قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆپەن سۇحبات
– قازىر دە ونداعى ماسەلەنىڭ ءبارى شەشىلىپ بىتكەن دەۋگە بولمايدى.
– ارينە. سوندا ەۋروپا وداعىنا جول اشاتىن العاشقى شارتتان بەرى الپىس جىلدان ارتىق ۋاقىت وتكەن بولىپ شىعادى. ال قازاقستان باسشىسىنىڭ ەۋرازيالىق وداق جونىندەگى يدەياسىنىڭ ناقتى جۇزەگە اسۋىنا نەبارى 20 جىل قاجەت بولدى. 2000 جىلى الماتىدا قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس, قىرعىزستان مەن ءتاجىكستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويدى. ال 2010 جىلى قازاقستان, رەسەي مەن بەلارۋس اراسىندا كەدەندىك وداق قۇرىلدى. ارادا بەس جىل عانا وتكەندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويۋ مۇمكىندىگى تۋىپ وتىر.
– بۇل بەلەسكە جەتۋ ءۇشىن دە ينتەگراتسيانىڭ تالاي كەزەڭدەرىنەن وتۋگە تۋرا كەلدى.
– الدىمەن ەركىن ساۋدا ايماعى قۇرىلدى. ودان كەيىن كەدەن وداعى قۇرىلدى, ودان كەيىن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرىلدى. ەندى مىنە ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعى تۋرالى شارتقا قول قويۋعا دايىندىق جاسالىپ جاتىر. وسى جىلدار ىشىندە ينتەگراتسيا ينستيتۋتتارى دا بىرىنەن كەيىن ءبىرى جاساقتالدى. جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا, ەۋرازيالىق دامۋ بانكى, داعدارىسقا قارسى قور, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ سوتى سياقتى ينستيتۋتتار دۇنيەگە كەلدى. ۋاقىت سىنىنان وتپەگەن بىرقاتار ينتەگراتسيالىق ينستيتۋتتار تارادى. مۇنىڭ ءبارى جاندى ەكونوميكا ءۇشىن زاڭدى نارسە. ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمداردىڭ كىم-كىمگە دە پايدالى ەكەندىگىن 2011 جىلى قىرعىزستاننىڭ كەدەن وداعىنا قوسىلۋعا كىرىسكەنىنەن, ارمەنيانىڭ سول وداققا كىرۋدى ءتيىمدى دەپ تاۋىپ وتىرعانىنان دا كورۋگە بولادى. وسىنداي نيەت تانىتقان باسقا مەملەكەتتەر دە بار. ءبىر نازار اۋدارارلىعى, ولاردىڭ اراسىنان بۇرىنعى كەڭەس وداعى اۋماعىنان تىس جەردەگى ەلدەر دە تابىلاتىندىعى.
ەلباسىمىزدىڭ بۇل ومىرشەڭ ۇسىنىسى قازاقستاننىڭ شىعىس پەن باتىستىڭ, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتىڭ, يسلام جانە حريستيان الەمدەرىنىڭ اراسىنداعى كوپىر, سونداي-اق وركەنيەتارالىق جانە كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ بايلانىستىرۋشىسى رەتىندەگى بولەكشە ورنىن ايشىقتى اشا ءتۇستى. مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى العاش رەت العا تارتقان ەرىكتى, تەڭ قۇقىقتى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا, كەڭەستەن كەيىنگى كەڭىستىك مەملەكەتتەرىنىڭ ورتاق ەكونوميكالىق دامۋى ءجونىندەگى يدەيا بۇگىندە ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىن قۇرۋ تۇرىندە ناقتى جۇزەگە اسىپ جاتىر.
– وسى ايدىڭ اياعىندا قازاقستان, رەسەي مەن بەلارۋس ەلدەرىنىڭ باسشىلارى مينسكىدە تاعى دا ءبىر باس قوسىپ, كەڭەسىپ, مامىردا ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىن قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويادى دەپ كۇتىلۋدە. ءدال قازىر شارتتىڭ جوباسى نەگىزىنەن دايىن سياقتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جاقىندا بۇل جونىندە: «بارلىق داۋلى ماسەلەلەر جونىندە دە ءبىز تۇسىنىستىككە قول جەتكىزە الامىز دەپ ۇمىتتەنەمىن. بەلگىلەنگەن كەستەنى ساقتاۋىمىز قاجەتتىگى تۋرالى پىكىردى قولدايمىن» دەپ ايتتى. وسى قۇجات جونىندە تولىعىراق اڭگىمەلەپ بەرىڭىزشى.
– شارتتىڭ جوباسى ەكى بولىكتەن تۇرادى. ولاردى ينستيتۋتتىق ءبولىم جانە فۋنكتسيالىق ءبولىم دەپ اتاۋعا بولادى. ينستيتۋتتىق ءبولىم 34 باپتان جانە 3 قوسىمشادان تۇرادى. فۋنكتسيالىق ءبولىم 69 باپتىق ەكى بولىمنەن جانە سولارعا 30 قوسىمشادان تۇرادى. ولار جونىندە ەلباسىمىز وسىدان ءبىر جارىم ايداي بۇرىن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستە شارتتىڭ ءبىرىنشى ءبولىگىنە سايكەس حالىقارالىق ەكونوميكالىق ۇيىم قۇرىلاتىنىن, وداقتىڭ ورگاندارىندا تاراپتاردىڭ وكىلەتتىگىنىڭ تەڭ بولۋى جونىندە ۋاعدالاستىق جاسالعانىن ايتقان ەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سول جولى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ شەشىمدەرى بولاشاق وداقتىڭ ورگانى ءۇشىن مىندەتتى بولۋعا ءتيىس ەكەنىن قاداپ كورسەتتى.
– ەلباسىنىڭ ەرەكشە نازار اۋدارعانى بۇل وداقتىڭ ەكونوميكالىق وداق ەكەندىگى بولدى عوي؟ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءسوزى تەلەديداردان بەرىلگەندە ەكونوميكاعا تىكەلەي قاتىسى جوق ماسەلەلەر تۋرالى ايتىپ, «نە نادو ەتو ۆپيحيۆات يسكۋسستۆەننو» دەگەنى دالمە-ءدال ەستە قالىپ قويىپتى. پرەزيدەنت ءوز ارىپتەستەرىنە بۇگىن قاجەت نارسەنى, بىزدەن حالىقتارىمىز كۇتىپ وتىرعان نارسەنى جاسايىق دەپ اشىق ايتتى عوي.
– ءدال سولاي. پرەزيدەنت ەلدەرىمىز ىشىندە تۇسىنبەۋشىلىك تۋعىزاتىن قوسىمشا ماسەلەلەردى ەنگىزۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ كەسىمدى پىكىر ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە كەلىسىلمەگەن جايتتاردى بىرتىندەپ رەتتەۋ قاجەتتىگىن دە اتاپ ءوتتى.
نەگىزىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتتىڭ جوباسى جالپى كولەمى 760 بەتتىك, وتە ۇلكەن قۇجات. ونى گازەت سۇحباتىندا تولىعىراق ايتىپ ءوتۋ وڭاي دا ەمەس. سۇراقتارىڭىزدىڭ سيپاتىنا قاراي رەت-رەتىمەن اڭگىمەلەپ وتىرعان دۇرىس سياقتى.
– جارايدى. بۇرىنىراقتا وسى تاقىرىپ بويىنشا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رەتىندە ينتەگراتسيا ماسەلەلەرىنە جاۋاپتى بولىپ تۇرعانىندا قازىرگى «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اق باسقارماسىنىڭ توراعاسى ومىرزاق شوكەەۆپەن (2010 جىلعى 10 ءشىلدە), ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ىستەرى ءمينيسترى جانار ايتجانوۆامەن (2010 جىلعى 9 ءساۋىر) سۇحباتتار جاساعان ەدىم. سولاردا بۇل ىنتىماقتاستىقتىڭ تەك قانا ەكونوميكالىق مۇددەنى كوزدەيتىندىگى قايتا-قايتا ەسكەرتىلگەن. ايتسە دە وسى ءىستىڭ نەگىزگى ماقساتىن تولىق تۇسىنە قويماعاندار, بۇل وداقتا ساياسي مۇددەلەردىڭ جوقتىعىنا كۇمانمەن قارايتىندار از ەمەس. ءسىز ءوز تاراپىڭىزدان بۇل ءجونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– وندايلاردىڭ از ەمەستىگىنە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دا كىناسى بار دەپ ويلايمىن. قازاقستان پرەزيدەنتى مەملەكەتتەرىمىزدىڭ تۇرعىندارىنا حالىقتارىمىزدىڭ يگىلىگى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا قوسىلعان ەلدەردىڭ پايداسى ءۇشىن ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ قاجەتتىلىگىن بەلسەندى تۇردە تۇسىندىرگەن ءجون دەگەندى ارنايى ايتقانى سوندىقتان. بىلە بىلسەك, كەدەن وداعى دا, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك تە تەك قانا ەكونوميكالىق بىرلەستىك بولاتىن. كەلىسسوزدەر بارىسىندا قازاقستان تاراپى بولاشاق وداقتىڭ ساياسيلانۋىنا جول بەرمەۋ جانە وندا ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا اياسىنان اسىپ كەتەتىن ماسەلەلەردىڭ تالقىلانۋىن بولدىرماۋ جونىندەگى ءوز ۇستانىمىن قورعاپ قالعانىن ايتقىم كەلەدى.
– مىسالى؟
– مىسالى, ەكونوميكادان تىس سالالارداعى, ايتالىق, دەنساۋلىق ساقتاۋداعى, ءبىلىم بەرۋدەگى, عىلىمداعى, مادەنيەتتەگى, زاڭسىز كوشى-قونداعى ماسەلەلەر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە قارالمايدى دا, تالقىلانبايدى دا.
– جۋرناليست رەتىندە, باق باسشىسى رەتىندە مىنا ءبىر جايدى سۇرايىن. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي قاتىستى سالا عوي. بۇل سالاداعى ماسەلەلەر قۇرىلعالى جاتقان وداقتىڭ قۇزىرەتىنە جاتپايتىن شىعار؟
– قازاقستان بۇل جونىندە ءوز ۇستانىمىن بىلدىرگەن, تالقىلاۋ بارىسىندا ول ۇستانىم ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىز تاراپىنان قولداۋ تاپقان. سوندىقتان بۇل ىستە اقپاراتتىق تاۋەلسىزدىك دەگەن ماسەلە دە ەسكەرىلگەن.
كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە 2012 جىلدان بەرى رەتتەۋشى ۇلتۇستىلىك ورگان – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. كوميسسيانىڭ وكىلەتتىكتەر اياسى شارتتىق-قۇقىقتىق ارقاۋدا ناقپا-ناق بەلگىلەنگەن, سوندىقتان دا ولار ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋ شەڭبەرىنەن شىقپايدى. ەڭ باستىسى, قۇرىلعالى جاتقان ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىندا بارلىق تاراپتاردىڭ ەگەمەندىك تەڭدىگى, تەڭ قۇقىقتىعى جانە ۇلتتىق مۇددەلەرىنىڭ ەسكەرىلۋى قاعيداتىن ساقتاۋ قامتاماسىز ەتىلگەن. شارت جوباسىندا ستراتەگيالىق ماڭىزى بار شەشىمدەردى قابىلداۋدا كونسەنسۋسقا, ياعني ورتاق پاتۋاعا قول جەتكىزۋدىڭ ناقتى تەتىگى قاراستىرىلعان, مۇنىڭ ءوزى قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىڭ ۇستەم بولۋىنا مۇمكىندىك قالدىرمايدى. قىسقاسى, قازىرگى تاڭدا ەلدىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن جوعالتۋ تۋرالى دا, ساياسي وداقتىڭ الدەبىر بەلگىسى تۋرالى دا ءسوز قوزعاۋعا نەگىز جوق.
– سىزبەن اڭگىمەگە دايىندالعاندا كومەكشىڭىز ماعان ءبىرقاتار مالىمەتتەردى الدىن الا جەتكىزىپ بەرگەن ەدى. سولارعا قاراپ وتىرسام, كەدەن وداعى قۇرىلعالى بەرى قازاقستاننىڭ وڭدەۋشى ونەركاسىبىنە سالىنعان شەتەل ينۆەستيتسيالارى ەكى ەسەگە جۋىق ءوسىپتى. ناقتى ايتقاندا, 2009 جىلعى 1,8 ميلليارد دوللاردان 2012 جىلى 3,4 ميلليارد دوللارعا جەتىپتى. جالپى, تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ كولەمى 34 پايىزعا ارتىپ, 28 ميلليارد دوللارعا بارىپتى.
– مۇنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنىڭ اناعۇرلىم وسكەنىن انىق كورسەتەدى. ساۋدانى الايىق. ناۋرىز ايىندا ماسكەۋدە وتكەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسىندا 2013 جىلى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنى ءتومەندەگەنىنە قاراماستان, «ءۇشتىك» اياسىنداعى تاۋار اينالىمى ازايماعانى, قايتا ارتا ءتۇسىپ, 64,1 ميلليارد دوللارعا جەتكەنى ايتىلدى.
– پرەزيدەنت قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححى سەسسياسىندا: «تسيفردىڭ وبەكتيۆتى ءتىلى قازاقستاننىڭ كەدەن وداعى ەلدەرىمەن تاۋار اينالىمى ول قۇرىلعان ۋاقىتتان بەرى 88 پايىزعا ءوسىپ, 24 ميلليارد دوللار قۇراعانىن ايتادى. ونىڭ ىشىندە وسى ەلدەرگە ءبىزدىڭ ەكسپورت 63 پايىزعا ارتىپ, 6 ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى» دەدى. وسىنداي بۇلتارتپاس فاكتىلەردەن كەيىن دە ءبىز ساۋداداعى باسەكەلەستىكتە ۇتىلىپ وتىرمىز دەيتىندەردىڭ تابىلاتىنى تاڭداندىرادى.
– ەكونوميكا ءتىلى ناقتى كورسەتكىشتەردى ۇناتادى. «فاكتى – ۋپريامايا ۆەشش» دەگەن ءسوزدى ۇستانىپ ايتايىن. سوڭعى جىلداردا ءبىزدىڭ كونديتەرلىك ونىمدەر مەن شوكولاد ەكسپورتىمىز بىردەن ءۇش ەسە ارتىپ كەتتى. ترانسفورماتورلار ەكسپورتى ءتىپتى 11 ەسەگە ءوستى. اۋىر جۇك ماشينالارىن رەسەي مەن بەلارۋسكە جەتكىزۋىمىز 17 ەسەگە ارتتى. تسەمەنت ەكسپورتى 16 ەسەگە ارتتى. مۇنداي مىسالداردى وسىلاي جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ بۇل ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنىڭ قازاقستان مۇددەسىنە تولىق ساي كەلەتىنىن كورسەتەدى. ءارى قاراي دامۋىمىز ءۇشىن بىزگە ءونىم وتكىزۋ رىنوكتارىن كەڭەيتۋ كەرەك. 17 ميلليوندىق رىنوكپەن قۇلاشىڭدى كەڭگە جايا المايسىڭ.
– سىزگە كەلەردەن ءبىر كۇن بۇرىن ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسكەن ەدىم. سوندا بىزدە تىكۇشاقتار ءوندىرىسىنىڭ وركەندەي الماي وتىرعان سەبەبىن بازارىمىزدىڭ بايتاق بولماۋىمەن تۇسىندىرۋگە تىرىسقانمىن. راسىندا دا, 17 ميلليون عانا حالقى بار ەلدى قاجەتتى تىكۇشاقتارمەن ءارى كەتكەندە 10 جىلدا قامتاماسىز ەتىپ ءۇلگەرۋىمىز مۇمكىن. سودان كەيىن نە بولادى؟ ەندى بىزگە ارتىق تىكۇشاقتىڭ كەرەگى جوق دەپ جۇمىس ىستەپ تۇرعان زاۋىتتى جاۋىپ تاستامايمىز عوي؟ ارينە, جاڭا بازارلار ىزدەۋ كەرەك, تابۋ كەرەك.
– ول ءبىز ءۇشىن ەڭ الدىمەن ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعى. وعان قازىرگە دەيىن كىرگەلى تۇرعان ءۇش مەملەكەت اۋماعى جونىنەن الەمدە ءبىرىنشى ورىندا, حالقىنىڭ سانى جونىنەن سەگىزىنشى ورىندا, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى جونىنەن التىنشى ورىندا. كەدەن وداعى ءبىزدىڭ بازارىمىزدى بارىنشا بايتاق ەتە ءتۇستى. شامامەن 170 ميلليون ادامدىق قۋاتتى ورتاق رىنوك قۇرىپ بەردى. بىلايشا ايتقاندا, قازاقستان كاسىپورىندارى ءۇشىن رىنوك 10 ەسە كەڭەيدى. ءبىز مۇنى قازىردىڭ وزىندە جاقسى پايدالانا باستادىق. وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ساپالىق تۇرعىدان جاڭا بيىككە كوتەرىلۋدە. قازاقستان ءۇشىن اتىمەن جاڭا بولىپ تابىلاتىن اۆتوكولىك شىعارۋ, فارماتسەۆتيكا سياقتى سالالار قالىپتاسۋدا. تاعى دا ناقتى مىسالدار ايتايىن. قازاقستاننان كەدەن وداعى ەلدەرىنە شىعارىلاتىن ەكسپورت 3,6 ميلليارد اقش دوللارىنان 6,8 ميلليارد اقش دوللارىنا ءوستى. بۇل دەگەنىڭىز 90 پايىزعا ءوسۋ. جاڭا رىنوك اشىلماسا, بۇلاي ەتۋ مۇمكىن بە ەدى؟
– نەگىزىنەن شيكىزات تاۋارلارى شىعار, بىراق؟
– وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتى دا ءوسىپ جاتىر. 2009 جىلعى كورسەتكىشتەن 2012 جىلعى كورسەتكىش ەكى جارىم ەسە ارتىق بولىپ شىققان, ياعني 2,4 ميلليارد اقش دوللارىنان 4 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتكەن. ءسويتىپ, وڭدەلگەن تاۋارلاردىڭ ەكسپورتتاعى ۇلەسى 44,9 پايىزعا بارعان. ال ءسىز ايتىپ وتىرعان شيكىزات تاۋارلارى ەكسپورتى 41,5 پايىزعا وسكەن. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قازىرشە نەگىزىنەن شيكىزاتتىق سيپاتىن ەسكەرگەندە مۇنىڭ ءوزى دە جاقسىلىق.
– كەدەن وداعىنداعى, كەلەشەكتەگى ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنداعى كەلىسىمدەر قازاقستاننىڭ بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا وتۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى دەيتىندەر دە بار. ولارعا نە ايتار ەدىڭىز؟
– كەدەن وداعىندا ءىس جۇرگىزۋدىڭ وڭىرلىك قاعيدالارى ۇستانىلادى, ال بسۇ-دا حالىقارالىق قاعيدالار قولدانىلادى. ولار ءبىر-بىرىنە كەرەعار ەمەس, ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرا تۇسەدى, ويتكەنى, كەدەن وداعىنىڭ زاڭنامالىق ارقاۋى الەمدىك تاجىريبەنى جانە بسۇ نورمالارىن ەسكەرە وتىرىپ جاسالعان. كەدەن وداعى اياسىندا قابىلدانعان قۇجاتتاردىڭ ءبارى دە بسۇ نورمالارىنا سايكەس كەلەدى, سوندىقتان قازاقستاننىڭ بسۇ-عا وتۋىنە ەشقانداي كەدەرگى بولۋى مۇمكىن ەمەس.
– ءبىز بسۇ-عا قاشان وتپەكشىمىز؟
– بۇيىرتسا, بيىلعى جىلى بولۋى دا مۇمكىن. كەلىسسوزدەر ۇدەرىسى نەگىزىنەن اياقتالۋعا جاقىن.
– ءسىزدىڭ اڭگىمەڭىزدەن, كەلتىرگەن مىسالدارىڭىزدان ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنان كەلەتىن پايدانى ناقتى كورىپ وتىرمىز. «كورمەس تۇيەنى دە كورمەس» دەيتىندەردىڭ ءجونى باسقا. ال ەندى كەڭەستەن كەيىنگى كەڭىستىكتەگى ەلدەر اراسىنداعى ينتەگراتسيادان تۇسەتىن جالپى ماكروەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى قالاي سيپاتتاپ ايتۋعا بولار ەدى؟
– وندا ناقتى-ناقتى سانامالاپ وتەيىن.
ەڭ الدىمەن دايىن ءونىمدەردى ەكسپورتتاۋعا, تاسىمالداپ جەتكىزۋگە جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ ازايۋىنىڭ ارقاسىندا تاۋارلاردىڭ باعاسى تومەندەيدى. نەگە دەسەڭىز, بۇل ەلدەردىڭ ءبارى دە ءبىر-بىرىنە جاقىن تۇر, ونىڭ ۇستىنە باياعىدان بەرى قالىپتاسقان كولىك كوممۋنيكاتسياسى بار.
ودان كەيىنگى ايتاتىن جاي ەكونوميكالىق دامۋدىڭ شامامەن تەڭدەس دەڭگەيىنىڭ ەسەبىنەن جالپى رىنوكتا ءباسەكەلەستىككە ىنتالاندىرۋ كۇشەيتىلەدى. تۇسىندىرەيىن. ءدال قازىر وسى ءۇش ەلدىڭ ونەركاسىپتىك تاۋارلارىنا الىس رىنوكتاردا سۇرانىس ونشا جوعارى ەمەس ەكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. سونىمەن بىرگە, ءبىزدىڭ تاۋارلارىمىز ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ سۇرانىسىمىزدى قاناعاتتاندىرۋعا قازىردىڭ وزىندە جاراپ جاتىر. ارينە, بۇل ايتىلعاننان تاۋار ساپاسىنا تالاپ تومەندەيدى دەگەن ۇعىم تۋمايدى, بىراق ناقتى جاعدايمەن اتىمەن ەسەپتەسپەۋدىڭ دە ءجونى جوق. وسى رىنوكتىڭ وزىندەگى باسەكەلەستىك ساپاعا وڭدى اسەر ەتەتىندىگى تاعى انىق.
شىعىندى از جۇمساپ, ءونىمدىلىكتى ارتتىرۋدىڭ ارقاسىندا ورتاشا جالاقىنى وسىرۋگە دە ءمۇمكىندىك تۋادى.
تاۋارلارعا سۇرانىس كوبەيۋىنىڭ ارقاسىندا ءوندىرىستى وركەندەتە تۇسۋگە جول اشىلادى.
رىنوكتىڭ كەڭەيە ءتۇسۋى جاڭا تەحنولوگيالار مەن تاۋارلاردىڭ وتەلىمدىلىگىن ارتتىرادى.
– جاقسى ەكەن. دەگەنمەن, تەك قانا جەتىستىكتەن تۇراتىن, كەمىستىگى اتىمەن بولمايتىن ءىس جوق شىعار. بۇل ىستە «پليۋستەردىڭ» باسىم ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. سونىمەن بىرگە, قانداي «مينۋستار» بار دەۋگە بولادى؟
– ارينە, تەك قانا پايدا تابا بەرۋ, ەشتەڭەدەن ۇتىلماۋ قيسىنسىز نارسە. ءبىز باسەكەلەستىك ورتاعا بۇرىنعىدان دا جاقىنداپ بارا جاتىرمىز. مىسالى, قازاقستاندىق الكوگول ونىمدەرى كەدەن وداعى ەلدەرىنىڭ رىنوگىنا كىرۋدە قيىندىقتارعا تاپ بولىپ وتىر. رەسەيدە اراق-شاراپقا باعا قاتتى كوتەرىلگەن كەزدە بىزدەگى ىشىمدىكتىڭ قۇنى ولار ءۇشىن تومەن بولىپ شىقتى دا, قازاقستاندىق الكوگول ونىمدەرىنە سۇرانىس كۇرت ارتىپ كەتتى. ودان كەيىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەر قويۋ باستالدى. ءبىز ءوزارا ساۋدا جاساۋداعى كەدەرگىلەردى جويۋدى, اتاپ ايتقاندا ەتيل ءسپيرتى مەن الكوگول ونىمدەرىن اينالىسقا ءتۇسىرۋدىڭ ورتاق قاعيدالارىن بەكىتۋدى كوزدەيتىن نورمالاردى بەلگىلەۋ جونىندە كەلىسىم جوباسىن جاساپ, تالقىلاۋعا ۇسىندىق. بۇل ىسكە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرىمەن قاتار, «اتامەكەن» پالاتاسى, «كازالكو» قاۋىمداستىعى, قازاقستان سىرا قايناتۋشىلار وداعى, قازاقستان شاراپ شىعارۋشىلار وداعى سياقتى وتاندىق بيزنەس وكىلدەرى دە اتسالىسىپ جاتىر. بىزدەگى فارماتسەۆتيكا سالاسى دا كەيبىر كەدەرگىلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. ول ماسەلەلەر دە بىرتە-بىرتە شەشىلۋدە. مۇنىڭ ءبارى تابيعي نارسە. باسەكەلەستىك جۇرگەن جەردە ءدايىم سولاي بولادى. بيزنەس تەك باسەكەلەستىك جاعدايىندا عانا شىنىعا الادى.
كوپجاقتى كەلىسسوزدەر – وتە كۇردەلى شارۋا. وندا ءاربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا مىندەتتى. «تەك مەن دۇرىس ايتامىن, باسقالار بۇرىس ايتادى» دەپ وتىرىپ الاتىن جەر بۇل ەمەس. بۇعان دەيىن كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىنە قازاقستان تاراپىنان جۇزدەن استام ادام قاتىسىپ كەلدى, ولاردىڭ دەنى سەنىمدى, بىلىكتى ماماندار, ەل مۇددەسىن مىقتى دالەلدەرمەن قورعاي الاتىن كادرلار.
– وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن تمد ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن گازەت بەتىندە كورسەتۋ ءۇشىن پرەزيدەنت ساپارىنا ىلەسىپ ماسكەۋگە بارعانىمىزدا بولاشاقتا دوستاستىقتىڭ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىگى قۇرىلادى, ونىڭ ورتاق ۆاليۋتاسى بولادى دەگەندەي اڭگىمەلەر ايتىلعان. ءتىپتى ول ۆاليۋتانى تۇركى حالىقتارىنا دا, سلاۆيان حالىقتارىنا دا بىردەي تۇسىنىكتى «التىن» دەگەن سوزبەن اتاۋ تۋرالى ۇسىنىس تا ورتاعا تاستالعان. ءبىز «ەۋرونىڭ» دۇنيەگە كەلۋىنە باس-اياعى جارتى عاسىرداي ۋاقىت كەتكەنىن, ءتىپتى سونىڭ وزىندە ەۋروپاداعى ەلدەردىڭ ءبارى بىردەي ءالى ەۋروعا كوشپەگەنىن بىلگەندىكتەن دە ءوز رەپورتاجىمىزدىڭ تاقىرىبىن «التىننىڭ اۋىلى الىستا» دەپ قويعان ەدىك. ودان بەرى كوپ ءدۇنيە وزگەردى. ءسىز جاقىندا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەندە ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعى قۇرىلعاننان كەيىن دە تەڭگە ساقتالاتىنىن ناقتى ايتتىڭىز.
– ول ءسوزدى تاعى دا ايتامىن. 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا قۇرىلىپ, ىسكە قوسىلاتىن بۇل ەكونوميكالىق وداقتىڭ شارتىندا ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزۋ ماسەلەسى قاراستىرىلماعان.
– تەڭگەمىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءبىر تىرەگى بولىپ تۇرا بەرۋىن تىلەيمىز. ال ەندى اڭگىمەنىڭ تۇيىنىنە كەلسەك. پرەزيدەنت كەز كەلگەن ەلدىڭ ينتەگراتسيالىق تاڭداۋى حالىقتىڭ ءال-اۋقات ماسەلەسى ەكەنىن, ساياسي كونيۋنكتۋراعا ەمەس, مىقتى ەكونوميكالىق پراگماتيكاعا نەگىزدەلگەن ينتەگراتسيا عانا تابىستى جانە ءتيىمدى بولاتىنىن ايتىپ وتىر. ءسىز بۇل ويعا ءوز تاراپىڭىزدان نە قوسار ەدىڭىز؟
– «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 19 ءساۋىر كۇنگى نومىرىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححى سەسسياسىندا ءسويلەگەن ءسوزى باسىلعان. ەلباسىمىزدىڭ سونداعى ويىنا ەشتەڭە قوسۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلايمىن. پرەزيدەنت بىلاي دەگەن ەدى: «ءححى عاسىر – ينتەگراتسيا عاسىرى. ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان مۇقيات ويلاستىرىلعان ينتەگراتسياعا قارسى بولۋ – زاماناۋي ۇردىسپەن دامۋعا قارسى بولۋ. ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ بارلىعى بۇگىنگى بيىكتەرگە ينتەگراتسيا ارقىلى جەتتى. بۇكىل ادامزات جاھاندانۋ جولىمەن دامىپ جاتىر. ەتەك-جەڭدى قىمتاپ, ەسىك-تەرەزەنى تارس جاۋىپ وتىرۋ دامۋدى تەجەيدى, الەم كوشىنىڭ سوڭىنا قالدىرادى. ءبىز – دامىعان ەلدەردىڭ شاڭىن جۇتۋعا ەمەس, كوشىن باستاۋعا ۇمتىلعان ەلمىز. بايبالامعا سالىپ, بالاقتان تارتپاي, بايىپپەن ويلاپ, بايسالدى ارەكەت ەتسەك جاراسادى. ينتەگراتسيا – ەل تاۋەلسىزدىگىنە ەشبىر قاۋىپ توندىرمەيدى, كەرىسىنشە, نىعايتا تۇسەدى. ول نارىقتى كەڭەيتەدى, الىس-بەرىس پەن بارىس-كەلىستى ارتتىرادى, باسەكەلىك قابىلەتىمىزدى شىڭدايدى».
– ەلباسىمىزدىڭ بۇل ءسوزىن ءبارىمىزدى الدان توساتىن قاتاڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋعا شاقىرۋ دەپ قابىلدايىق. ەگجەي-تەگجەيلى ەتىپ ايتىپ بەرگەن اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت. ساتتىلىك تىلەيمىن.
سۇحباتتاسقان
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
–––––––––––––
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
شۇكىر شاحاي.
