ ماسكەۋدەگى «ساياسي ادەبيەتتەر باسپاسىنان» «بۇل وسىلاي بولعان» دەگەن دەرەكتى كىتابى شىقسا, ال 1980 جىلى جەڭىستىڭ 35 جىلدىعى قارساڭىندا باياعى 150-ءشى يدريتسك ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى, گەنەرال-لەيتەنانت ۆاسيلي ميتروفانوۆيچ شاتيلوۆتىڭ «رەيحستاگ ۇستىندەگى تۋ» اتتى مەمۋارى جارىق كوردى. سونداعى بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ دە ايتاتىنى, جازاتىنى – بەرلينگە شابۋىل, جەڭىس جالاۋىنىڭ تىگىلۋ وقيعاسى. وسى ەڭبەكتەردە دە مەنىڭ ەسىمىم ۇمىتىلماي اتالىپ وتىلگەن. بۇل ماعان دەگەن قۇرمەت, بەرىلگەن باعا دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىر ارمانىم – جازۋ-سىزۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن كەيىنگى ۇرپاق وكىلدەرى وسىلاردى جيناسا, جۇيەلەسە دۇرىس بولار ەدى. سوندا ەل ەسىندە قالىپ, جۇرت جادىندا جۇرەر ەدىك دەيمىن دە.
– جوعارىداعى ءوزىڭىز ايتقان گازەت-جۋرنالدار مەن كىتاپتارعا قاراپ وتىرساق, سىزگە كوپتەگەن كورنەكتى قالامگەرلەردىڭ نازارى اۋىپتى. ولار ءسىزدىڭ جاساعان ەرلىگىڭىزدى ءار كەزدەرى قادەري-حالىنشە جازىپ, ناسيحاتتاپتى, باعا بەرىپ, ماسەلەلەر كوتەرىپتى. دەگەنمەن دە دەيمىز دە... ايتىڭىزشى, اعا, ارحيۆىڭىزدە, جەكە قاعازدار ساقتايتىن پاپكاڭىزدا ءوز جۇرەگىڭىزگە جاقىن, ءوزىڭىز ەتەنە جاقسى كورەتىن دوكۋمەنتتەر مەن حاتتار, سۋرەتتەر بار ما؟ بار بولسا ول قانداي دۇنيەلەر؟ بۇلار سىزگە نەسىمەن ەرەكشە, نەسىمەن ىستىق دەپ ويلايسىز؟
– ءيا, ونداي جادىگەرلەر بار. بىراق كوپ ەمەس. ەكەۋ. سونىڭ ءبىرىنشىسى دەپ 1963 جىلى ماسكەۋدەن شىققان « ۇلى وتان سوعىسى تاريحىنىڭ» بەسىنشى تومىن ايتۋعا بولادى. بۇل اكادەميالىق, رەدكوللەگيا مۇشەلەرى كاسىبي بىلىگى وتە جوعارى مامانداردان تۇراتىن سالماقتى كىتاپ. مىنە, وسى ىرگەلى ەڭبەكتىڭ 7-ءشى تاراۋىنداعى 283-ءشى بەتتە «... 674-ءشى اتقىشتار پولكىنان شىققان ر.قوشقارباەۆ پەن قاتارداعى جاۋىنگەر گ.پ.بۋلاتوۆتىڭ جالاۋلارى جەلبىرەپ تۇردى» دەپ جازىلعان. وسى سويلەمدەر مەن ءۇشىن اسا قىمبات. سەبەبى بۇل تاريحتا قالاتىن تاريحي ءسوز, شىراعىم. ال جەكە ارحيۆىمدەگى وزىمە ەتەنە جاقىن ەكىنشى دوكۋمەنت – بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, مارقۇم ءىلياس وماروۆتىڭ مەنى 1970 جىلى ۇلى جەڭىستىڭ 25 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاپ جازعان حاتى. «قالقام, راحىمجان!» – دەلىنگەن وندا. – ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جەڭىسىنە شيرەك عاسىر تولدى. بۇل كۇنى ءبىز كەلەشەك ءۇشىن قۇربان بوپ كەتكەن كوپ ازاماتتاردىڭ ارۋاعىنىڭ الدىندا باسىمىزدى يەمىز, ءفاشيزمنىڭ قاندى ورداسىن تالقانداپ, شاڭىراعىنا سوۆەتتىك القىزىل تۋ تىككەن ەرلەرىمىزدى ماقتان ەتىپ, قۇشاقتاپ سۇيەمىز. جاس تا بولسا ەرلىككە باس بولعان قاس باتىرلارىمىزدىڭ الدىڭعى ساپىندا سەن تۇرساڭ, راحىمجان!
اڭگىمە اتاقتا ەمەس, ادامزاتتىڭ باقىتىنا قوسقان ۇلەستە عوي. سەن بىزگە ىستەگەن ەرلىگىڭنىڭ ادام بالاسى تاريحىنان ورىن العان ءمان-مازمۇنىمەن قىمباتتىسىڭ. مەرەكەڭ قۇتتى بولسىن, ءىنىم. كوپ جاسا. ءۇي ىشىڭە باقىت تىلەيمىن. اعاڭ – ءىلياس وماروۆ, الماتى, اۋرۋحانا, 6 ماي, 1970 جىل».
مىنە, مەن ءۇشىن ەڭ قىمبات حات, وزىمە ەتەنە جاقىن نارسە وسى, شىراعىم.
– ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىن بەرلينگە, ءوزىڭىز تۋ تىككەن رەيحستاگقا بارۋدىڭ ءساتى ءتۇستى مە؟
– مەن وندا ءۇش رەت بولدىم. 1965 جىلدىڭ 8 مايى كۇنى سوۆەت-گەرمان دوستىق قوعامىنىڭ شاقىرۋىمەن بەرلينگە باردىم. ونداعى رەيحستاگتى, براندەنبۋرگ قاقپاسىن اسىقپاي, جاياۋ ارالاپ كوردىم. سول ساپاردا مەنى بەرلين – كەپەنينگ كەمە جاساۋ زاۆودىنا شاقىردى. كاسىپورىندا جيىن ءوتىپ, وندا تسەح بريگاديرى ۆيلل روتەر وزدەرىندە سوۆەت-گەرمان دوستىعى بريگاداسى قۇرىلعانىن سالتاناتتى تۇردە جاريا ەتتى. بۇل بريگادانى سوۆەت جاۋىنگەرى راحىمجان قوشقارباەۆتىڭ ەسىمىمەن اتاۋ جونىندەگى شەشىمدى جينالعاندار قول سوعىپ, قىزۋ قارسى الدى. سودان كەيىن 1970 جىلعى 6 مايدا مەنىڭ بەرلينگە ەكىنشى رەت جولىم ءتۇستى. ول دا ءبىر اسەرلى كەزدەسۋلەرگە تولى ساپار بولدى. گدر-ءدىڭ ۇلتتىق قورعانىس مينيسترلىگىندە قىزمەت ىستەيتىن گەنەرال-لەيتەنانت وتتومار پەحپەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ۇلكەن دوسى, 1965 جىلى مەنى الماتىعا ىزدەپ كەلەتىن جازۋشى كارل كوكوشكومەن جۇزدەسىپ, اڭگىمەلەسكەنىمدى ەشقاشان ۇمىتپايمىن. ال 1975 جىلى 24 اپرەلدە نەمىس جەرىنە تاعى دا جولىم ءتۇستى. وندا مەن كەلن, پوتسدام قالالارىندا بولىپ, سوۆەت اسكەرلەرىنىڭ سونداعى شەكتەۋلى كونتينگەنتى جاۋىنگەرلەرىمەن كەزدەستىم.
– قاندى كويلەك دوسىڭىز گريگوري بۋلاتوۆتىڭ جاعدايى قالاي؟ ونىمەن حات الىسىپ, حابارلاسىپ تۇراسىز با؟
– ول ءبىر اقكوڭىل, ۇنەمى ك ۇلىپ جۇرەتىن قاباعى اشىق عاجاپ جىگىت ەدى. ۆياتكانىڭ ورىسى بولاتىن. 18 جاس دەگەن نەمەنە؟ مىنە, كوكورىم, سونداي جاس شاعىندا مەنىمەن وتقا دا, سۋعا دا ءتۇسىپ ءجۇرىپ ۇلكەن ەرلىك جاسادى عوي. كەۋدەسىنە جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ وردەنىن قاداپ ەلىنە ورالعاندا ءبارى تاڭعالىپتى. بىراق ايتقان اڭگىمەسىنە سەنبەگەن. سودان ول ماسكەۋدىڭ ار جاعىنداعى كيروۆسك قالاسىنا بارىپ جۇمىس ىستەگەن. 1960 جىلدان باستاپ ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقانداردىڭ مايدانداعى ەرلىكتەرى جۇيەلى تۇردە ايتىلىپ, جازىلا باستادى عوي. مىنە, سوندا ول وزىمەن بىرگە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ارىپتەستەرىنە رەيحستاگ وقيعاسىن ايتسا, ونى ولار جەڭىل-جەلپى اڭگىمەگە بالاپ, ونشا نازار اۋدارماعان. سودان ول شامدانىپ, زاۆودتاعى پارتكوم سەكرەتارىنا بارادى دا جوعارى جاقتان ءسوز بولىپ وتىرعان فاكتىنى دالەلدەيتىن انىقتاما اپەرۋدى تالاپ ەتەدى. باسشىلىق بۇعان ءمان بەرمەي, ەسكەرۋسىز قالدىرادى. وسىدان كەيىن ول ىشىمدىككە بوي الدىرادى. كوچەگار بولىپ ءجۇرىپ, وزىنە ءوزى قول سالعالى جاتقاندا, بىرەۋلەر كورىپ قالىپ, قۇتقارىپ قالادى. وسىنىڭ ءبارىن ماعان ماماندىعى گەولوگ كلاستاس دوسى حات جازىپ, حابارلاعان ەدى. «ەكى جىلعا موڭعولياعا جۇمىس ىستەۋگە كەتىپ بارا جاتىرمىن. مەن كەلگەنشە اقىلىڭىزدى ايتىپ, سابىرلىققا شاقىرساڭىز جاقسى بولار ەدى» دەپ قارۋلاسىمنىڭ ءۇي ادرەسى مەن قالالىق سوعىس ارداگەرلەرى كەڭەسىنىڭ تەلەفونىن جازىپ جىبەرىپتى. ۇمىتپاسام, بۇل 70-جىلداردىڭ ورتاسى نەمەسە اياق كەزى. سودان ءبىراز ۋاقىت ويلانىپ-تولعانىپ ءجۇرىپ, كيروۆسك قالالىق پارتيا كوميتەتىنە حات جىبەردىم. وندا گريگوري بۋلاتوۆتىڭ سوعىس كەزىندە كورسەتكەن ەرلىگىن تولىق بايانداعان ەدىم. كوپ كەشىكپەي ول جاقتان حابار كەلدى. قايران دوس قايتىس بولىپتى. قاي كەزدە, قانداي جاعدايدا؟.. ول جاعى جىبەرىلگەن جاۋاپ حاتتا ايتىلماعان. وق پەن وتتان امان وتكەن بەيباقتىڭ بەيبىت كۇندەگى جاعدايى مىنە, وسىنداي بولدى.
وسىلاي دەپ اڭگىمەسىن اياقتاعان راحاڭ: «تاعى قانداي سۇراعىڭ بار؟» دەگەندەي بەتىمە قارادى. مەن اعامىزدان ءوزىنىڭ وتباسى مەن تۋعان جەرى – اقمولا ءوڭىرى, ونداعى تۋعان-تۋىستارىمەن بايلانىسى تۋرالى قىسقاشا ايتا كەتۋىن ءوتىندىم. بۇعان ول كىسى زايىبى راحيلا سەيداحمەتقىزى ياحينانىڭ قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا وقىتۋشى ەكەنىن, ەكەۋى سايا اتتى قىز تاربيەلەپ وتىرعاندارىن ءسوز ەتتى دە, اعايىندارىنا كەلگەندە نەمەرە باۋىرى كارتاي مۇسابەكوۆ تۋرالى ايتتى. «قوشقاربايدىڭ اكەسى مۇسا بولسا, مۇسابەك سول كىسىنىڭ ءىنىسى. ال كارتاي سول مۇسابەكتىڭ بالاسى, – دەدى راحاڭ. – مەن سوعىسقا كەتكەندە كارتاي برونمەن اقمولادا قالدى. ول سول كەزدەرى مەليتوپولدەن كوشىپ كەلگەن سنارياد زاۋىتىندا جۇمىسشى ەدى. سول كاسىپورىن كەيىن تسەلينوگراد ناسوس زاۋىتى بولدى. كارتاي وسى جەردە تابان اۋدارماي 45 جىل بويى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. لەنين وردەنىنىڭ يەگەرى. 1980 جىلى ول ەكەۋمىزگە تسەلينوگراد قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعى بەرىلدى. اكەم قوشقاربايدىڭ ەكىنشى ايەلى جۇماقىزدان تۋعان قارىنداسىم كەنجە دە سول وبلىس ورتالىعىندا تۇرادى. نەمەرە قارىنداسىم رىمجان تسەلينوگراد كووپەراتيۆ تەحنيكۋمىندا وقىتۋشى. تاعى ءبىر تۋىس اپايىم گۇلشەن جۇماعوجينا – زەينەتكەر. كۇيەۋى مۇزافار جۇماعوجين – وبلىستىق اسكەري كوميسسار, ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان مايدانگەر», – دەدى.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
–––––––––––
سۋرەتتەردە: كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن ءۇش مارتە العان اۋە سايىپقىرانى ي.ن.كوجەدۋب پەن رەيحستاگ قاھارمانى ر.قوشقارباەۆ. ماسكەۋ. 1971 جىل. اتاقتى جازۋشى ب.پولەۆويدىڭ «ناعىز ادام تۋرالى حيكايا» پوۆەسىنىڭ ءپروتوتيپى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ا.پ.مارەسەۆ پەن ر.قوشقارباەۆ. ماسكەۋ. 1975 جىل.
(باسى 77-79-نومىرلەردە. جالعاسى بار).
