كەشىكپەي قۇرىلىس باسىنا ارنايى بارعان وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن كەزدەسىپ, سول جەردە كوپشىلىكتىڭ كوزىنشە جاۋاپسىز مەردىگەرمەن ات قۇيرىعىن كەسىسىپ, قۇرىلىستى توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان. بيۋدجەت قارجىسى مەردىگەردىڭ شوتىنا ءالى ءتۇسىپ ۇلگەرمەگەندىكتەن, ءىس سوتقا دەيىن جەتكەن جوق. ءوڭىر باسشىسى ءۇيدىڭ ەندىگى جوباسى دا, قۇرىلىسى دا وزگەشە بولاتىنىن, قۇرىلىس جۇمىستارى قىركۇيەككە دەيىن اياقتالاتىنىن مالىمدەپ, كەرى قايتتى.
وسىدان كەيىن كوپشىلىكتىڭ كوڭىلى ورنىنا تۇسكەندەي بولىپ ەدى, ساپاسىز باستالعان ءۇي ءسۇرىلىپ تاستالعان سوڭ, تاعى شۋ شىقتى. بۇل جولى نارازى جۇرت كونەدەن جەتكەن جالعىز جادىگەر – احمەتتىڭ ءۇيى ەدى, اكىم-قارالار كەلدى دە قۇلاتىپ تاستادى دەپ جار سالدى. سارتۇبەكتەگى ءۇيدى جوقتاۋشىلاردىڭ ءبىرى – احمەت بايتۇرسىنوۆ اۋىلىنىڭ قادىرلى اقساقالى ابدىسالىق جاقسىمبەتوۆ قاريا.
– بۇل جالعاندا سالىنىپ جاتقان عيماراتتىڭ قۇلاۋى احمەتكە تاپ بولدى. احمەتتىڭ ءۇيىن قۇلاتتى. كەزىندە بۇل ءۇيدى بايتۇرسىننىڭ ءوزى سالعان ىرگەتاستىڭ ۇستىنەن كوتەرگەنبىز. ىرگەتاسى شىمنان قالانعان. ونىڭ ۇستىنە ءبىز اق كىرپىشپەنەن شالاش تۇرعىزىپ ەدىك. ال ولار سول ىرگەتاستى شالاشىمەن قوسىپ تىپ-تيپىل ەتىپ, تراكتورمەن قىرىپ تاستاپتى. اينالايىندار-اي, احمەتتەن قالعان ەڭ سوڭعى ەسكەرتكىش – احمەتتىڭ وسى جۇرتى ەدى عوي. ەگەر قۇرىلىسشىلارعا وزدەرى اكەلگەن كىرپىش كەرەك بولسا, سونى عانا بۇزىپ, ەسكى ءۇيدى نەگە ورنىندا قالدىرمادى؟ بۇل تاريحي جادىگەر عوي. جاڭا عيماراتتى اناۋ جوعارى جاققا سالىپ, ەسكى ءۇيدى ءوز ورنىندا قالدىرۋ كەرەك ەدى عوي. مىناۋ احمەتتىڭ تۋعان ءۇيى دەپ كورسەتسەك, بالالارعا ۇلكەن ەسكەرتكىش بولاتىن ەدى. ەندى, مىنە, احمەتتەن قالعان ەڭ سوڭعى ەسكەرتكىشتەن ايىرىلىپ قالدىق. قۇرىلىس باسىندا بولعانىمدا, مۇنى ىستەتپەيتىن ەدىم. مەن كوزىمە وتا جاساتىپ, ءبىر جارىم ايدان بەرى قوستانايدا جاتتىم. وسىدان ەكى-ءۇش كۇن بۇرىن كەلدىم. اكىم-قارالاردىڭ نەگە بۇلاي ىستەگەنىن تۇسىنبەيمىن, – دەپ كەيىدى ابدىسالىق اقساقال.
الەۋمەتتىك جەلى تاعى بۇرق ەتە قالدى. «بۇل نە دەگەن ماسقارا! احمەتتى قۇرمەتتەي الماساق, قايتىپ ەل بولامىز؟!» دەۋشىلەر كوبەيدى.
ال احمەت ءۇيىنىڭ تاريحىنان جاقسى حاباردار ءبىرسىپىرا جۇرت ء«اي, وسىلار احمەت اتامىزدىڭ ءۇيىن اقىرى سالدىرماي تاستاماسا بولدى. ارتى جاقسى بولسا يگى» دەسىپ, قازىرگى قوعامدا بوس بايبالام-شۋعا ەلىككىش توپتىڭ بەلەڭ الىپ كەتكەنىنە وكىنىش ءبىلدىردى.
بۇل كىسىلەردىڭ سوزىنە قاراعاندا, سارتۇبەكتە 1960 جىلدارعا دەيىن سيىر فەرماسى بولعان. فەرما قوراسىنىڭ, بازداردىڭ ورنىن ءالى كۇنگە دەيىن كەزدەستىرۋگە بولادى. توقسانىنشى جىلدارى احاڭ اقتالىپ, العاش ەكسپەديتسيا كەلە باستاعاندا, سول كەزدە اۋىل باسقارعان راقىمجان بەكتۇرعانوۆ ەسىمدى اقساقال بايتۇرسىن ءۇيىنىڭ ورنىنا ەكى قاتار ەتىپ سامان كىرپىش قالاتىپتى. 2010 جىلى سول ماڭايداعى ەكى اۋىلدىڭ تۇرعىندارى بىرىگىپ, ەكى قاتار ساماننىڭ ۇستىنە قازىرگى ءۇيدى كوتەرەدى. سوندىقتان بۇل ءۇي – سول جەردەگى حالىقتىڭ اسارلاپ ءجۇرىپ قولدان كىرپىش قۇيىپ, سول كەزدەگى بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ جوقتان بار جاساپ تۇرعىزعان ءۇيى. اۋەل باستا سىرتقى قورشاۋى دا بولماپتى, كەيىنىرەك ارقالىق قالاسىندا تۇراتىن ابىل ەردەنوۆ دەگەن ازامات كەلىپ, قورشاپ كەتەدى.
كەيىن ەل ىشىندە «احاڭنىڭ ءۇيى وسى» دەپ ايتىلا باستاعاندا, بۇعان اۋدان اكىمدىگى دە نازار اۋدارىپ, اينالاسىن اباتتاندىرىپ, كوممۋنالدىق مەنشىككە الادى. جەرگىلىكتى ماڭىزعا يە كيەلى نىساندار ساناتىنا ەنگىزەدى. كۇتىمىن اۋىل اكىمدىگىنە جۇكتەيدى. ۇيگە ەلەكتر سىمى تارتىلادى. بىراق سىرت كوزگە جۇدەۋ كورىنەتىن جۇپىنى عانا ءۇي بۇگىنگە دەيىن كوشكەن مالشىنىڭ قىستاۋدا قالعان قورجىن تامى سەكىلدى قاڭىراپ بوس تۇردى.
ءۇيدىڭ تاريحىن جاقسى بىلەتىن ازاماتتىڭ ءبىرى – احمەت بايتۇرسىن ۇلى اۋىلىنىڭ تۋماسى, وسى ءۇيدىڭ ىرگەسى العاش قالانا باستاعاننان-اق ۇزبەي حابار جاساپ, ۇلتتىق ارنا ارقىلى اقپارات بەرىپ كەلە جاتقان بەلگىلى تەلەجۋرناليست داۋرەنبەك ابدىبەك.
– اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا, سارتۇبەكتىڭ بايتۇرسىن اتامىزدىڭ قونىسى بولعانى راس. احاڭنىڭ سول جەردە دۇنيەگە كەلگەنى دە راس. بىراق ناقتى قازىرگى ءۇي تۇرعان جەردى بايتۇرسىننىڭ ءۇيىنىڭ ورنى وسى دەپ شۇقىپ كورسەتكەن ادامدى مەن كەزدەستىرگەن جوقپىن. ياعني ءدال سول ورىندى بايتۇرسىن اتامىز تۇرعان جەر دەپ ايتۋعا ەشقانداي نەگىز جوق. مەن العاش ءۇي سالىنعان جىلى بارىپ حابار جاسادىم. سوندا كوزىم جەتكەنى, وسى جەردىڭ بايتۇرسىننىڭ قىستاعى بولعانى جانە احاڭنىڭ وسى جەردە دۇنيەگە كەلگەنى انىق بولعاندىقتان, راقىمجان بەكتۇرعانوۆ دەگەن اعايىمىز سامان قۇيدىرتىپ ەكى قاتار ەتىپ ىرگەتاس قالاتادى. ياعني ول ناقتى بايتۇرسىننىڭ ءۇيى ەمەس, كەزىندە سىرتتان كەلگەن قوناقتارعا بايتۇرسىن اتامىزدىڭ ءۇيى وسى دەپ كورسەتەتىندەي رامىزدىك سيپاتتا تۇرعىزىلعان عيمارات. كەزىندە اۋىل تۇرعىندارىنان ء«دال بايتۇرسىننىڭ ءۇيى مىنا تومپەشىكتەردىڭ قايسىسى ەكەنىن ءبىر قۇداي ءبىلسىن» دەگەندى دە ەستىگەم. ويتكەنى ۇيلەردىڭ ورنى تەك جاي تومپەشىك بولىپ قالعان. كەيىن بايتۇرسىن ءىلياس اعامىز باستاعان ەكسپەديتسيا سارتۇبەككە كەلگەندە, مىنە, احاڭنىڭ ءۇيىنىڭ ىرگەتاسى وسى دەپ كورسەتەدى. قازىر كەيبىر مۇراجايلاردا احاڭ ءۇيىنىڭ ىرگەتاسىنان الىنعان كىرپىش دەگەن جازۋى بار ەكسپونات-كىرپىشتەر سول كەزدەرى الىنعان. ونىڭ ەش سوكەتتىك-ابەستىگى جوق. بۇل جۇرتتى اداستىرۋ, الداۋ ەمەس. احمەت اتامىزدىڭ سول جەردە تۋعانى راس قوي ايتەۋىر, سوندىقتان كەلەر ۇرپاق رۋحاني ءنار الاتىنداي كوزگە كورىنىپ تۇراتىن دۇنيە كەرەك بولعان سوڭ, قۇيىلعان, قالانعان ىرگەتاس بۇل. ول جەردە قازىر «احاڭنىڭ ءۇيىنىڭ كىرپىشى ەدى, سونىڭ ءبارىن قىرىپ تاستادى», دەپ جۇرت ايتىپ جۇرگەندەي, ەشقانداي كىرپىش قالماعان. كۇرەلىپ تاستالعان كىرپىشتىڭ ءبارىن 1993 جىلى راقىمجان بەكتۇرعانوۆ اعامىز قۇيدىرتىپ, قالاتقان, – دەدى جۋرناليست.
داۋرەنبەك ابدىبەك تە, باسقالار دا اۋىل ادامدارىنىڭ نيەتى دۇرىس بولعانىمەن, قاراپايىم جۇرتتىڭ قولىنىڭ قىسقالىعىن, ولار سالعان ءۇيدى سىرتتان كەلگەندەرگە مىناۋ احاڭنىڭ تۋعان ءۇيى دەپ كورسەتۋ ۇيات نارسە ەكەنىن, سوندىقتان مۇنىڭ ورنىنا دۇرىس ءبىر ءۇي سالىنۋ كەرەك ەكەنىن كوپتەن بەرى ايتىپ كەلە جاتىر. وسىدان كەيىن قولعا الىنعان ءىس ەدى بۇل.
– ارينە, بۇدان ەرتە باستالۋ كەرەك ەدى. بىراق وسى ءىستى سىناپ, احاڭدى جوقتاۋشىلار دا, بيلىك وكىلدەرى دە ابدەن تىرەلگەن كەزدە بارىپ قولعا الىپ وتىرعانى وتە وكىنىشتى. سول ءۇي ون جىل بويى تۇرعاندا, سولار قايدا قالدى؟ نەگە وسى ۋاقىتقا دەيىن سونى ىم-جىمسىز جاڭارتپادى. ال ەندى بيىل ءۇي سالىنا باستاعان كەزدە ءبىرسىپىرا ادام قۇرىلىستان اقاۋ شىقتى دەپ شۋ كوتەرگەننەن كەيىن, قايتادان دۇرىستاپ سالامىز دەپ قابىرعاسى كوتەرىلگەن ءۇيدى قايتادان قىرىپ تاستادى عوي. سونى ءورشىتىپ, بۇل احاڭنىڭ كىندىك قانى تامعان, بايتۇرسىننىڭ ءوزى سالعان ءۇيى ەدى دەپ جۇرگەندەردىڭ ءسوزى شىندىققا ەش سايكەسپەيدى. بۇل سيمۆولدى تۇردە سالىنعان نارسە. ياعني وسىعان دەيىن تۇرعان ءۇي مەن ەندى سالىناتىن ءۇيدىڭ جادىگەرلىك قۇنى بىردەي. كۇرەلىپ كەتكەن ءۇيدىڭ ىرگەتاسى 1990 جىلدارى قالانىپ, 2010 جىلى قايتا سالىنعان بولسا, جاڭا ءۇي 2022 جىلى سالىنايىن دەپ وتىر. بايتۇرسىن زامانىنان قالعان ەشقانداي كەسەك-كىرپىش جوق ول جەردە. ايتپاقشى, قازىرگى اقكول اۋىلىنىڭ اكىمى بالعاباي قاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2010 جىلى ءۇيدى تۇرعىزعاندا 1993 جىلى ىرگەتاس رەتىندە قالانعان ەكى قاتار كىرپىشتىڭ جۇرناعى دا قالماعان. ونى قايتادان قۇيىپ, قايتادان سالعان. سوندىقتان مىناۋ احاڭنىڭ ءۇيىنىڭ ورنى ەدى, سول ءۇيدىڭ كىرپىشى ەدى دەگەن بوس ءسوز. ول كىرپىشتەردىڭ ءبارى 2010 جىلى قالانعان. ول جەردە احاڭنىڭ زامانىنداعى ءۇيدىڭ ەشقانداي جۇرناعى قالماعان, – دەدى داۋرەنبەك.
احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىعىن ۇيىمداستىرۋشى بەلسەندى توپتىڭ مۇشەسى, بۇگىندە ارقالىق قالاسىندا تۇراتىن ءالمۇرات نۇرعالي ۇلى اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, قيراعان ءۇي قيرادى, بولعان ءىس بولدى, ەندى «وسپەس ەلدىڭ بالاسى ونبەس داۋدى قۋادىنىڭ» كەرىن كەلتىرمەي, جۇرت بولىپ ۇيىسىپ الداعى تويدىڭ ابىرويمەن اتقارىلۋ جاعىن ويلاۋ كەرەك.
– احمەتتىڭ ءۇيى ساپاسىز سالىنىپ جاتىر دەگەن ۆيدەو الەۋمەتتىك جەلىدە تاراپ كەتكەن سوڭ, سارتۇبەككە وبلىس اكىمى كەلىپ, جەرگىلىكتى بەلسەندى توپپەن بىرگە قۇرىلىستىڭ قالاي ءجۇرىپ جاتقانىن ءوز كوزىمەن كوردى. اقىرى سول جولى مەردىگەرمەن جاسالعان شارت بۇزىلىپ, جارتىلاي كوتەرىلگەن ءۇيدىڭ قابىرعالارى قايتا بۇزىلادى دەگەن كەلىسىمگە كەلدىك. بۇل كوپ بولىپ, كەڭەسىپ كەلىسىپ جاسالعان شەشىم. وسى شەشىمنىڭ نەگىزىندە ءۇيدىڭ قابىرعاسى قۇلاتىلىپ, ورنى تەگىستەلدى. بۇعان بولا بايبالام كوتەرۋدىڭ كەرەگى جوق. مەن ءوز باسىم وبلىس اكىمىنە احمەت ءۇيىنىڭ قۇرىلىسىن اياعىنا دەيىن جەتكىزەدى دەپ سەنىم ارتىپ وتىرمىن. اكىم دە قىركۇيەككە دەيىن اياقتايمىز دەگەن ۋادەسىن بەرىپ, بەكىنىپ وتىر. ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, وتكەندە ۇلىتاۋداعى ۇلتتىق قۇرىلتايدا كورنەكتى اقىن سۆەتقالي نۇرجانوۆ مەملەكەت باسشىسىنا تورعاي ەلى ازاماتتارىنىڭ اماناتىن جەتكىزدى. پرەزيدەنت اقىننىڭ ءسوزىن كوڭىل قويىپ تىڭدادى. سوندىقتان جۇرەگىمدە پرەزيدەنتتىڭ پارمەنىمەن احمەت اۋىلىنا باراتىن كۇرە جول دا بيىل سالىنىپ قالاتىن شىعار دەگەن ءبىر ءۇمىت وتى جىلت ەتە قالدى. نيەت ءتۇزۋ بولسا, اۋىلعا جول دا جەتىپ قالار, – دەدى ءالمۇرات اقساقال.
وبلىس ورتالىعىنان 700 شاقىرىمداي شەت جاتقان ەكى ەلدى مەكەن – احمەت بايتۇرسىنوۆ, اقكول اۋىلدارىنىڭ كوپتەن بەرى وڭىرلەردى دامىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ شاراپاتىن كورە الماي كەلە جاتقانى راس. سوندىقتان ۇلت ۇستازىنىڭ مەرەيتويىنا دەيىن نە جولى, نە ينتەرنەتى بولماي كەلگەن شالعاي اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك كوڭىل كۇيىنىڭ دە ءماز ەمەس ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. احمەت تويىنا دايىندىق باستالعالى بۇل ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ بيلىككە وكپە-ناز ارتقىش بولىپ كەتۋىنىڭ باستى سەبەبى دە وسى كوپتەن شەشىلمەي كەلە جاتقان ماسەلەلەردەن تۋىنداپ جاتقانى انىق.
وبلىس اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنشە, قىركۇيەكتە تورعاي تورىندە جوسپارلانعان تويعا دەيىن احمەت مۋزەي-ءۇيىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاپ, ونى تاريحي ەكسپوناتتارمەن تولىقتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. مۇنىڭ سىرتىندا, احمەت جىلى اياسىندا جانگەلدين اۋدانىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ بويىنشا قابىلدانعان يگى جۇمىستار قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. ماسەلەن, وسى ماۋسىم ايىندا اقكول جانە ا.بايتۇرسىنوۆ اۋىلدارى 4G ءموبيلدى ينتەرنەت بايلانىسىنا قوسىلدى. شۇبالاڭ-قاراسۋ اۆتوموبيل جولىنىڭ ءبىر بولىگى مەن وسى جولدىڭ 6-شاقىرىمىنداعى تورعاي وزەنى ارقىلى وتەتىن كوپىرگە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى باستالدى. كۇزگە دەيىن ا. بايتۇرسىنوۆ اۋىلىنا اپاراتىن 106 شاقىرىم جولدىڭ 40 شاقىرىمنان استامىن جوندەۋ جوسپارلانىپ وتىر, جول قۇرىلىسى كەلەسى جىلى دا جالعاساتىن بولادى. قازىر تورعايداعى ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن م.دۋلات ۇلىنىڭ ادەبي مۇراجايىن جوندەۋ جانە رەەكسپوزيتسيالاۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر.
سونداي-اق احمەت بايتۇرسىنوۆ اۋىلىندا جاڭا مەديتسينالىق مەكەمەنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. اقكول اۋىلىنداعى دارىگەرلىك امبۋلاتوريا دا جوندەۋدەن وتەتىن بولادى.
جالپى, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىعى اياسىندا جانگەلدين اۋدانىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋعا بارلىعى 3 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات ءبولىنىپ وتىر, ونىڭ 2,7 ملرد تەڭگەسى شۇبالاڭ مەن احمەت اۋىلىنىڭ اراسىن جالعاپ جاتقان كۇرە جولدى قالپىنا كەلتىرۋگە جۇمسالماق.
قوستاناي وبلىسى
