سولومون ارالدارى: قحر قاۋىپسىزدىك ءۇشىن قاجەت

قىتاي-سولومون ارالدارىنىڭ اراسىنداعى «جاسىرىن» كەلىسىم اشكەرەلەنگەننەن كەيىن سولومون ارالدارىنىڭ تۇراقتى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى كوللين بەك بريتاندىق The Guardian گازەتىنە العاش بولىپ سۇحبات بەردى. ول قىتايمەن كەلىسىم تىنىق مۇحيتىنداعى ەلدىڭ دامۋى ءۇشىن قاجەتتى ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا جاسالعانىن ايتتى. كوللين بەك سولومون ارالدارى بۇگىندە ىشكى قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلىپ تۇرعانىن جەتكىزدى, ونىڭ ىشىندە حالىق سانىنىڭ ءوسۋى ەكونوميكاعا اسەر ەتىپ وتىرعانىن ايتتى. «بىزدە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى وزەكتى ماسەلە, ەلدە جاستار سانى كوپ, جىل سايىن 18 مىڭعا جۋىق جاس جۇمىس ىزدەپ سابىلادى. ال ولاردىڭ بارلىعىن جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك جوق», دەدى ول سۇحباتىندا. سونىمەن قاتار ول وتكەن جىلى حونيار قالاسىندا ءۇش ادامنىڭ ولىمىنە اكەلگەن جاپپاي تارتىپسىزدىك جۇمىسسىزدىق پەن ەل پرەمەر-ءمينيسترى ماناسسە سوگاۆەردىڭ ساياساتى مەن باسشىلىعىنا حالىقتىڭ كوڭىلى تولماۋىنىڭ ناتيجەسىندە ورىن العانىن ايتتى.

سولومون ارالدارىنىڭ تۇراقتى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى كوللين بەكتىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەلدىڭ كەلىسىمى «قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ» جانە «ادامداردىڭ ءومىرىن قورعاۋ» ماق­ساتىندا سولومون ارالدارىنا قىتاي­دان «پوليتسيا, قارۋلى كۇش­تەر, اسكەري قىزمەتكەرلەر جانە باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن» شا­قىرۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى. ال وپپو­زي­تسيالىق ساياساتكەرلەر سولومون ارال­دارى قىتايدىڭ قارۋلى پوليتسياسى مەن اسكەري قىزمەتكەرلەرىن دەموكراتيالىق نارازىلىقتى باسىپ-جانشىپ, بيلىكتى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن پايدالانۋى مۇمكىن دەپ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. بىراق كوللين بەك مۇنى بولدىرمايتىنىن ايتادى. ول حالىقارالىق قاۋىمداستىققا الاڭداۋعا نەگىز جوق ەكەنىن ايتىپ, سولومون ارالدارى قىتايدىڭ ەلدە تۇراقتى اسكەرلەرىن كىرگىزۋگە رۇقسات بەرمەيتىنىن قايتالادى. «بۇل كەلىسىمنىڭ اسكەري بازا قۇرۋعا ەش قاتىسى جوق», دەدى ول. سولومون ارالدارىنىڭ وپپوزيتسيا جەتەكشىسى مەتيۋ ۋەل بۇل ەكى جاقتى كەلىسىم تۋرالى العاش رەت 2021 جىلدىڭ ورتاسىندا دەرەككوزدەن بىلگەنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, مامىلەگە پرەمەر-مينيستر ماناسسە سوگاۆەر سەنىم ارتقان وكىلدەردىڭ شاعىن توبى قاتىسىپ, كەلىسسوز بارىسى قۇپيا ساقتالعان. ەكى جاقتى مامىلە جوباسىندا قىتايعا «كەمەلەرگە كىرۋگە, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى تولىقتىرۋعا جانە قىتايلىق اسكەري كەمەلەردىڭ سولومون ارالدارىندا ايالداپ, ءارى قاراي وتۋگە» مۇمكىندىك بەرەتىن ەرەجە بولعاننان كەيىن حالىقارالىق قاۋىمداستىق الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ەدى. ونى كوللين بەك «ماسەلەن, تابيعي اپات بولا قالسا, ونىڭ سالدارىن ىزدەستىرگەننەن گورى قاي ء«ورت ءسوندىرۋ بولىمىنە» جۇگىنەتىنى ماڭىزدى, وسىعان نازار اۋدارۋ قاجەت. ءبىز شىندىعىنا كەلگەندە ەل بەتپە-بەت كەلەتىن ماسەلەلەردى الدىن الۋ شارالارىن قاراستىرۋىمىز كەرەك», دەدى كوللين بەك.

سولومون ارالدارى سوڭعى جىلدارى تەڭىز دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە بايلانىستى بەس ارالىنان ايىرىلدى. «بۇگىندە ءبىز 2,7-3 گرادۋسقا (جاھاندىق جىلىنۋ) جاقىنداپ قالدىق. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل كوپتەگەن ارالىمىزدى سۋ استىندا قالدىرۋ, ەكونوميكاعا, تۋريزمگە, بالىق شارۋاشىلىعىنا اسەر ەتۋ دەگەندى بىلدىرەدى. مۇنداي تابيعي وزگەرىستەرمەن كۇرەسۋ ءبىر عانا ارالدىڭ قولىنان كەلمەيدى. وزگە ەلدەردىڭ كومەگى اۋاداي قاجەت. سەرىكتەس, تىلەۋلەس ەلدەردىڭ كوپ بولعانى جاقسى», دەدى كوللين بەك ەلدەگى ەكولوگيالىق ماسەلەگە توقتالىپ.

كوللين بەك سونداي-اق حالىق­ارا­لىق قاۋىمداستىقتىڭ مامىلە قۇجاتىنا جاساعان ساراپتامانىڭ نەگىزسىز ەكەنىن ايتتى. «نەگىزى ايماق­تاعى باسقا دا كەلىسىمشارتتارعا ەشكىم قاراپ وتىرعان جوق. نەگە؟ بىزدە تىنىق مۇحيتى تۋرالى ايتاتىن ءارتۇرلى اليانستار بار, بىراق ءبارى تىنىش وتىر», دەدى ول اقش, اۋستراليا, ءۇندىستان جانە جاپونيا اراسىنداعى Quad تورتتىك توبىن, سونداي-اق Five Eyes-تى قۇرايتىن كانادا, جاڭا زەلانديا, اۋستراليا, اقش جانە ۇلىبريتانيا وداعىن جىپكە ءتىزىپ. «حالىقارالىق قاتىناستاردا شىن مانىندە ماڭىزدى نارسە – تەڭدىك پەن ادىلدىك. سوندىقتان ەگەر ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋ باسقالاردىڭ يگىلىگى ءۇشىن بولسا, ونداي كەلىسىم قاي ەلگە بولماسىن كەرەك. قىتايمەن قاۋىپ­سىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىن­دەگى كەلىسىم­دەرىمىزدىڭ ۇقساس ەكەنىن ارقاشان قايتالاپ ايتامىن. ماسەلەن, بىزدە تەك قىتايمەن عانا ەمەس, اۋستراليامەن دە قاۋىپسىزدىك تۋرالى ەكىجاقتى كەلىسىم بار. سونىمەن قاتار تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى ايماقتىق (قاۋىپسىزدىك) قۇرىلىمى دا بار», دەپ قوستى ول.

وپپوزيتسيالىق دەپۋتاتتار مەن باق-تىڭ تاباندى تالاپتارىنا قاراماستان, مامىلە ءماتىنى كوپشىلىككە جاريا ەتىلمەدى. ۇكىمەت مامىلەنى جاريا ەتە مە دەگەن سۇراققا كوللين بەك: «بۇل شىنىمەن ەكى ۇكىمەت, ەكى مەملەكەت اراسىنداعى كەلىسىم. سوندىق­تان بۇل ءىس جاريا ەتىلسە دە قوس ۇكى­مەت ارا­سىنداعى ماسەلە بولىپ قالا بەرە­دى», دەدى. ول كەلىسىمنىڭ تەڭدىك­كە, ەگە­مەندىكتى قۇرمەتتەۋگە جانە ءار ەلدىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپاۋعا نەگىز­دەل­گەنىن باسا ايتتى. «قىتاي­مەن قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتى­ماق­تاستىعىمىز تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى سولومون ارالدارىنىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋىنا قۇرمەتپەن قارايتىنىن ايتقىم كەلەدى», دەپ قورىتىندىلادى سۇحباتىن سولومون ارالدارىنىڭ تۇراقتى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى.

اۋستراليا, جاڭا زەلانديا جانە اقش بۇل كەلىسىم قىتايعا اۋستراليانىڭ شىعىس جاعالاۋىنان 2000 كم قاشىقتىقتا اسكەري بازا قۇرۋ­­عا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ كۇدىك­­تەنىپ, قاتتى الاڭدايتىنىن مالىمدەدى. ويتكەنى ءماتىن جوباسىندا قىتايعا «كەمەلەرگە كىرۋگە, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى تولىقتىرۋعا جانە قىتايلىق اسكەري كەمەلەردىڭ سولومون ارالدارىندا ايالداپ, ءارى قاراي وتۋگە» رۇقسات بەرىلگەن.

«بۇل كەلىسىم اۋستراليا ءۇشىن ەڭ ۇلكەن ماسەلە», دەپ پىكىر ءبىلدىردى اۋستراليانىڭ سولومون ارالدارى بويىنشا بۇرىنعى جوعارعى كوميسسارى دجەيمس باتلي. ال قىتايدىڭ جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىگى The Guardian باسىلىمىنا: ء«بىز سولومون ارالدارىندا اسكەري-تەڭىز بازاسىن سالۋعا مۇددەلى ەمەسپىز» دەدى. اۋستراليانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى سكوتت مورريسون دا سەنىمدى بولىپ, «سولومون ارالدارىندا ەشبىر اسكەري بازالاردى قابىلدامايتىنىن» انىق ايتقان ەدى. الايدا ونىڭ ورىنباسارى كەلىسىم سولومون ارالدارىنىڭ «كىشكەنتاي كۋباعا» اينالۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتتى. بارنابي دجويس: «ەگەر قىتاي تابىسقا جەتسە, وندا اسكەري بازا قۇرا الادى» دەپ مالىمدەگەن بولاتىن.

سولومون ارالدارىنىڭ تۇرعىن­دارى دا ەلىندە اسكەري-تەڭىز بازا­سى­نىڭ بوي كوتەرۋىن قۇپتامايدى. «حالىق ەگەمەندىككە نۇقسان كەلەدى دەپ قورقادى. ونىڭ ۇستىنە بۇگىندە تۇرعىندار الەۋمەتتىك نارازىلىق, بيلىككە دەگەن سەنىمسىزدىك, ساياسات­كەرلەردىڭ ءتسينيزمى جانە ت.ب. ماسە­لەلەرگە «اشۋلى», دەدى دجەيمس باتلي. سونىمەن قاتار ول سولومون ارال­دارى الدەقايدا ماڭىزدى گەوستراتەگيالىق باسەكەلەستىككە تاپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ال سولومون ارالدارىنىڭ بەلسەندىسى دجوردجينا لەپينگتىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى جاستار بۇل كەلىسىم ۇكىمەتكە نارازىلىقتاردى باسۋ سياقتى ساياسي ماقساتتار ءۇشىن قىتاي اسكەرىن شاقىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن ويدا ەكەنىن ايتادى. قازىردە «قىتايمەن قاۋىپسىزدىك تۋرالى كەلىسىم بارلىق الەۋمەتتىك جەلىلەردە, اسىرەسە Facebook-تە ءجيى قوزعالاتىن تاقىرىپقا اينالعاندىقتان, مەن 16 جاستان اسقان كوپتەگەن جاستىڭ «بۇل ۇكىمەتتىڭ ءوز ارمياسى» دەگەن ستاتۋستار مەن پىكىرلەر جاريالاعانىن كوردىم», دەدى دجوردجينا لەپينگ.

قىتاي سىرتقى ىستەر مينيستر­لىگىنىڭ رەسمي وكىلى ۆان ۆەنبيننىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىم «تەڭدىك پەن ءوزارا تيىمدىلىك» پرينتسيپىنە نەگىزدەلگەن. قىتاي مەن سولومون ارالدارىنىڭ قاۋىپسىزدىك ىنتىماقتاستىعىنىڭ ماقساتى سولومون ارالدارى مەن وڭتۇستىك تىنىق مۇحيتى ايماعىنىڭ ورتاق مۇددەسىنە ساي كەلەتىن سولومون ارالدارىندا الەۋمەتتىك تۇراقتى­لىق پەن ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىق­قا قول جەتكىزۋ بولىپ تابىلا­دى» دەدى ول. بىراق بۇل كەلىسىم ەل­دەگى ىشكى تارتىپسىزدىكتەردى تۋدىرۋى مۇمكىن دەگەن الاڭداۋشىلىق دا بار, ويتكەنى سولومون ارالدارى وپپوزيتسياسىنىڭ جەتەكشىسى مەتتيۋ ۋەل, بۇل كەلىسىم تايۆاننان قىتايعا ديپلوماتيالىق كوشۋدى قول­دامايتىن حالىق سانى كوپ پروۆينتسياسى «مالايتاعا باعىت­تالعان» دەپ سانايدى. «قازىرگى مالايتاداعى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, مەن ونداعى حالىقتىڭ بۇل كەلىسىمدى وزدەرىنە باعىتتالعان «قارۋ» دەپ قابىلدايدى دەپ قاتتى الاڭداپ وتىرمىن. دەمەك, بۇل ەلدىڭ بىرلىگىنە جانە ىشكى تۇراقتىلىعىنا قاۋىپ كەلتىرەرى ءسوزسىز», دەدى مەتتيۋ ۋەل.