ەستەلىكتەر ايشىقتاعان الىپ تۇلعا

الاش ارداقتىسىنىڭ 1905-1920 جىلدار الاساپىرانىنداعى قوعامدىق قىزمەتى سماحان تورە بوكەيحان (1881-1969 (1964), ءالىبي جانگەلدين (1884-1953), زاكي ءۋاليدي توعان (1890-1970), سايفي قۇداش (1894-1993), تاميمدار سافيەۆ (1898-1975) ەستەلىكتەرىندە ايشىقتالىپ, قارقارالى پەتيتسياسى, «قازاق» گازەتى, ون التىنشى جىلعى دۇربەلەڭ, ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى جاڭعىرتۋداعى الاش اۆتونومياسى, قازاق ولكەسىن باسقاراتىن اسكەري رەۆوليۋتسيالىق كوميتەت /كيرتسيك/ سىندى وتان تاريحىنىڭ بەلەستى كەزەڭدەرىندەگى قايراتكەرلىگىنە بويلاتادى.

سماحان تورە قولجازبا كۇندەلىك­تەرىندە ويانۋ ۇرانىن كوتەرگەن تەكتىنىڭ وتارشىل بيلىك تاراپىنان قۋدالانۋى, ۇلت باسىلىمىن شىعارۋداعى تاباندىلىعى ەكشەلە تالدانىپ, تاميمدار مۇراسىندا 1916 جىلعى پاتشا جارلىعىمەن مايداننىڭ قارا جۇمىسىنا اتتان­عان قانداستارىنا قورعان بو­لىپ, وقىعانداردى كوشەلى ىسكە ۇيىستىرۋداعى ءا.بوكەيحان مەن ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مۇقالماس قايراتى پايىمدالادى.

«...ورىنبوردا شىعاتىن «قا­زاق» گازەتاسىن ۇزبەي وقىپ تۇرا­تىن ەدىم. ءبىر كۇنى گازەتادا مىناداي حاباردى (ماقالانى) وقى­دىم. ماقالادا: قازاق رابوچي پارتيالارىنىڭ مايدانعا قارا جۇمىسقا كەتىپ جاتقانىن, سول قازاق رابوچيلاردىڭ ءبىر بولىگىن زەمگور (زەمسكي گورودسكوي سويۋز) دەگەن ۇيىمىنىڭ ءوز قاراۋىنا الاتىنىن, ال سول قازاق رابوچيلارعا باسشىلىق ەتكەندەي, پەرەۆودچيك بولعانداي قازاق جاستارىن سول ۇيىمنىڭ قىزمەتكە شاقىراتىنىن ايتقان. جۇمىس جاعدايى قولايلى, جالاقىسى جاقسى دەلىنگەن. سول جۇمىسقا وقىعان جاستار, كوزى اشىق ازاماتتار بارۋى كەرەك ەكەنى ايتىلعان. سول گازەتتەگى ماقالانى وقۋمەن احمەت بايتۇرسىنوۆقا باردىم. احمەت بايتۇرسىنوۆ جاي-جاعدايىن تولىق ءتۇسىندىردى. ەل ازاماتى قالماي مايدانعا جىبەرىلىپ جاتقان ۋاقىتتا كوزى اشىق وقىعان جىگىتتەرىمىزدىڭ شەتتە قالۋى ءجون ەمەس. كوپپەن بىرگە بولۋ كەرەك, جۇمىسقا بارۋ كەرەك دەپ, مەنىڭ ۇلتشىلدىق سەزىمىمدى جامان قىزدىردى. وزىممەن بىرگە وقىعان حايرەتدين بولعانباەۆ دەگەن ءبىر جىگىت سول ورىنبوردا ەكەن. احمەت ماعان ونىڭ سول جۇمىسقا جازىلىپ كەتكەنىن, قازاقشىل حاسەنعالي دەيتىن ءبىر تاتار بار ەدى. ونىڭ دا كەتكەنىن ماعان ايتتى. «سەن دە بار سولاردان قالما» دەدى. «ماسكەۋدە شىعىپ تۇرعان ء«سوز» گازەتاسى بار, سونىڭ رەداكتورى گاياز سماقوۆ دەگەن بار, سوعان حات جازىپ قولىڭا بەرەمىن. قازىر ءاليحان بوكەيحانوۆ تا ماسكەۋدە, ونىڭ ادرەسىن بەرەمىن, ماسكەۋگە بارۋىڭمەن بولعانباەۆ جولداسىڭدى, قازاقشىل حاسەن­عاليدى تاۋىپ الاسىڭ, سولارمەن بىرگە قازاق رابوچيلاردىڭ ىشىندە بىرگە جۇمىس قىلاسىزدار» دەدى. قىسقاسى, مەن زەمگورعا قازاق رابو­چيلاردىڭ اراسىندا جۇمىس ەتۋ ءۇشىن باراتىن بولدىم...» (سافيەۆ ت. 1916 جىل وقيعاسى // «DANAkaz». – 2015. – №5(19).

باشقۇرت ۇلت-ازاتتىق قوزعالى­سىنىڭ كوسەمى زاكي ءۋاليدي توعان قاتيرالارىندا تايتالاس تاعدىر كەشكەن الاش ارىستارىنىڭ ۇلتتىق اۆتونومياعا قول جەتكىزۋدەگى جانكەشتى تاريحي قىزمەتى ەكشەلگەن. قايراتكەر جازباسىنىڭ «بوربا ۆ تۋركەستانە» بولىمىندە بولشەۆيكتەرگە قارسى ازاتتىق كۇرەسىندەگى مۇراتتاسى بايتۇرسىن ۇلىمەن بۇلعاق جىلدار جولايرىعىندا ايرىلىسۋلارىن وزەگىن ورتەگەن وكىنىشپەن قيىستىرا وربىتەدى.

«...ۆ سوپروۆوجدەني گرۋپپى وحرانى مى ۆمەستە س كازاحسكيم دەيا­تەلەم احمەتوم بايتۋرسۋنوم ي نەكوتورىمي درۋگيمي باشكيرسكيمي ي كازاحسكيمي ينتەلليگەنتامي وتپراۆيليس ۆ پۋت چەرەز گورود ساراتوۆ. راننيم ۋتروم 30 يۋنيا نا گرانيتسە بۋكەەۆسكوي وردى, وكولو بۋتاكۋلا, ناس دولجەن جدات كازاح س دۆۋميا وسەدلاننىمي لوشادمي نا پوۆودۋ. ۋتروم, زامەتيۆ يزدالي پودجيدايۋششەگو ناس ۆسادنيكا, مى وستانوۆيلي پوەزد. يا روپتال ۆزيات س سوبوي ليش نەكوتورىە سۆوي ترۋدى ي زاپيسي. ۆسە ەتو ي رۋجە مى پريتوروچيلي ك سەدلۋ...

...يا, كاك ي موي درۋزيا, بىل ۆ كراسنوارمەيسكوي فورمە. دو ساموگو راسستاۆانيا سولدات وحرانى يا ۆ سۆوي پلانى نە پوسۆياششال. پوپروششاليس. ني يا, ني احمەت بايتۋرسۋن, ني سولداتى وحرانى نە سدەرجالي سلەز. پودۋمالوس, چتو ۆەروياتنەە ۆسەگو رودينۋ يا بولشە نيكوگدا نە ۋۆيجۋ ي ەسلي نە دوبەمسيا ۋسپەحا, ەميگراتسيا ستانەت نەيزبەجنوستيۋ...» (زاكي ۆاليدي توگان. ۆوسپومينانيا: كنيگا 2. – ۋفا: باشكيرسكوە يزداتەلستۆو «كيتاپ», 1998.).

ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىندە قازاق شاكىرتتەرىمەن بىرگە وقىعان باشقۇرتستان حالىق اقىنى سايفي قۇداشتىڭ «پو سلەدام يۋنوستي» (1974) ەستەلىگىندە ب.ءماي­لين­نىڭ ۋفا قالاسىنا كەلگەن ا.باي­تۇرسىن ۇلىمەن ع.يبراگيموۆ, م.عافۋريلەرمەن جۇزدەسىپ وتىر­عان ساتىندە قاۋىشۋى, جاستاردى تولعاندىرىپ جۇرگەن تاقىرىپتا اڭگىمە ساباقتاۋى سۋرەتتەلگەن.

ەستەلىكتەر ورىسىندە دەگداردىڭ ءان-كۇي الەمىن تۇشىنۋداعى ەستە­تيكالىق تالعامىنا قۇلاش ۇراتىن وزەكجاردى تولعامدار ورەلى. احاڭ­نىڭ نەمەرە ءىنىسى سامىرات كاكىشەۆ: «...احاڭ مايشاممەن وتىرىپ, ءتۇن ورتاسىنا دەيىن جۇمىس ىستەيتىن... كوپ وتىرىپ شارشاعان كەزدە احاڭ دومبىراسىن قولعا الىپ, ءان ايتقاندى جاقسى كورەتىن. كۇيلەردى دە كوپ تارتاتىن. ۇلتتىق مۋزىكانى عانا ەمەس, وپەرانى دا جاقسى كورەتىن. احاڭ مەنى پادرەس اپامەن بىرگە بىرنەشە رەت وپەراعا دا اپاردى....» (سامىرات كاكىشەۆ. ۇيىمىزگە كەلگەن كىسى ەرتەسىنە تۇرمەدەن ءبىر-اق شىعاتىن...// جۇلدىزدار وتباسى. اڭىز ادام. – 2010. – №11. جەلتوقسان.) - دەپ ۇستەيدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قىزى شولپان بايسالوۆا: «...باسقا دا قوعامدىق قىزمەتتەرى جەتكىلىكتى بولا تۇرا, ولەڭ جازۋعا, ءان شىعارۋعا, دومبىرا, سكريپكا, پيانينو سەكىلدى ساز اسپاپتارىندا ويناۋعا دا ۋاقىت تاباتىن. ول ءتىپتى اجەپتاۋىر فوتواۋەسقوي دا بولاتىن. بولمەنى قاراڭعىلاپ الىپ سۋرەت شىعارعاندا قاسىنا مەنى وتىرعىزىپ قويۋشى ەدى...» (شولپان بايسالوۆا. اجەپتاۋىر فوتواۋەسقوي دا بولاتىن // جۇل­دىزدار وتباسى. اڭىز ادام. – 2010. – №11. جەلتوقسان.) – دەگەن پەرزەنتتىك تولعانىسىمەن تاۋ تۇلعا قاسيەتتەرىنىڭ بەيمالىم قىرلارىنا تۇرەن سالادى. وسى سيپاتتاعى تىڭ دەرەكتەر بوتاكوز اسقارقىزى, گۇلنار مىرجاقىپقىزى ەستە­لىكتەرىندە تۇنىپ تۇر.

قازاققا ءبىلىم نۇرىن شاشقان عىلىم شامشىراعىنىڭ «وقۋ قۇرالى», ء«تىل – قۇرال», ء«الىپ-بي», «جاڭا الىپپە», «بايانشى», «ساۋات اشقىش», ء«تىل جۇمسار» اتتى انا تىلىمىزدەگى العاشقى كىتاپتارىنان سان ۇرپاق ساۋاتىن اشتى. جاڭا بۋىن الاش وقۋلىقتارىنان ەلشىل­دىك رۋح ءسىڭىردى. وسىناۋ ءتالىمى تەرەڭ, تاعىلىمى ەرەن ومىرشەڭ قاسيەتتى اقجان ماشاني, ماۋلەن بالاقاەۆ, تولەۋباي قورداباەۆ ەستەلىكتەرى اجارلاندىرادى. ۇستاز باتاسىن العان پروفەسسور ت.قورداباەۆ: «عۇلاماعا ءتان سابىردىڭ, مۇ­سىل­مانعا ءتان مۇمكىندىكتىڭ بەل­گىسىندەي بولىپ وتىر ەكەن. عاي­نيتدەن ەكەۋمىز (بۇل كىسى كەيىن اكادەميانىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولعان مۇساباەۆ) سالەم بەردىك. قازپي-ءدىڭ ستۋدەنتى ەكە­نىمىزدى ايتتىق, «مۇعالىم بولىڭ­دار, ودان ۇلكەن باتا بولمايدى», – دەدى جارىقتىق...» (جاقىپوۆ ج. انا تىلىنە ارنالعان الپىس التى جىل. قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ بىلگىرى ت.قورداباەۆتىڭ 90 جىلدىعىنا // ورتالىق قازاقستان. – 2005. – 8 جەل­توقسان) – دەپ تەبىرەندى.

احمەت وقۋلىقتارى ءبىلىم ورىنە ۇمتىلعان تۇركى حالىقتارىنا ورنەكتى ۇلگى شاشتى. تاشكەنتتەگى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋ­تىندا وقىپ, ورتا ازيا ۋنيۆەر­سيتەتى جۇمىسشىلار فاكۋلتەتىندە وقىتۋشى بولعان قىرعىز عالى­مى كۋسەين كاراساەۆ (1901-1998) ەستەلىگىندە: «...ال ەمي رەۆو­ليۋتسيادان كيينكي مەزگيلدە, مەكتەپكە ارنالىپ جازىلگان تيل كۋرالدارى, باشكا دا وكۋ كيتەپتەري – كىرگىز مەكتەپتەريندە نەگيزگي كۋرال بولدۋ. ايرىكچا يليمپوز احمەد بايتۋرسۋنوۆدۋن «تيل – كۋرال» اتتۋ كيتەبي كىرگىز مەكتەپتەريندە نەگيزگي وككۋ كيتەبي بولدۋ...» (قاراڭىز: قاراساەۆ ك. كۋدايبەرگەن اگانى ەسكەريپ // قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ / جالپى رەداكتسياسىن باسقارعان فيلول.ع.د., پروفەسسور م.مالباقوۆ. – الماتى: ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى, 2013.) دەپ جا­زىلعان.

ادامدىق ديقانشىسىنىڭ جارقىن قاسيەتتەرى عۇلامانىڭ كوزىن كورگەن قالامگەرلەر ع.احمەدوۆ (1906-2002), م.حاكىمجانوۆا (1906-1995), د.سنەگين (1911-2001), ءا.ءشارىپوۆ (1912-1993), مەملەكەت قايراتكەرلەرى م.ابدىحالىقوۆ (1907-2006), د.قوناەۆ (1912-1993) ەستەلىكتەرىندە بەينەلەنگەن. ولاردا بويىندا ىزگىلىك پەن بەكزاتتىق, كىسىلىك پەن كىشىلىك, پاراسات پەن زيالىلىق تابيعي ۇيلەسىم تاپقان دەگدار ديدارى قوسپاسىز سومدالعان.

عالىم احمەدوۆ اسىلىمىزدىڭ ءتۇر-تۇلعاسى مەن بولمىس-ءبىتىمى, كوركەم مىنەزىنە قاتىستى اق سوي­لەيدى: «...اسا كىشىپەيىل, كەز كەلگەن اداممەن, ۇلكەن بولسىن, كىشى بولسىن, ايتقانىن زەيىن قويا تىڭداپ, ءجون سويلەۋشى ەدى, ونىڭ ۇستىنە وتە قايىرىمدى ادام بولاتىن... 1923 جىلى عوي دەيمىن, الگى ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەن ءبىر بالا قايتىس بولىپ, الىستاعى اكە-شەشەسى كەلگەن. 1921-1922 جىلدارداعى جۇت, اشتىقپەن قاتار جايىلعان سۇزەك اۋرۋىنان, جاز شىعا تىرىسقاق (حولەرا) اۋرۋىنان حالىق شىبىنداي قىرىلعان. سوندىقتان ەل وتە كۇيسىز. الگى قايتىس بولعان بالانىڭ ەلدەن كەلگەن اكە-شەشەسىنىڭ قارجىسى بولماعان سوڭ ستۋدەنتتەر كوميتەتى جىلۋ جيناعاندا احاڭ 25 سوم بەرىپتى. «چەرۆونەتس» دەيتىن التىن ورنىنا جۇرەتىن جاڭا اقشا شىققان, ول كەزدەردە الگى جيىرما بەس سومعا ورتان قولداي بۇزاۋلى سيىر الۋعا بولاتىن. مىنە, احاڭنىڭ ادامگەرشىلىگىنىڭ ۇلگىسى وسىنداي بولاتىن...» (احمەدوۆ ع. تاڭدامالى شىعارمالار جيناعى. ەكىنشى توم. ەستەلىكتەر مەن تاريحي دەرەكتەر. – الماتى: «جىبەك جولى» باسپا ءۇيى, 2005.).

ءماريام حاكىمجانوۆا التى الاش قادىر تۇتقان كەمەڭگەرىمىزدىڭ زۇلمات جىلدارىندا قورقاۋ قوعام­نان كورگەن قياناتىنا كۇيىنەدى. سول ءبىر ەستەن كەتپەس قاس قاعىم ساتتەگى جۇزدەسۋدەن العان ومىرلىك اسەرىمەن بولىسۋىندە قىتىمىر جىلدار ىزعارى ەسەدى: «1935 جىلى كالينين كوشەسى مەن كراسينا كوشەسىنىڭ بۇرىشىندا شاعىن ەكى قاتارلى اق ءۇي بولدى. ول تۋبديس­پانسەر دەپ اتايتىن. ءبىر ۋاقىتتا اپپاق قۋداي كىشكەنتاي شوقشا ساقالى بار, قولىندا قارىنا ىلگەن تاياعى بار مادەنيەتتى وتە ءبىر ماڭعاز ادام ءبىر قولتىعىندا جۋرنالى مەن گازەتى بار كەلدى. اناداي جەردە تىركەلەتىن جەر بار, تىركەلدى. ەشكىم ونى ادام دا دەگەن جوق, وعان ورىن دا بەرگەن جوق. ول كىسى جۇرتتان ورىن دا سۇراعان جوق. سول تىركەلەتىن جەردىڭ مىناداي جەرىندە ءبىر جۋان ەمەننىڭ تۇعىرى جاتىر. سول تۇعىرعا اپارىپ گازەتىنىڭ بىرەۋىن توسەدى. سوعان وتىرىپ, گازەت-جۋرنال قاراپ وتىردى. كوزىندە الگى قىستىرما كوزاينەك كيگەن, ءبىر جاعىندا باۋى بار. احاڭ ەكەنىن بىردەن ءبىلدىم. الدىندا ءبىر رەت كورگەم احاڭدى. ەندى قازىر ويلاپ وتىرسام سوندا اناۋ قيراپ وتىرعان ورىندىقتار بار, سكامەيكالار بار بىرەۋىنە ءبىر ادام تۇرىپ مىناۋ ۇلكەن كىسى مىنا جەرگە وتىر دەگەن جوق قوي. ماڭدايعا باسقان مارعاسقالارىمىزدىڭ ءبىر كەزدە سونداي دارەجەدە جۇرگەنىن دە كوردىك...» (حاليلا وماروۆتىڭ «اتامەكەن» فيلمىنەن).

مۇحامەتجان ابدىحالىقوۆ قالىڭ ەلىن ەلشىلدىك رۋحپەن نارلەندىرگەن ۇستازدىڭ الدىن كورىپ, «مادەنيەت تاريحىنان» ءدارىسىن تىڭداعانىن, اناتوميا-فيزيولوگيادان ح.دوسمۇحامەد ۇلى, ماتەماتيكادان ءا.ەرمەك ۇلى بiلiم­مەن سۋسىنداتقانىن, ولاردىڭ كاسىبي بىلىگى اسقارلى بولعانىن تومەندەگىشە تۇيەدى: «...ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەن كەزiم, بiزگە ماسكەۋدەن لەكتسيا وقۋعا ورىستىڭ پاتوۆ دەيتiن ۇلكەن بiر پروفەسسورى كەلدi. ءوزi ماياكوۆسكيدiڭ دوسى ەكەن. وتە بiلiمدi ادام. «ادام مادەنيەتi» دەگەن تاقىرىپتا لەكتسيا وقىدى. بۇكiل ۋنيۆەرسيتەتكە. بارلىق پروفەسسورلار قاتىناستى. احاڭ دا بولدى. ول كiسi سويلەپ بولعان سوڭ ۇلىقسات سۇراپ ورتاعا احمەت بايتۇرسىنوۆ شىقتى. بايانداماسىن الگi ورىستىڭ وقىمىستىسىنان الدەقايدا ارتىق جاسادى. احاڭ ءسوزiن تامامداعاننان كەيiن جاڭاعى ورىس پروفەسسورى ونىڭ جانىنا جاقىن بارىپ, قولىن الىپ «مەن كوپ نارسەنi بiلمەيدi ەكەم. سiزدiڭ الدىڭىزدا سويلە­گەنiمە كەشiرiم وتiنەمiن» دەپ قۇشاعىنا قىستى...» (ازامات قاسىم. 34 جاستاعى قالا باسشىسى https: //adebiportal. kz/kz/ news/view/ azamat_ kasim_ 34_zhastagi_kala_ basshisi__22642).

الاش اقىلمانىمەن ءۇش رەت ديدارلاسقان دميتري سنەگين ەستەتيكالىق ءتۇيسىنۋىن: «...بۇل ءبىر جاراتىلىسى بولەك – سىرباز, كەربەز, اسا مادەنيەتتى, بىلگىر, سالماقتى, مەيىرىمدى ادام كورىندى ماعان. جازۋشىلار وداعىنداعى جينالىستاردىڭ تورىنەن ورىن بەرىلەتىن. ول بەت ورامالىن بىرەسە وڭ, بىرەسە سول قالتاسىنان سۋىرىپ, كەڭ ماڭدايىن ءسۇرتىپ, پەن­سەنەسىن (كوز اينەگىن) قوزعاپ قويىپ, مۇڭلى, ويلى كوزدەرىن زالعا قاداپ وتىرۋشى ەدى. اللا تاعالا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا تەرەڭ ويلى بىلىممەن بىرگە اجار-كوركىن دە مولىنان سىيعا تارتقان» (مارات مىرزاعۇل «تەلجان شونان ۇلىن ۇمىتقان جوقپىن» (حالىق جازۋشىسى دم.سنەگينمەن سۇحبات ) // تەلجان شونان ۇلى مۇرالارى (شىعارمالار, زەرتتەۋلەر جانە ماقالالار). – الماتى: «ەل-شەجىرە», 2011. 315-بەت) – دەپ تولعاسا, دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ سىني تانىمى: «ۆيدەل احمەتا بايتۋرسىنوۆا ۆ پۋشكينسكوي بيبليوتەكە ەششە ۆ ۋچەنيچەسكيە گودى. ون ۆىستۋپيل تام س رەچيۋ. منە پوكازالوس, چتو ليتسوم ون بولشە سماحيۆاەت نا رۋسسكوگو...» (سمانوۆ ب. پراۆدا, كاك سولنتسە: ەە لادونيۋ نە پريكروەش (بەسەدا س د.ا.كۋناەۆىم) // mysl.kazgazeta.kz›؟p=543) – دەگەنگە سايادى.

ءادي ءشارىپوۆ 1928 جىلى وسكەمەندە ساتىپ العان «ادە­بيەت تانىتقىشتى» كوزدىڭ قارا­شىعىنداي ساقتاپ كەلگەن ءارى ءبىرتۋاردىڭ كوزىن كورگەن اقىن احمەتحان ابىقاەۆتان 1982 جىلى ەستەلىك جازىپ العان كوشەلى جازۋشى. ساناتكەرمەن كازپي-دا 1934 جىلى وقىپ جۇرگەنىندە العاش جۇزدەسۋىن ەسىنەن شىعارماي كەلگەن ول كەيىنگى تولقىن ساناسىنا ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن دارىتتى.

«...وسى جىلداردا مەنىڭ الما­تىداعى اباي اتىنداعى پەدا­گوگيكالىق ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەن كەزىم. ءبىر كۇنى ءبىز وقۋ بىتىسىمەن جاتاقحاناعا بارالىق دەپ دالىزگە شىقساق, ۇزىن ءدالىزدىڭ باسىنداعى تەرەزەنىڭ الدىندا اتجاقتى, اق قارداي اق ساقالدى, كوزىنە كوزىلدىرىك كيگەن ارىقتاۋ كەلگەن ءبىر كىسى ستۋدەنتتەرگە قىزىعا كوز تىگىپ, قۋانىش پەيىلمەن قاراپ تۇردى. ءبىز ءبىر-بىرىمىزدەن «مىنا كىسى كىم بولادى» – دەپ سۇراي باستادىق. بىراق بىردە-ءبىر ستۋدەنت تانىمادى. ءبىر كەزدە ورىس ادەبيەتىنەن ساباق بەرەتىن ميتروفان سەمەنوۆيچ سيلچەنكو (كەيىن اكادەميك بولدى) وڭ جاقتاعى ءبىر اۋديتوريادان شىعا كەلدى. ءبىز بۇرىلىپ بارىپ: – ميتروفان سەمەنوۆيچ, انە ءبىر كىسىنى تانيسىز با؟ – دەدىك. – احمەت بايتۇرسىنوۆ, – دەپ جىميىپ كۇلدى.

– ءا, ەندى تۇسىنىكتى بولدى, – دەپ ءبىز, ءبىر توپ ستۋدەنت اقاڭا جاقىنداپ باردىق تا: «اسسالاۋماعالەيكۇم» – دەدىك. ول كىسىنىڭ ءبىزدىڭ سالەم بەرگەنىمىزگە ريزا بولعاندىعى سونشا, بىزگە, «ۋاعالەيكۋمۇسسالەم», – دەپ ەكى قولىن كەۋدەسىنە باسىپ, باسىن ءيىپ جاۋاپ بەرگەندە, ءبىز جەر­گە كىرىپ كەتە جازدادىق. ارينە, ول كىسىنىڭ ءبىزدىڭ سالەمىمىزدى ءيىلىپ تۇرىپ العانى بىزگە تۇسىنىكتى بولدى. ويتكەنى قاسىنان ءوتىپ جات­قان كوپتەگەن جۇرتشىلىق ۇن­دە­مەي ەسىكتەن شىعىپ جاتتى. ولار دا امانداسپايىق دەمەيدى, قور­قادى...» (قاراڭىز: ءشارىپوۆ ءا., مىڭ­جاساروۆا ك. ەسىمى قايتا جان­عان ەل اعاسى // جۇلدىز. – 1989. – №6).

گۇلنار مىرجاقىپقىزى جاز­بالارىندا توڭىرەگىنە نۇر شاش­قان مارعاسقا بەينەسى ءار قى­رىنان بەينەلەنگەن. «شىندىق شىراعىن» جاعىپ, «الاشتىڭ سونبەس جۇلدىزدارىن» اسقاقتاتقان قاراكوكتىڭ ۇرپاعى گۇلنار اپايدىڭ احمەتتىڭ اتالاس تۋىسى ساكەن قاليقىزىنان (1905 جىلى تۋعان) الىپ بايتەرەكتىڭ تۋعان ولكەسى مەن وسكەن ورتاسى, ۇشقان ۇياسى مەن ءتالىم العان اينالاسى, اكەسى بايتۇرسىن مەن اناسى كۇڭىش, بولار بالانىڭ بەلىن بۋعان ەرعازى, وتارشىلدىق ويرانعا قارسى شىعىپ, ون بەس جىل يتجەككەن قاسىرەتىن كەشىپ قايتقان اقتاس تۇرپاتتى تۋىس-تۋعاندارى, جەڭگەسى بادريسافا حاقىنداعى جاۋھار مالىمەتتەردى قاعازعا ءتۇسىرۋى ەرلىككە تەڭ ونەگەلى ءىس. احمەتتىڭ كىر جۋىپ, كىندىك كەس­كەن قۇتتى مەكەنى اقكولگە جاساعان سوڭعى ساپار بارىسىن شولپان بايسالوۆا-بايتۇرسىنوۆادان دەر كەزىندە جازىپ الۋى دا تەكتىلىك پەن ەستىلىكتىڭ ورەلى ولشەمى.

بەكتۇر ايماۋىتوۆ: «...اكەم جۇسىپبەك «پسيحولوگيا» دەگەن وقۋلىق جازعان. ول كىتاپتى اتامىز احمەت بايتۇرسىن ۇلى ۇستەلىنە ۇنەمى قويىپ وقيتىن, اكەمدى ءبىلىمدى دەپ ەرەكشە قادىرلەيتىن. سول كىتاپتا ادام جانىنا تۇسىرىلگەن جاراقات, جۇرەككە تۇسىرىلگەن سىزات, سودان تۋعان ۇرەي تۋرالى دا كوپ ايتىلعان...» (بەكتۇر ايماۋىتوۆ: «توپاس توعجانوۆتار ءولدى دەگەنگە ءالى سەنبەيمىن!» اقەدىل تويشان ۇلى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. masa.kz // abai.kz/post/15943) – دەپ بۇگىنگىنى وتكەننىڭ بويدى بيلەگەن ۇرەيىمەن ساباقتاستىرادى.

ەستەلىكتەردە پاتشا اباقتىسى, كەڭەس تۇرمەسى قىسىمىن وتكەرە ءجۇرىپ ەلگە قىزمەت ەتۋدەگى يمان كۇشىن «اباقتىدان جايسىز ورىن جوق, وندا دا وتىرىپ جۇمىس ىستەۋگە بولادى» دەپ ادىپتەگەن ءبىلىمپازدىڭ ارحانگەلسكىدەگى ايداۋداعى جىلدارىندا كۇندەلىكتەر جازعانى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر ايتىلادى. جازۋشى جايىق بەكتۇروۆتىڭ ءالىمحان ەرمەك ۇلىنىڭ وزىنەن ەستىگەن اڭگىمەنىڭ ءتۇيىنى مىناداي: «....قايتىپ كەلگەندە ول ءا.بوكەي­حانوۆقا ءبىر قولجازباسىن بەرەدى: «بۇل مەنىڭ ايداۋدا جۇرگەندە جازعان كۇندەلىكتەرىم. ءسىرا, بۇرىن­عى ەڭبەكتەرىمنەن قۇندى بولۋى كەرەك, وسىنىڭ ءبىر داناسىن ءسىز بىردەڭە ەتىپ ءبىر جەرگە ساقتاڭىز. ءبىر داناسىن ايەلىمنىڭ كورپەسىنىڭ استارىنا تىكتىرىپ قويدىم», – دەپتى... ءالىمحان ابەۋ ۇلى اڭگىمەسىن جالعاستىرىپ: «كورپەنىڭ استارىنا تىككەن قول­جازبا جوعالدى عوي, ول كورپە تۇگىلى, احاڭنىڭ قازاق بولىپ كەتكەن ورىس ايەلىنىڭ دە قايدا ۇشتى-كۇيلى بولعانى بەلگىسىز. ال انا ءاليحان اعاسىنا تابىس ەتكەن قولجازباسىن مۇقيات ىزدەسەڭدەر تاباسىزدار. ول احاڭنىڭ اماناتىن بەلگىلى شىعىستانۋشى عالىم, اكادەميك سەرگەي فەدوروۆيچ ولدەنبۋرگكە (1863-1934) تابىس ەتتى...» (بەكتۇروۆ ج. اقيقاتى وسى ەدى... (ەستەلىكتەر). – الماتى: عىلىم, 1995.).

ءيا, بايتۇرسىن اۋلەتى, احمەت مۇراگەرلەرى كوممۋنيستىك وزبىر جۇيەنىڭ قياناتىن شەكتى. اياۋلى اكەسىنىڭ اقتالۋىن ۇزاق جىلدار زارىعا كۇتكەن شولپان بايسالوۆا-بايتۇرسىنوۆا سول ءبىر قارا تۇنەك كۇندەر زوبالاڭىن: ء«الى ەسىمدە, اكەمدى ۇستاپ الىپ كەتكەن 1929 جىلدىڭ يۋن ايى ەدى. ول كەزدە گپۋ-دىڭ كەڭسەسى الماتىداعى وسى كۇنگى كراسين كوشەسىندەگى 64-ۇيدە بولاتىن. قاسىما كىشكەنتاي باۋىرىمدى ەرتىپ سول كەڭسەنى جاعا­لاعانىما بىرنەشە كۇن وتكەن. اكەم­نەن ەش حابار جوق. زىم-زيا جوعال­دى دا كەتتى. قولدان كەلەر جال­عىز تىرلىگىم – تۇرمەنى قۇر ەڭى­رەپ اينالا بەرۋ. ايتەۋىر, نە كەرەك, ءبىر كۇنى اكەمىزدىڭ سۇلباسىن تەمىر تورلى تەرەزەلەردىڭ بىرىنەن كورىپ قالىپ, قۋانعاننان جامىراي ايقايلاپ جىبەرىپپىز. اكەلگەن تاماعىمىزدى قابىلداپ الدى. بوس قايتقان كوستريۋلىمىزدىڭ تۇبىندە جاتقان اكەمىزدىڭ تەر ءيىس سىڭگەن بەت ورامالىن باۋىرىم ەكەۋمىز كەزەك-كەزەك يىسكەپ, ءۇنسىز ەڭىرەيمىز. بۇل داعى تىرشىلىكتىڭ, اكەمىزدىڭ جان اماندىعىنىڭ بەلگىسى ەدى-اۋ!..» (شولپان بايسالوۆا-بايتۇرسىنوۆا. تەمىر توردان تاستالعان جۇلدىزشا // جالىن. – 1989. – №2.) – دەپ ەسىنە الدى.

رەپرەسسيا شىرعالاڭىنا تاپ بولعان احمەت عۇمىرىنىڭ سوڭ­عى جىلدارىنىڭ كۋاگەرى بولعان سامىرات كاكىشەۆ قىر پەرزەنتىنىڭ ارحانگەلسكىگە جەر ايدالۋى, يت جەككەندە باسىنان كەشكەن قيانا­تىن ءوز اۋزىنان ەستىپ, ساناسىنا توقىپتى: «...بىرنەشە كۇن ءجۇرىپ بارىپ پوەزدان تۇستىك تە, بارجاعا ءمىنىپ ەكى كۇن جول ءجۇرىپ, ءبىر اعاشتىڭ جانىنا كەلىپ توقتادىق. تاماق تا, ىشەتىن سۋ دا جوق. توعايدىڭ ىشىن­دە تۇرعان ءبىر سارايلارعا جاياۋ بارىپ تۇنەپ, ەرتەڭىنە تاعى جول­عا جاياۋ شىقتىق. ەل, جۇرت كورىن­بەيدى, ءسويتىپ, ارەڭ دەگەندە ولدىك-تالدىق دەپ ءبىز تۇراتىن لاگەرگە دە جەتتىك. سوندا عانا ءبىزدىڭ ارحان­گەلسكىگە كەلگەنىمىزدى بىلدىك. ءبىز ەل­­­دەن شىققانىمىزدا جاز ەدى, بۇل جاقتا قىس ەكەن. «كيىمىمىز جۇ­قا, بۇل جەردىڭ قىسى وتە قاتتى ەكەن. سونداي قيىن جاعدايمەن ارحانگەلسك لاگەرىندە 29 جىلدان 34 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن قيىن­شىلىقتارىنا كونىپ, تىرشىلىك كەشتىك», – دەپ ەدى قايران احاڭ سول كۇندەردى ەسكە العان بىردە...» (كا­كى­­شەۆ س. احاڭ تۋرالى اقيقات. – الماتى: قازاقستان: شاپاعات, 1992).

ەستەلىكتەردە قيىن قىستاۋ كۇندەرى سىرت اينالماي, ءبىر-بىرى­نە قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان زيالى­لا­رىمىزدىڭ اسىل قاسيەتتە­رىنىڭ زەردەلەنۋى عانيبەت. 1935 جى­لى حالىق اعارتۋ ناركومىندا قۇ­دايبەرگەن جۇبانوۆپەن قاتار ەڭبەك ەتكەن دانابيكە بايقادامقىزىنان د.دوسجانوۆ جازىپ العان ەستەلىكتىڭ ايتارى تەڭىزدەي تەلەگەي.

«...قۇدەكەڭ ماعان كەلىپ: «وسى سەندەر احمەت اعانىڭ ۇيىمەن ارالاسىپ تۇراسىڭدار ما؟» – دەپ سۇرادى. «ارالاسىپ تۇرامىز», – دەدىم. «وندا مىنا ءبىر كىتاپتى احاڭنىڭ ءوز قولىنا اپارىپ بەرشى, نە ايتقانىن كەلگەن سوڭ ايتارسىڭ», – دەدى. قالىڭ كىتاپ قاعازعا وراۋلى ەكەن. كۋرەر بولىپ ىستەيتىن موتيا ەسىمدى قىز بولا تۇرا ماعان سەنىم بىل­دىرگەنىندە ءبىر گاپ بولعانى عوي دەپ جۇگىرىپ الا جونەلدىم. احاڭ­دارىڭ ۆەراندالى وسوبنياك ءۇيى ول كەزدە كاستەكسكايا دەگەن كوشەدە بو­لا­تىن. اۋلادان ەنىپ بارسام احاڭ بىلەگىن سىبانىپ ەدەن جۋىپ جاتىر ەكەن, ىڭعايسىزدانىپ, ءوز-وزىم­نەن ۇيالىپ قالدىم. ء«ا, كەپتەر, كەلدىڭ بە, – دەدى بەلىن جازىپ, – اجەڭ اۋرۋ, ءۇيدى ءوزىم جينايمىن, تاماقتى ءوزىم پىسىرەمىن». مەن وراۋ­لى كىتاپتى ۇسىندىم. احاڭ سۇق ساۋ­ساعىمەن ەرنىن باسىپ, كورشى ەسىكتى نۇسقادى, «پالە بولدى ءبىر», – دەدى, سويتكەنشە بولعان جوق, ەسىك سىقىر ەتە قالدى. اڭدۋشى بولىپ جۇرگەن كورشىسى ەكەن. احاڭ كىتاپتى الىپ بولمەسىنە ەنىپ كەتتى دە ءبىراز­داسىن قايتا شىقتى. «مۇنداي قالىڭ كىتاپتى اۋدارا المايمىن, بۇرىنعىداي ساۋشىلىعىم جوق», – دەدى. كىتاپتى قايتارىپ بەردى. قاي­­تىپ كەلە جاتىپ جاناشىر كىسى­­­لەر, قۇدەكەڭ باس بولىپ اقشا جي­­ناپ, كىتاپتىڭ اراسىنا سالىپ مەن ارقىلى بەرىپ جىبەرگەن-اۋ دەپ وي­­لا­دىم. بولعان وقيعانى بايان­داپ, قۇدايبەرگەن اعاعا كىتابىن قاي­­تا اكەلىپ بەردىم...» (دوسجانوۆ د. اباقتى. – الماتى: قازاقستان, 1992.).

ءتۇيىپ ايتقاندا, ەل قورعانى, الەۋمەت قىزمەتكەرى, ۇلت ۇستازى, عىلىم ساڭلاعى, قالام قايراتكەرى, اۋلەت تىرەگى بولا بىلگەن عۇلامانىڭ جارقىن بەينەسىن قاستەرلەۋىمىزدەگى تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتەتىن ەستە­لىكتەردەن الار ءتالىم مەن تاعىلىم سارقىلماق ەمەس.

ساعىمباي جۇماعۇل,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى