اۋىلدار اۋىز سۋعا جارىماي وتىر

«اقبۇلاقتىڭ» اقىرى...

ەستەرىڭىزدە بولسا, 2011 جىلى ەلىمىزدە «اقبۇلاق» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلىپ, ء­ار وڭىردە ءىرى جوبالار جۇزەگە استى. پاۆلو­دار وبلىسىندا بەلوۆود جانە ماي توپتىق ­سۋ قۇبىرلارىنىڭ قۇرىلىسى قولعا الىن­عان بولاتىن. كوپتەگەن سەبەپپەن ءتيىستى جۇ­مىستار سان مارتە تۇرالاپ, وسىدان 2-3 جىل بۇرىن عانا سيىرقۇيىمشاقتا­نىپ كەتكەن جو­بالارعا سوڭعى نۇكتە قويىل­دى. بۇگىندە تۇر­عىنداردى تازا سۋمەن قامتۋ شارالارى وزگە باعدارلامالار ارقىلى جالعاسىن تابۋدا.

«جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى – 2020», 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جەر» باعدارلامالارى اياسىندا اياققا تۇرعان جوبالار بار. قارجى­دان شاشاۋ شىعارماۋ ءۇشىن قالا جانە اۋدان اكىمدەرىمەن بىرلەسىپ, ارنايى جول كارتاسى دا ازىرلەنۋدە. پاۆلودار وبلىسىندا ازىرگە تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشى قالا­لىق جەردە 95 پايىزعا, ال اۋىلدىق جەردە 94,1 پايىزعا تەڭ ەكەن. وسىدان شامامەن 5 جىل بۇرىن كورسەتكىش نەبارى 19,4 پايىزدى قۇراعانىن ەسكەرسەك, ءبىراز شارۋانىڭ اتقارىلعانىنا كۇمان كەلتىرە الماسپىز. وبلىس باسشىلىعى 2023 جىلعا دەيىن بارلىق اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر­دىڭ تۇرعىندارى 100 پايىز تازا سۋدىڭ ءدامىن تاتادى دەپ سەندىرۋدە.

بىردەن ايتۋ كەرەك, ورتالىقتان­دى­رىلعان سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىنىڭ جوباسى اۋىلداعى حالىقتىڭ سانىنا باي­لانىستى ىسكە قوسىلادى. اتاپ ايت­ساق, تۇرعىندار سانى 200-دەن اسسا عانا ءىرى جوبا قولعا الىنادى. ال 200-دەن تومەن بولسا, اۋىلداعى اعايىن كە­شەندى بلوك ءمودۋلىن (كبم) جانە سۋ بولە­تىن مۇنارالاردان تازا سۋدى پايدالانا الادى. بۇل ساناتقا وبلىس بويىن­شا 110-نان استام ەلدى مەكەن ەنگەن. ال تۇرعىندار سانى 50-دەن تومەن ەلدى مەكەندەردى بىرىكتىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ جاتقاندىقتان, ول جەردە قانداي دا ءبىر قۇرىلىس جۇرگىزىلەدى دەپ ايتۋ قيىن.

باياناۋىلداعى بايانسىز جوبالار

وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقار­ماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اسحات جاكۋ­پوۆتىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىرعى جوبا­لار­دىڭ ناتيجەسىندە 12,7 مىڭ ادام ساپالى اۋىز سۋدىڭ ءدامىن تاتىپتى.

– بيىل وڭىردە 27 جوبا ىسكە قوسىلا­دى دەپ كۇتىلۋدە. ءسويتىپ, تۇرعىنداردى سا­­پالى اۋىز سۋمەن قامتۋ كورسەتكىشىن 97,5 پا­يىز­عا جەتكىزبەكپىز. پروبلەمالار دا جوق ەمەس. بۇگىندە سۋ قۇبىرلارىن سا­لۋ جانە قاي­تا جاڭعىرتۋ بويىنشا مەر­دى­گەرلەردىڭ شا­لاعاي ارەكەتى سال­دارى­نان 4 جوبا كەستەدەن كەشىگۋدە. اتاپ ايت­ساق, باياناۋىل اۋدانىنا قار­اس­­تى سۇلۋ­جون, تسەس (مايكوبە) جانە قى­زىل­­شىلىك ەلدى مەكەندەرىندە, تەرەڭ­­كول اۋدا­­نىنا قاراستى قىزىلتاڭ اۋىلىن­دا­­عى جوبالاردىڭ تاعدىرى قۇزىر­لى ورگان­داردىڭ ارالاسۋىمەن دۇرىس شەشى­مىن تابادى دەپ كۇتىلۋدە, – دەيدى ا.جاكۋپوۆ.

بىلۋىمىزشە, باياناۋىل اۋدانىنداعى ­وز­گە اۋىلداردىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس. ء­تىپ­تى ­اۋدان ورتالىعىنداعى احۋال كۇر­دەلى. ­بەل­گى­لى بولعانداي, جو­ب­اعا كوپتەگەن ءۇي كىر­­مەي قالعان. اكىم­دىكتەگىلەر 222 ءۇيدىڭ جار­­­تاس­تى جەردە ورنالاسقانىن ايتادى. ياعني ءاۋ باس­­تا جوبادا تاۋ جىنىس­­تارىن شى­عارۋ, ەلەكتر-مونتاجداۋ جۇمىس­تارى, سۋ قۇبىرىنىڭ جىلىتۋ كابەلىن ەلەكتر جەلىلەرىنە قوسۋ كوزدەلمەگەن. بۇ­گىندە اۋداندىق بيۋدجەتتەن قاراجات قاراس­تى­رىلىپ, جاڭا جوبالىق-سمەتالىق قۇجات ازىر­لەنىپ جات­قان كورىنەدى. جارتاستى جەر­­لەردە ورنا­لاسقان ۇيلەردى جوبا قولعا الىن­­باس بۇرىن نازاردا ۇستاۋعا بولماس پا ەدى؟ جوبالاۋشى اۋىلدىڭ «ەسىك-تەسىگىن» دۇ­رىس بىلە قويماس. بۇل ىسكە ءاتۇستى قارا­عان جەر­گىلىكتى اكىمنىڭ سالعىرتتىعى ەمەي, نەمەنە؟!

جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىلەردە اتال­عان اۋدانعا قاراستى ۇزىنبۇلاق اۋىل­دىق وكرۋگى اقشي اۋىلىنداعى سۋ قۇبى­رىن توسەۋ جۇمىستارى بارىسىنان بەينە­جازبالار تارادى. وندا تۇرعىندار مەر­دىگەرلەردىڭ ءتيىستى شارالاردى قاتە ىستەپ جاتقانىن ايتىپ, دابىل قاققان ەدى. ءمان-جايدان حاباردار بولۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بەل­سەندى سۇڭقار احانوۆقا حابارلاسقان ەدىك.

– قالادان اۋىلعا كەلسەم, مەردىگەر 2-3 كۇننىڭ ىشىندە 500 مەتر جەرگە قۇ­بىر توسەپ ۇلگەرىپتى. «مۇمكىن ەمەس, بۇل قا­لاي بولدى ەكەن؟» دەگەن كۇماندى ويمەن جۇ­مىس اتقارىلىپ جاتقان اۋماققا بارسام, قۇ­بىر توسەۋ ەشقانداي تەحنولوگيالار ساقتال­ماستان قالاي بولسا سولاي جۇرگىزىلىپ جاتىر ەكەن. قۇبىر توسەلمەستەن بۇرىن جەر جاقسىلاپ تەگىس­تەلىپ, 10 سم جەرگىلىكتى ۇساق توپى­راق سەبىلۋى كەرەك. ونى نازارعا الماپ­تى. كەيىن پلاستيك قۇبىر قولمەن توسە­لۋى قاجەت. جۇمىسكەرلەر بولسا اۋىر تەح­نيكانى پايدالانۋدا. تەحنيكا ارقى­لى قۇبىرعا كىشكەنە عانا سىزات تۇسكەن­نىڭ كەسىرى كوپ. قۇبىردىڭ ۇستىنەن تاعى 30 سانتيمەترگە دەيىن توپىراق سەبى­لىپ, ارنايى اپپاراتپەن مىقتاپ تىعىز­دالادى. ايتپەسە, توپىراق اراسىندا تاس قالىپ قويسا, كەيىن قۇبىر قىسىممەن قوزعالعاندا تاس قاجاپ, قۇبىر جارىلۋى مۇمكىن. سودان كەيىن عانا اۋىر تەحنيكامەن تەگىستەي بەرسە بولادى. ال جۇمىسكەرلەر جەڭىل جولدى تاڭداپ, بار شارۋانى تەحنيكامەن تىندىرعىسى كە­لەدى. تاعى ءبىر كەمشىلىك, جەردىڭ قۇنارلى قاباتى بولەك الىنىپ, قۇبىر توسەلگەننەن كەيىن قايتادان ورنىنا قويىلۋى كەرەك-ءتىن. مەردىگەر باسشىسى بۇل شارۋا جوبادا جوق ەكەنىن العا تارتادى. بىلاي قاراساڭ, ماڭىزدى ەمەس سياقتى. نە ءۇشىن كەرەك؟ اۋەلى سارى توپىراق پايدالانىلىپ, كەيىن جەردىڭ ۇستىڭگى قۇنارلى قاباتىمەن تەگىستەلسە, قۇبىر توسەلگەن اۋماق بۇرىنعى قالپىن ساقتاپ, قارا جەر بولىپ قالادى. مەردىگەرلەر بولسا سارى توپىراقپەن تەگىستەي سالادى. سالدارىنان جەر ەزىلىپ, ادامعا دا, مالعا دا ىڭعايسىزدىق تۋدىرادى. جەردىڭ قۇ­نارلى قاباتى قالىپتاسقانشا 40-50 جىل ۋاقىت قاجەت شىعار, – دەيدى س.احانوۆ.

بەينەجازبالاردان كورگەنىمىزدەي, جەر­دەن سۋ شىعىپ جاتىر ەكەن. مەردىگەر ۇيىم بولسا, سۋ سورۋ جۇمىستارى جوبا­دا قاراستىرىلماعانىن العا تارتىپ, قۇبىر­لاردى توسەۋگە اسىق. جوبانى وزگەرتۋ ءۇشىن قوسىمشا قاراجات قاجەت ەكەنىن سىلتاۋراتىپ الەك. «ول قارجى يگەرىلمەسە, قايتادان قايتارىپ الادى» دەپ ۇركىپ جۇرگەن كورىنەدى. جەرگى­لىك­تى اكىمدىك تە مەر­دىگەردىڭ سوزىنە ەرىپ, تۇرعىنداردى تى­نىشتاندىرۋعا تىرىسۋدا. «جوبانى تۇزەتۋ ءۇشىن قاراجات, ۋاقىت كەرەك. جوبا توقتاپ قالادى. وسىدان دا ايىرىلىپ قالامىز», دەپ باسۋ ايتىپ ءجۇر ەكەن.

– «نولدىك سمەتا» دەگەن ۇعىم بار. ياعني ماڭىزدى شارۋاعا قاراجات جەتپەي جاتسا جوبادا قاراستىرىلعان اسا ماڭىزدى ەمەس شارۋادان قاراجاتتى با­عىت­ت­اۋعا بولادى. ايتپاعىم, جوباعا تۇزەتۋ جاساماي-اق ابات­تاندىرۋ ءىس-شا­را­لارىنا قاراستىرىلعان ­قا­راجاتتى پاي­­دالانسا ەكەن دەيمىن. قازىر­گى كەز­دە قۇ­بىر­دىڭ دۇرىس توسەلۋى ماڭىز­دى بولىپ تۇر. جەر ۇستىندەگى اباتتاندىرۋ ءىسى كەيىن اتقارىلا جاتار. كوپ ۋاقىت وت­پەي, قۇبىر جارىلىپ تۇرعىندار زاردابىن تارتىپ جاتسا وكىنىپ قالامىز. ون­داي وقيعالار كوپ. قاتەلىكتى كوزبەن كورىپ, قۇبىرلاردىڭ دۇرىس توسەلۋىن باقىلاۋ «باقىتى» بۇيىرىپ تۇر ەكەن. تۇرعىن­دار باس كوتەرگەنگە دەيىن تەحنيكالىق قا­داعالاۋ ماماندارىنىڭ رۇقساتىنسىز 500 مەتر اۋماققا قۇبىرلار زاڭسىز توسەلدى. جەمقورلىقتىڭ ءيسى شىعاتىنداي ما قالاي؟ ۋ-شۋ بولعاننان كەيىن عانا ءتيىستى مامان كۇنى-ءتۇنى قازىلعان ۋچاسكەنىڭ باسى-قاسىن­دا ءجۇر, – دەيدى س.احانوۆ.

قايتا بۇل اۋىلدا سۇڭقار سياقتى قۇ­بىر توسەۋدىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن ازامات بار. ايتپەسە, اقشي اۋىلى دا جوبا ىسكە قوسىل­عانىمەن, تۇرعىندارى ساپالى اۋىز سۋعا قول جەتكىزە الماي وتىرعان ەلدى مەكەندەر­دىڭ قاتارىنا كىرەتىن ەدى. ءالى قۋانۋعا ەرتە. سەبەبى مەردىگەردىڭ ءار ادىمىن اڭدىپ وتىرۋعا تۇرعىنداردىڭ شاماسى جوق. مىن­دەتتى ەمەس تە. حالىق جەرگىلىكتى اكىم باستاعان قۇزىرلى ورگاندار جوبانىڭ ءساتتى اياقتالۋىنا باس-كوز بولادى دەگەن سەنىمدە.

ءتاريفتىڭ تاعدىرى

تاريف دەسە تۇرعىنداردىڭ ەلەڭ ەتە قا­لاتىنى راس. ورتالىقتاندىرىلعان سۋ­مەن جابدىقتاۋ جۇيەسى جوباسىن ىسكە قوسۋ ءبىر بولەك, ونى كۇتىپ-ۇستاۋ – ما­ڭىز­دى ءىس. بۇل شارۋادان تابىس تۇسپەي­تىن­دىكتەن, كەز كەلگەن كاسىپكەر جاۋاپ­كەر­شىلىگى مول جۇمىستى الۋعا ىنتالى ەمەس. دەسە دە جەر­گىلىكتى اكىمدەر رەتىن تاۋىپ, تۇرعىن­دارعا قولجەتىمدى باعامەن سۋ بوساتىپ وتىر.

بۇگىندە ەل پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, تابيعي مونوپوليالار­دى رەتتەۋ كوميتەتى 2022 جىلدىڭ 1 شىل­دەسىنە دەيىن كوممۋنالدىق تاريفتەر­گە موراتوري جاريالاعانى بەلگىلى. وب­لىس­تىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسى باسشىلىعىنىڭ مالىمدەۋىنشە, كەيىن اۋداندار بويىنشا بىرىڭعاي تاريف ەنگىزۋ قاراستىرىلۋدا. سۋ قۇنىن سۋبسيديالاۋ جايى دا ارا-تۇرا ايتىلىپ ءجۇر. ايتپەسە, ءار اۋداندا تاريف باعا­سى ءارتۇرلى. جالپى, تاريف باعاسى ماتە­ريالدىق شىعىندار مەن وندىرىستىك پەر­سونالدىڭ ەڭبەكاقىسىن ەسەپتەۋ ارقىلى بەكىتىلەدى.

تاريف جوبا ىسكە قوسىلعاننان كە­يىنگى اڭگىمە عوي. ماماندارمەن اڭگىمە­لەسكەنىمىزدە جوبانى ازىرلەۋ وڭاي شارۋا ەمەستىگىن ايتادى. ءبىر اۋىلعا سۋ قۇ­بىرىن تارتۋدىڭ وزىنە كەم دەگەندە 4-5 جىل ۋاقىت قاجەت ەكەن. اتاپ ايتساق, ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن ىسكە قوسۋ 3 كەزەڭنەن تۇرادى. ەڭ اۋەلى جەراستى سۋ كوزدەرىن ىزدەستىرۋ-بارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. وعان شامامەن 3 جىلداي ۋاقىت جۇمسالادى. مەردىگەر ۇيىم جىل بويى سۋدىڭ دەڭ­گەيىن, ساپاسىن انىقتاپ, «قازجەر قوي­ناۋى» ورتالىعىنا ساراپتامالىق قۇجات­تاردى جىبەرەدى. ول جاقتان قولداۋ تاپسا عانا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەنەدى. ودان كەيىن جوباعا قاراجات قاراستىرۋ, كونكۋرس جاريالاۋ, قىسقاسى, سۋ قۇبىرىن تارتۋ جۇمىستارىنىڭ ما­شاقاتى كوپ.

قورىتا ايتساق, تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جىل سايىن قازىنادان قوماقتى قاراجات بو­لىنۋدە. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر اۋىلداردا مەردىگەردىڭ سالعىرتتىعىنان ءتيىستى جۇمىس­تار كەشىگۋدە. سەبەبى دۇرىس باقىلاۋ جوق. جەرگىلىكتى اكىمدەر «شايناپ بەرگەندى جۇتا الماي», سۋ, جول, جارىق سياقتى نەگىزگى جوبالاردى قاداعالاماي اي باعىپ وتىرعانى وكىنىشتى-اق. ساپالى اۋىز سۋ – تەك زور دەنساۋلىقتىڭ كەپى­لى ەمەس, اۋىلداعى اعايىننىڭ اتا قونى­سىندا تۇراقتاپ قا­لۋى­نا جاسالعان قۋات­تى ينفراقۇرىلىم ەكە­نىن ەستەن شىعار­ماعان ءجون.

پاۆلودار وبلىسى