سۋرەتتەردە: قالي جانتىلەۋوۆ; باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەي قورىنداعى قالي جانتىلەۋوۆتىڭ دومبىراسى. كۇيشى بۇل دومبىرانى 1945-1976 جىلدار ارالىعىندا ۇستاعان.
قالي جانتىلەۋوۆتىڭ ءومىر جولىن سارالاپ قاراسا, كوپتەگەن زامانداسى سياقتى ۇلكەن ساحناعا شىققانعا دەيىن جانە كەيىن دەپ بولۋگە بولادى ەكەن.
دەيىن
جانتىلەۋدىڭ قاليى 1902 جىلى بۇرىنعى ىشكى بوكەي ورداسى, قامىس-سامار قيسىمى, №10 اۋىلدا دۇنيەگە كەلىپتى. اكەسى بايدىڭ مالىن باققان جوق-جىتىك ادام ەكەن. قاليدىڭ باقتىگەرەي, ءادىل اتتى اعالارى بولعان. «باسقا باۋىرلارىنا قاراعاندا قالي سوتقارلاۋ, ونەرگە دە جاسىنان قۇمار بولىپ وسەدى. التى جاسىندا قولىنا دومبىرا ۇستاپ, جەڭىل اۋەن تارتادى. جاستايىنان ىزدەنىپ, ەلدەگى توعايباي, جۇماتاي, الاباستىڭ قاليى, تولەپبەرگەن, مەكەتاي سياقتى دومبىراشىلاردان قۇرمانعازىنىڭ «تەرىس قاقپاي», «اداي», «تۇرمەدەن قاشقان» كۇيلەرىن ۇيرەنەدى. بوزبالا شاعىندا قاليدىڭ انشىلىك اتى دا شىعا باستايدى. مۇسا دەگەن بولىس ونەرلى جاستى وزىنە دەلبەشى قىلىپ, توعايباي دەگەن دومبىراشىنى كومەكشى ەتىپ, بارعان جەرىندە ءان سالدىرىپ, كۇي تارتقىزىپ جۇرەدى. ول كەزدە قالي «وي, تەنتەك», ء«اراينام», «ۇلكەن ايداي», «كىشى ايداي» اندەرىن شەبەر ورىندايتىن. توعايبايمەن بىرگە جۇرگەن كەزىندە قالي ودان كوپ كۇي ۇيرەنەدى» دەپ جازادى قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنىڭ پروفەسسورى مىندەتىن اتقارۋشى تمات مەرعاليەۆ ءوز ەستەلىگىندە.
ء«انشى بالا» قاليدىڭ ءومىرىن كۇرت وزگەرتكەن ءبىر وقيعانى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, پروفەسسور قارشىعا احمەدياروۆ جازىپ قالدىرعان. ول بۇل اڭگىمەنى ۇستازىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن:
«12-13 جاس كەزىمىزدە وقاپ (قابيعوجين) ەكەۋىمىز ءبىر تايلاققا مىنگەسىپ, قازىرگى تايپاق اۋىلى, اندرەي بازارىنا باردىق. تايلاقتى ساتىپ, العاشقى رەت كوستيۋم كيدىك. وسىنداي كوڭىلدى تۇرعان شاعىمىزدا اربا جەككەن اق ىنگەندى جەتەكتەگەن ءبىر جىگىت بازاردى ارالاپ, كەشكە دينا مەن مامەننىڭ كۇي تارتىسى بولاتىنىن حابارلاپ ءوتتى. ارباعا بيدايىق سالىپ, ۇستىنە تەكەمەت تاستاعان, ونىڭ ۇستىندە مالداسىن قۇرىپ, قولىنا ۇكىلى دومبىرا ۇستاعان دينا وتىر ەكەن. ەل-جۇرت ورامالعا ءتۇيىپ اقشا لاقتىرىپ جاتىر. كەشتە وقاپ ەكەۋىمىز كۇي تارتىس وتەتىن الگى باي ادامنىڭ ۇيىنە كەلىپ, ۇلكەن ونەرگە كۋا بولدىق.
ءبىرىنشى بولىپ دينا قولىنا دومبىرا الدى, ەكى قولدىڭ قۇبىلمالى قاعىس, قيمىلدارىمەن تىڭداۋشىلارىن تاڭعالدىردى. ءبىراز ۋاقىت كۇي سايىستان سوڭ دينا ءۇيىنىڭ جاعدايىمەن جول ءجۇرىپ كەتتى. ايەل بالاسىنا تاعدىر وسىلاي بۇيىرعان عوي. ال مامەن بايسالدى باپپەن تاڭعا كۇي تارتىپ, كوپشىلىك كاۋسارىن ءبىر كەنەلتتى...»
مىنە, سول كۇننەن باستاپ وقاپ پەن قالي ءان سالۋدى قويىپ, كۇيگە كوشىپتى. قاليعا ناعاشى بولىپ كەلەتىن مامەن جيەنىنەن بىلگەنىن اياماعان. مامەننىڭ ءوز شىعارمالارى – «17 جىل», «اقشولپان», «قايعىلى قارا» بىزگە وسى قالي ارقىلى جەتكەن.
زەرتتەۋشىلەر كۇيشىنىڭ 1925 جىلدان باستاپ اتقا ءمىنىپ, اۋىلدا جاڭا قۇرىلعان وكىمەتكە بەلسەنە قىزمەت ەتكەنىن, جۇرگەن جەرىندە جاستار اراسىندا ويىن-ساۋىق ۇيىتقىسى بولعانىن جازادى. وسىلايشا 1930 جىلدارى قاليدىڭ ناعىز دومبىراشىلىق اتى ەل اراسىنا كەڭ تارايدى. 1934 جىلى قازاقستاندا ونەر شەبەرلەرىنىڭ ءبىرىنشى بايقاۋى وتكەندە بالا دوسى وقاپ قابيعوجين ەكەۋى بايگەگە قاتار ءتۇسىپتى. ءبىر قىزىعى, ورالداعى ىرىكتەۋدە كۇي ونەرىنەن وقاپ ءبىرىنشى ورىن السا, سول 1934 جىلى الماتىدا وتكەن ونەرپازداردىڭ 1-سلەتىندە قالي ۇزدىك شىعىپتى.
«مەنىڭ استاناعا بارىپ, ەلگە تانىلۋىما سول كەزدەگى اۋىلكەڭەس توراعاسى بەگەشوۆ قۇسپاننىڭ ىقپال, كومەگى مول بولدى», دەپ ەسكە الادى ەكەن قالەكەڭ كەيىن.
كەيىن
قالي جانتىلەۋوۆ ءومىرىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى وسىلاي باستالعان.
«مىنە, ماۋسىمنىڭ 14 كۇنى ءبىرىنشى رەسپۋبليكالىق بايقاۋ باستالىپ تا كەتتى. دراما تەاتردىڭ ساحناسىنان نەبىر بالتاڭداي انشىلەر مەن بارماعى مايىسقان كۇيشىلەر ءوتىپ جاتىر. كەزەك قاليعا دا كەلدى. ول دومبىراسىن ءسال كوتەرىڭكىرەپ بۇرادى دا «اداي» كۇيىن ەكپىندەتە تارتا جونەلدى. زال ءىشى ۇشقان شىبىننىڭ دىبىسى ەستىلەتىندەي تىم-تىرىس. كەڭ دالادا ەركىن جورتقان ات تۇياعىنىڭ ءدۇبىرى مە, زورلىقشىلدارعا دەگەن حالىقتىڭ ىزالى ءۇنى مە, ايتەۋىر دومبىرانىڭ كومەيىنەن سان قۇبىلعان جىگەرلى قاتقىل ءۇن ءۇستى-ۇستىنە توگىلىپ جاتىر. زالدى كەرنەپ سامعاعان كۇي سازى قالىقتاپ بارىپ بىتكەن كەزدە تىڭداۋشىلار دۋ ەتە ءتۇستى. ءۇستى-ۇستىنە سوعىلعان قولدار قايتا شاقىرىپ, قاليدى ساحنادان جىبەرمەي قويدى. قازىلار مۇشەلەرى دە (سىنشىلار القاسى) قاليدىڭ دومبىراشىلىق ونەرىنە رازى بولدى», دەپ جازادى تمات مەرعاليەۆ.
قاليدىڭ اسقان ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى جايلى اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ ءوزى: «قالي – بورانداتقان تەز ەكپىندى كۇيلەردىڭ ورىنداۋشىسى. «اداي», «تەرىس قاقپاي» سياقتى كۇيلەردى ءالى كۇنگە قاليدىڭ وزىندەي ەشكىم تارتا المايدى دەسەك وتىرىكشى بولمايمىز. ول سونىمەن قاتار, «بالامايسان», «ناۋايى» سياقتى اندەتكەن كۇيلەردى دە سىزىلتىپ-اق ورىندايدى», دەپ جازعان ەدى. بايقاۋدا ءبىرىنشى, ەكىنشى ورىن العان دومبىراشىلاردان 25 كىسى فيلارمونيادا قۇرىلعان انسامبلگە قالدىرىلدى. بۇل وركەستردى احمەت جۇبانوۆتىڭ ءوزى باسقاراتىن ەدى. ايتا كەتەيىك, سول ۇجىم كەيىن قازاقتىڭ قۇرمانعازى اتىنداعى اكادەميالىق حالىق اسپاپتارى وركەسترىنە اينالدى.
كۇيشىنىڭ الماتىعا كەلۋىمەن ونىڭ ۇستازدىق قىزمەتى دە باستالىپتى. «قازاقستاننىڭ ءتورت بۇرىشىنان جينالعان دومبىراشىلاردىڭ بارىنە ۇستاز بولدى», دەيدى قاليدىڭ شاكىرتى, كەيىن اتاقتى ونەر قايراتكەرىنە اينالعان قارشىعا احمەدياروۆ. جاسى 30-دان اسقان شاعىندا عانا كاسىبي ونەر ورتاسىنا كەلگەن قالي جانتىلەۋوۆ نوتا ساۋاتىنا, كاسىبي جولعا تەرەڭ بويلاعان. «قالەكەڭنەن ساباق العان قازاق ونەرىنىڭ قايماقتارى شامعون قاجىعاليەۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ, ەركەعالي راحماديەۆ, حابيدوللا تاستانوۆ, قۇبىش مۇحيتوۆ, فۋات مانسۇروۆ دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيگە كۇي بۇلاعىنىڭ تۇنىعىنان ءنار العاندىقتان جەتكەنى دە اينا قاتەسىز دالەل» – بۇل قارشىعا اعامىزدىڭ باعاسى.
بۇدان كەيىن قالەكەڭنىڭ الدىن كورگەندەر قاتارىندا – رۇستەمبەك وماروۆ, ءازيدوللا ەسقاليەۆ, رىسباي عابديەۆ, باقىت قارابالينالار اتالسا, 1970 جىلدارى قارشىعا احمەدياروۆ, ءشامىل ابىلتاەۆ, سادۋاقاس بالماعامبەتوۆ, ايتجان توقتاعان سەكىلدى مىقتىلار قالي جانتىلەۋوۆتىڭ تىكەلەي شاكىرتى اتانىپ, 20-دان استام كۇيدى كۇيشىنىڭ وزىنەن الىپتى. قالەكەڭنىڭ الدىن كورگەن كەيىنگى بۋىن تۇياق شامەلوۆ, ابدۋلحاميت رايىمبەرگەنوۆ, كاريما ساحارباەۆا, ايگۇل ۇلكەنباەۆالاردىڭ دا وسالى جوق قوي.
قاليدىڭ قازاسى
كۇيشى قالي جانتىلەۋوۆ ءماندى دە ماعىنالى, ۇزاق ءومىر سۇرگەن ادام. 1942 جىلى رەسپۋبليكانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى اتاندى. 1954 جىلى قازاق كسر-ءىنىڭ حالىق ءارتىسى اتاعىن الدى. «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ءومىرىنىڭ سوڭىندا ءوز قالاۋى بويىنشا تۋعان جەرى – جاڭاقالا وڭىرىنە كەلىپ, اۋىلدا تۇردى. 90 جىلدىق تويىنىڭ بەل ورتاسىندا ءوزى بولىپ, ەل-جۇرتىنىڭ قۇرمەتىن كوردى. 1993 جىلى ومىردەن وتكەن كەزدە قارت كۇيشىنى اقىرعى ساپارىنا اتتاندىرۋ ەرەكشە سالتاناتپەن ءوتىپتى.
«1993 جىلى ومىردەن وتكەندە ۇستازىمدى سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالدىم. ورال قالاسىندا مۋزىكا ۋچيليششەسىندە مەملەكەتتىك ەمتيحانعا كەلگەن ەدىم. تاڭعى 6-دا سول كەزدەگى وبلىس اكىمى جاقىپوۆ قابيبوللا تەلەفون شالىپ, قالەكەڭنىڭ دۇنيە سالعانىن ەستىرتتى. الماتىدان وركەستردىڭ باس ديريجەرى جانە كوركەمدىك جەتەكشىسى ايتقالي جايىموۆ باستاعان توپ كەلدى. كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولسىن دەپ جازىپ وتىرمىن: قالەكەڭدى جەرلەگەن قارالى جيىننىڭ ءوزى ۇلى كۇيشىگە ۇلكەن قۇرمەتتى كورسەتتى», دەپ ەسكە الادى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, پروفەسسور قارشىعا احمەدياروۆ.
...قوس ات جەككەن ارباعا قالەكەڭنىڭ سۇيەگى سالىنىپ, قارالى كوش قابىرگە قاراي جىلجىدى. كوش باسىنداعى پار اتتىڭ جەتەگىندە تۇل ەرتتەلگەن تاعى ءبىر سايگ ۇلىك ىلەستى. بوس ەردىڭ قاسىنا قارت كۇيشىنىڭ تالاي جىلعى سەرىگى – ە.رومانەنكو جاساعان الت دومبىراسى ىلىنگەن. قارالى حالىق زيرات باسىنا جەتكەندە بار جاساۋىمەن تىگىلگەن كيىز ءۇي كورىندى. قارت كۇيشىنىڭ اقىرەت ساپارى وسىلايشا ۇلتتىق ناقىشپەن, سالت-داستۇرمەن كومكەرىلىپ جاتتى. مارقۇمنىڭ دەنەسى ماڭگى مەكەنىنە جايعاسىپ, جەرلەنگەن سوڭ حالىق قارشىعا احمەدياروۆتان كۇي سۇرادى. قارشەكەڭ قارا دومبىرانى قولعا الىپ, داۋلەتكەرەيدىڭ «جىگەرىن» جىلاپ وتىرىپ تارتىپتى. «سول كەزدەگى حالىقتىڭ ىقىلاسىن وسى كۇنگە دەيىن سەزىنەمىن. كۇيشىگە تۋعان جەردىڭ, حالىقتىڭ, تىڭداۋشىسىنىڭ ىقىلاسىنان ارتىق نە بار!», دەپ جازدى كەيىن ەستەلىگىندە پروفەسسور.
مۋزەيدەگى دومبىرا
بۇگىندە جاڭاقالا اۋىلىنداعى بالالار ساز مەكتەبى قالي جانتىلەۋوۆتىڭ اتىندا. ءتىرى كەزىندە ءوزى تۇرعان كوشەگە دە قالەكەڭنىڭ ەسىمى بەرىلدى. اۋدان ورتالىعىنداعى كۇيشىلەر اللەياسىندا قۇرمانعازى, دينا باستاعان كۇي الىپتارىنىڭ قاتارىندا ءمۇسىنى دە تۇر. 2002 جىلى كۇيشىنىڭ عاسىرلىق مەرەيتويى قۇرمەتىنە جاڭاقالادا رەسپۋبليكالىق كۇيشىلەر بايقاۋى ۇيىمداستىرىلدى. سول جيىنعا ارنايى كەلگەن ايگىلى ءابىش كەكىلباي:
– قازاقستاندا قالا كوپ, جاڭاسى بار, ەسكىسى بار, بىراق جاڭاقالاداي جەر جوق. ويتكەنى قاق تورىندە قازاقتىڭ بەس ۇلى كومپوزيتورى تۇرعان بىردە-ءبىر قالا اۋستريادا دا, گەرمانيادا دا, پولشادا دا جوق. مەن ءبىراز ەلدى ارالادىم. بەتحوۆەن جالعىز تۇر. گايدن جالعىز تۇر. موتسارت جالعىز تۇر. قازاق دالاسىنداعى كۇيدىڭ استاناسى – جاڭاقالا! – دەپ شابىتتانا شالقي سويلەگەن ەدى-اۋ!
...ورال قالاسىنداعى باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە كىرگەن ادام قازاقتىڭ ۇلى كۇيشىلەرىنىڭ ساۋساق تاڭباسى قالعان دومبىرالار ءمۇيىسىن كورەر ەدى. وسى مۇيىستە يەسىن ماڭگى جوقتاپ تۇرعان مۇڭدى اسپاپتىڭ ءبىرى – قالي جانتىلەۋوۆتىكى.
– ءالى ەسىمدە, 1977 جىلى مۋزەيدىڭ تاپسىرماسىمەن الماتى قالاسىنا باردىم. سول ساپاردا قالي اعايدىڭ ۇيىنە بارىپ, وسى دومبىراسىن الىپ ەدىك. مۇنى قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكالىق اسپاپتارىنىڭ مايتالمان شەبەرى قامار قاسىموۆ جاساعان. ءۇنى عاجاپ! قالەكەڭ ول دومبىرانى ءبىزدىڭ قولىمىزعا ءبىرجولاتا ۇستاتاردا, جان جولداسىمەن قيماي قوشتاسىپ, سوڭعى رەت كۇي تارتىپ بەرۋگە ىڭعايلانا بەردى. كىشكەنە ءسابي نەمەرەسى جانىندا بالبىراپ ۇيىقتاپ جاتقان. كەمپىرى: «ەي, بالانى وياتاسىڭ عوي... قويساڭشى!» دەپ توقتاۋ سالعىسى كەلىپ ەدى. «ەشتەڭە ەتپەس» دەگەندەي ىم قاقتى دا دومبىرانىڭ قۇلاعىن بۇرادى. بۇل كۇيشىنىڭ شاۋ تارتقان شاعى ەدى. بىراق دومبىرا قاعىسىنا قاراعاندا, جاسى جەتپىستەن استى دەيتىن ەمەس. ءبىر كورگەندە دومبىراعا ۇيلەسە قويمايتىنداي گۇرزى قولدارى, سالالى ساۋساقتارى كوز الدىمدا كۇرت قۇبىلىپ, جۇيتكي جونەلدى. قۇرمانعازىنىڭ «امان بول, شەشەم, امان بول», مامەننىڭ «قاراجان حانىم» كۇيلەرىن تارتتى, – دەپ ەسكە الادى بۇگىندە ورال قالاسىندا تۇراتىن مۋزەي سالاسىنىڭ ارداگەرى سارا تاناباەۆا.
P.S. بيىل باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جاڭاقالا اۋدانىندا قازان ايىندا كۇيشى-دومبىراشى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى قالي جانتىلەۋوۆتىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋعا ارنالعان ء«دۇلدۇل دومبىرا» اتتى رەسپۋبليكالىق دومبىراشىلار بايقاۋى وتەدى. حالقى قاليدى ۇمىتپايدى.
باتىس قازاقستان وبلىسى
