ابايدىڭ سارا جولى

«قازاقتىڭ باس اقىنى – اباي قۇنانباەۆ» دەپ احمەت بايتۇر­سىن­ ۇلى تەككە ايتقان جوق. ول قازاق ادە­بيە­تىنىڭ نەگىزىن قالادى. ءمانى مەن مازمۇنىن تولىقتىردى.

«ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى,

ءسوز ساراسى,

قيىننان قيىستىرار ەر داناسى.

تىلگە جەڭىل, جۇرەككە جىلى ءتيىپ,

تەپ-تەگىس, جۇمىر كەلسىن

اينالاسى», –

دەپ ءوزى ايتپاقشى, ول ولمەس ولەڭ مەن قازاققا قاجەتتى قارا ءسوزدىڭ قالاي جازىلاتىنىن ۇيرەتتى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىمەن ارنايى اينالىسىپ, عىلىمي ەڭبەك جازباسا دا, ونىڭ قالامىنان تۋعان كەز كەلگەن تۋىندىنى ادامزاتتى تاربيەلەۋدىڭ قۇرالى رەتىندە پايدالانۋعا ابدەن بولادى. سەبەبى ول شىعارمالاردىڭ ءتالىم-تاربيەلىك ءمانى زور, تاعىلىمدىق ماڭىزى مول, ۇلگى-ونەگە تۇتار تۇسى كوپ. مىسال ءۇشىن ءبىر عانا «سەگىز اياق» ولەڭىن تالداپ كورەيىكشى. سوندا ءبىزدىڭ بۇل سوزىمىزگە كوزىڭىز جەتە تۇسەدى. نەگىزى, اباي بۇل شىعارماسىن ابدەن تولىسقان شاعىندا, ياعني 1889 جىلى جازعان ەكەن. ولەڭ 25 شۋماقتان تۇرادى. بۇل ولەڭگە كورنەكتى جازۋشى ءھام عۇلاما عالىم مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى: « ۇلى اقىننىڭ جازۋشىلىق ەڭبەگىنىڭ ورتا تۇسىندا تۋعان ۇلكەن ءبىر بەلدەي ءارى مول, ءارى بار جاعىنان كوركەم كەلىستى شىققان زور شىعارمانىڭ ءبىرى», – دەپ جوعارى باعا بەرگەن. سوندىقتان باس اقىننىڭ «سەگىز اياق» ولەڭىن «اباي شىعارمالارىنىڭ شىڭى» دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ەندى ولەڭگە كەزەك بەرەيىك:

«باسىندا مي جوق,

وزىندە وي جوق,

كۇلكىشىل كەردەڭ ناداننىڭ.

كوپ ايتسا كوندى,

جۇرت ايتسا بولدى –

ادەتى نادان ادامنىڭ.

بويدا قايرات, ويدا كوز

بولماعان سوڭ, ايتپا ءسوز»,–

دەي كەلە:

«قاينايدى قانىڭ,

اشيدى جانىڭ,

مىنەزدەرىن كورگەندە.

جىگەرلەن, سىلكىن,

قايراتتان, بەركىن

دەپ ناسيحات بەرگەندە,

ۇياتسىز, ارسىز سالتىنان,

قالعىپ كەتەر ارتىنان».

نەمەسە:

«بولماسىن كەكشىل,

بولسايشى كوپشىل,

جان اياماي كاسىپ قىل.

ورىنسىز ىرجاڭ,

بولىمسىز قىلجاڭ

بولا ما داۋلەت, ءناسىپ بۇل؟

ەڭبەك قىلساڭ ەرىنبەي –

تويادى قارنىڭ تىلەنبەي.

يا بولماسا:

تاماعى توقتىق,

جۇمىسى جوقتىق

ازدىرار ادام بالاسىن.

عىلىمدى ىزدەپ,

دۇنيەنى كوزدەپ,

ەكى جاققا ءۇڭىلدىم»,–

دەپ ءار شۋماق سايىن تۇيدەك-تۇيدەك وي ايتادى.

مىنە, بۇل ولەڭدە ءبىر عانا ۇلت­تىڭ ەمەس, بۇكىل ادامزات بالاسىنا ورتاق وي مەن ءپالساپا, ارمان مەن ماقسات, باعىت پەن باعدار, حا­كىم­نىڭ ءوزى ايتقان عاقىليا مەن ناقى­ليا بار. ءتىپتى باسىم كوپشىلىگى ەل اراسىندا ماقال-ماتەل رەتىندە ءجيى ايتىلادى. ماسەلەن, «تاماعى توقتىق, جۇمىسى جوقتىق, ازدىرار ادام بالاسىن», «بويدا قايرات, ويدا كوز, بولماعان سوڭ, ايتپا ءسوز», ء«بىرىڭ­دى, قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ, ءىستىڭ ءبارى بوس», كوپ ايتسا كوندى, جۇرت ايتسا بولدى – ادەتى نادان ادامنىڭ», «بويدا قايرات, ويدا كوز, بولماعان سوڭ, ايتپا ءسوز», «قاينايدى قانىڭ, اشيدى جانىڭ, مىنەزدەرىن كورگەندە», «ەڭبەك قىلساڭ ەرىنبەي – تويادى قارنىڭ تىلەنبەي», «عىلىمدى ىزدەپ, دۇنيەنى كوزدەپ, ەكى جاققا ءۇڭىلدىم», «مولاسىنداي باقسىنىڭ جالعىز قالدىم – تاپ شىنىم!» دەگەن دانالىقتارى – جوعارىدا ايتقان ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى. بۇل عاقىليالار تەك ءبىر ولەڭنەن الىندى. ال ەندى قارا سوزدەرىنەن بىرەر مىسال كەلتىرىپ كورەيىكشى:

اباي – ادامزات بالاسىنىڭ ساۋا­تىن اشىپ, اسىل ءدىنىمىز ارقىلى عى­لىمعا جەتەلەگەن حاكىم. مىسالى, 10-سوزىندە: «عىلىمسىز وقىعان ناماز, تۇتقان ورازا, قىلعان حاج, ەشبىر عيبادات ورنىنا بارمايدى» دەسە, 38-سوزىندە: «عىلىم – اللانىڭ ءبىر سيپاتى, ول حاقيقات, وعان عاشىقتىق ءوزى دە حاقلىق ءھام ادامدىق ءدۇر» دەيدى. بۇل ءسوز ۇلى ۇستاز ءال-فارابي بابامىزدىڭ «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەگەن سوزىمەن ۇندەسەدى. سونداي-اق «قۇ­داي تاعالانىڭ جولى دەگەن جول نيھاياتسىز (شەكتەۋسىز) بولدى. بىراق سول جولعا ءجۇرۋدى وزىنە شارت قىلىپ كىم قادام باستى, ول – تازا مۇسىلمان, تولىق ادام دەلىنەدى. دۇنيەدە تۇپكى ماقساتىڭ ءوز پايداڭ بولسا, ءوزىڭ ني­ھاياتلىسىڭ, ول جول قۇدايدىڭ جولى ەمەس» دەيدى 38-قارا سوزىندە. ول از بولسا: «اللانىڭ ءوزى دە – راس, ءسوزى دە – راس», «ادامدى ءسۇي, اللانىڭ حيكمەتىن ءسۇي» دەپ ناقتىلادى. بۇل دانا سوزدەر ءالى دە ماڭىزىن جويا قويعان جوق. ءبىز اللانىڭ جولىنان گورى, ءوز پايدامىزدى كوكسەگەن جولدان شىعا الماي كەلەمىز. سوندىقتان دا ءبىز اباي ايتقان تولىق ادام دارە­جەسىنە ءالى كۇنگە دەيىن جەتكەن جوقپىز. ويتكەنى ابايدىڭ جو­لى – حاق جولى. سوندىقتان دا ءبىز تاقى­رىپتى «ابايدىڭ جولى – سارا جول» دەپ قويدىق. اللا تاعالا ءبىزدىڭ ەلگە وسى جولعا ءتۇسۋدى ءناسىپ ەتسىن!

جوعارىدا ءبىز دالا دانىشپانى­نىڭ «سەگىز اياق» ولەڭى مەن بىرنەشە قارا سوزىنەن عانا مىسال كەلتىردىك. ەگەر حاكىمنىڭ بۇكىل شىعارماسىنان ءۇزىندى كەلتىرەر بولساق, وندا بۇل جاز­با بىرنەشە كىتاپقا جۇك بولار ەدى. ال ەندى وسى قۇندىلىقتاردىڭ بارلىعى تۇنىپ تۇرعان ۇلتتىق يدەولوگيا ەمەس پە؟! ۇلى اقىننىڭ شىعار­مالارىن ۇكىمەت ارنايى باعدارلاما جاساپ, جۇيە قۇرىپ, رەتىن تاۋىپ پاي­دالانۋى قاجەت, ەلىمىزدىڭ وبلىس پەن اۋدان ورتالىقتارىندا, ءار­بىر ەلدى مەكەندەرىندە, ءتىپتى مەكەمە كەڭسەلەرىنىڭ تورىندە كورنەكى قۇرالدار ارقىلى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا ءتيىس. حاكىم عاقىليالارى ءارى ساۋاتتى, ءارى ساپالى ءھام كوركەم بەزەندىرىلە تاسقا باسىلىپ, قولجەتىمدى باعامەن ساتىلۋى كەرەك. ءتىپتى تەگىن تاراتسا, نۇر ۇستىنە نۇر.

وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, ۇلتتىق يدەولوگيا حاكىمنىڭ عا­نا شىعارماسىنان تۇرادى دەگەن تۇسىنىك تۋماۋى كەرەك. ۇلتتىق يدە­ولوگيا وزەگى ۇلتتىق سالت-سانا مەن ادەت-عۇرىپتان جانە باسقا دا قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرلەرىنىڭ تۋىن­دىلارى مەن ۇلت كوسەمدەرىنىڭ مۇرالارىنان تۇرادى. ويتكەنى ولار – ۇلى ابايدىڭ شاكىرتتەرى. ءبىزدىڭ بۇل ءسوزىمىزدى مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ: «ادەبيەتىمىزدىڭ نەگىزىنە قالانعان ءبىرىنشى كىرپىش – اباي ءسوزى, اباي اتى بولارعا كەرەك. ابايعا دەيىن قازاقتا قولعا الىپ وقىرلىق, شىن ماعىناسىندا قازاق ادەبيەتى دەرلىك ءبىر نارسە بولعان جوق ەدى. ابايدىڭ بىزگە قىمباتتىعى دا – سول. بالكي, مۇنان كەيىن ابايدان ۇزدىك اقىندار, جازۋشىلار شىعار, بىراق ەڭ جوعارى, ارداقتى ورىن ابايدىكى, قازاق حالقى­نا ساۋلە بەرىپ, العاشقى اتقان جارىق جۇلدىز – اباي» دەپ بەرگەن باعاسى قولداپ, قۋاتتاي تۇسەدى. «ەگەر ءىسىم ءونسىن دەسەڭ – رەتىن تاپ» دەيدى حاكىم­نىڭ ءوزى. ءبىزدىڭ ەلدىك ءىسىمىز – وسى! تەك سونىڭ كوزىن تابۋىمىز قاجەت. سوندا ەلىمىزدىڭ ىرگەتاسى بەكەم, شاڭىراعى بيىك, كەرەگەسى كەڭ بولارى حاق.

ابايدى تورتكۇل دۇنيەگە تانىتقان زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى: «مەن اباي تەرەڭىنەن شومىشتەپ قانا ءىشتىم» دەگەن ەكەن. ەندەشە ءبىز اباي دەگەن مۇحيتتىڭ تامشىسىن تاتىپ ۇلگەردىك پە؟ ونىڭ تەرەڭىنەن سۋسىنداۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز قاجەت؟ ارينە, ابايدى يگەرۋىمىز كەرەك. ول وڭاي شاعىلاتىن جاڭعاق ەمەس. اباي – الىنبايتىن ءھام باعىنبايتىن اسۋ. شىڭىنا جەتۋ نەمەسە تەرەڭىنە بويلاۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ونىڭ ومىرشەڭ ولەڭدەرى مەن استارى تەرەڭ قارا سوزدەرىنەن ۇلگى-ونەگە الۋ ءۇشىن ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەنىمىز ابزال. ويتكەنى ابايدىڭ ءوزى:

«اقىلمەنەن ويلاپ بىلگەن ءسوز,

بويىڭا جۇقپاس سىرعانار.

ىنتالى جۇرەك سەزگەن ءسوز,

بار تامىردى قۋالار», –

دەيدى. ياعني ادامنىڭ بويىندا ءبىلىم مەن ىلىمگە دەگەن ىنتا-ىقىلاس بولۋى شارت. بىلىمگە شولىركەگەن جۇرەك بولۋعا ءتيىس. سوندا عانا ناتيجەگە قول جەتپەك.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جو­مارت توقاەۆ «اباي جانە XXI عا­سىر­داعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىن­دا: «اقىن ەل-جۇرتىن ءتۇرلى ونەردى يگەرۋگە ۇگىتتەدى. سونىڭ ءبارى ۋاقىتتىڭ تالابى ەكەنىن ول انىق اڭعارىپ, ۇلتىنا ەرتەرەك ءۇن قاتتى. ءتىپتى قازىر ايتىپ جۇرگەن ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ يدەياسى ابايدان باس­تاۋ الدى دەۋگە بولادى. ۇلى ويشىل ءار سوزىمەن ۇلتتىڭ ورەسىن ءوسىرۋدى كوزدەدى. سوندىقتان ابايدى تەرەڭ تانۋعا باسا ءمان بەرگەنىمىز ءجون. ابايدى تانۋ – ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تانۋى. ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تانۋى جانە ۇنەمى دامىپ وتىرۋى, عىلىمعا, بىلىمگە باسىمدىق بەرۋى – كەمەلدىكتىڭ كورىنىسى. ينتەللەكتۋالدى ۇلت دە­گە­نىمىز دە – وسى. وسىعان وراي, اباي ءسوزى ۇرپاقتىڭ باعىت الاتىن تەمىر­قازىعىنا اينالۋى قاجەت.

اباي قازاقتىڭ ءار بالاسىن ۇلت­جاندى ازامات ەتىپ تاربيەلەۋگە شا­قىردى. ونىڭ مۇراسى – پاراساتتى ءپاتريوتيزمنىڭ مەكتەبى, ەلدىكتى قادىرلەۋدىڭ نەگىزى. سوندىقتان ازامات­تارىمىزدىڭ كوزى اشىق بولسىن دەسەك, ابايدى وقۋدان, اقىن ولەڭىن جاتتاۋدان جالىقپاعان ءجون» دەگەنى ءمالىم.

 مىنە, ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ وسى ءسوزىن باس­شى­­لىققا الىپ, ۇلتتىق يدەولو­گيا­مىزدىڭ تامىرى اباي شىعارما­لارىنان ءنار الاتىنداي جۇيە جاساۋىمىز قاجەت. سوندا عانا باعىت-باعدارىمىز ايقىندالىپ, سارا دا دارا جولعا تۇسەمىز.

ەرماحان شايحى ۇلى,

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ

جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى