سۇحبات • 13 ماۋسىم، 2022

نۇرلان ءابدىروۆ: سايلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ – جاڭا قازاقستاننىڭ تالابى

1424 رەت كورسەتىلدى

بيىلعى قاڭتار ايىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالعان بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرلان ءابدىروۆ Egemen Qazaqstan-عا سۇحبات بەرىپ، قازىرگى تاڭداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ەلىمىزدىڭ سايلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.

– قۇرمەتتى نۇرلان ءماجيت ۇلى، بيىلعى 5 ماۋسىمدا تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا كونستيتۋتسياعا قاتىستى ەكىنشى رەت وتكىزىلگەن جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم قورىتىندىلارىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟ وعان داۋىس بەرۋگە قۇقىعى بار قازاقستاندىقتاردىڭ 68،05 پايىزى قاتىسقانى، سونداي-اق اتا زاڭعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەردى رەفەرەندۋمعا قاتىسقان ازاماتتاردىڭ 77،18 پايىزى قولداعانى ءمالىم. شىنىم­دى ايتسام، العاشقى رەفەرەندۋم مەن ودان كەيىنگى پرەزيدەنت پەن پارلامەنت سايلاۋلارىنىڭ قورىتىندىلارى بو­يىنشا بۇلاردان الدەقايدا جوعارى كورسەتكىشتەرگە كوزىم ۇيرەنىپ قال­عاندىقتان بولار، بۇل جولعى ناتي­جەلەر ازداۋ سياقتى بولىپ كورىندى...

– مۇنىڭ سەبەبى – پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ رەفەرەندۋمدى بارىنشا اشىق جانە ءادىل وتكىزۋدى، ەشقانداي كوزبوياۋشىلىققا جول بەرمەۋدى تاپسىرعانىندا. ال دەموكراتياسى دامىعان ەلدەر ءۇشىن ءبىز وتكىزگەن رەفەرەندۋمنىڭ كورسەتكىشتەرى ايتارلىقتاي جەتىستىك بولىپ سانالادى. سەبەبى رەفەرەندۋمعا قاتىسقان ازا­ماتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى كونستي­تۋ­تسياعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەردى جاقتاپ دا­ۋىس بەردى. وسىلايشا، حالقىمىز مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا قازاقستان قۇرۋ­عا باعىتتالعان ساياسي رەفورمالار باعى­تىنا ۇلكەن قولداۋ ءبىلدىردى.

وسى رەتتە رەفەرەندۋمعا دايىندىق پەن ونى وتكىزۋ بارىسىن 272 حالىقارالىق بايقاۋشى، سونىڭ ىشىندە ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار مەن ادام قۇقىقتارى بيۋروسىنىڭ (ەقىۇ/ دياقب) رەفەرەندۋمدى باعالاۋ جونىندەگى ميسسيا­سى ءبىر اي ۋاقىت بويى قاداعالاپ، ءبارى دە وڭ پىكىرلەرىن بىلدىرگەنىن ايتا كەتكەن ءجون.

– بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن الەۋمەتتىك جەلىدەن جەكەلەگەن رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىندە سايلاۋ زاڭناماسىن بۇزۋشىلىق كورىنىستەرىن جانە ورەسكەل تۇردە نارازىلىق بىلدىر­گەندەر بولعانىن بايقادىق. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر جايلى نە ايتاسىز؟

– بىرىنشىدەن، مەن باس پروكۋراتۋراعا رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرۋ كەزىندە جول بەرىلگەن-مىس سايلاۋ زاڭناماسىن بۇزۋشىلىقتار جايلى بۇقارالىق اقپارات قۇ­رالدارى مەن الەۋمەتتىك جەلىدە جا­ريالانعان بارلىق دەرەك بويىنشا تەك­سەرىس جۇرگىزىپ، ولارعا قۇقىقتىق باعا بەرۋ قاجەتتىگى تۋرالى حات جولدادىم. ال الماتى قالاسىنداعى №2 رەفەرەندۋم ۋچاسكەسى كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى زاڭنامانى بۇزا وتىرىپ، ءوز تۋىستارى ءۇشىن داۋىس بەرگەنى راستالعاندىقتان، ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى وسى ۋچاسكەدەگى رەفەرەندۋم وتكىزۋدى جارامسىز دەپ تانىدى.

ەكىنشىدەن، ءبىز الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە سايلاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا كۇش سالۋىمىز كەرەك. ماسەلەن، رەفەرەن­دۋم ۋچاسكەسىندە اتا-انالارىنا ەرە كەل­گەن بالالاردىڭ كوزىنشە داۋىس بەرۋ بيۋللەتەنىن جىرتىپ، ايعاي-شۋ شى­عارعان ادامدار جاس ۇرپاققا قانداي ونەگە كورسەتتى؟ ولاردىڭ باسقا داۋىس بەرۋ­شى­لەردىڭ مازاسىن الۋعا قانداي قۇقىعى بار؟ نارازىلىق اكتسياسىن زاڭناماعا سايكەس باسقا ورىندا نەگە وتكىزبەسكە؟

سونداي-اق ۇيالى تەلەفون نومىرىنە كۇنى بۇرىن جىبەرىلگەن اقپارات ارقىلى ءوزى تىركەلگەن مەكەنجاي بويىنشا قاي رەفەرەندۋم ۋچاسكەسىندە داۋىس بەرەتىنىن وپ-وڭاي انىقتاپ الماي، تىركەلمەي تۇرىپ جاتقان ءۇيىنىڭ ماڭىنداعى رەفەرەندۋم ۋچاسكەسىنە كەلىپ، ءوزىن داۋىس بەرۋشىلەر تىزىمىنەن تابا الماي، ورىنسىز جانجال شىعارعاندار دا از ەمەس. بۇل دا ءبىزدىڭ سايلاۋ مادەنيەتىمىزدىڭ تومەن ەكەنىن كورسەتەدى.

الداعى ۋاقىتتا وسىنداي تىركەۋگە بايلانىستى كيكىلجىڭدەردى بولدىرماۋعا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى اياسىندا جاسالاتىن سايلاۋشىلاردىڭ ەلەكتروندى ءتىزىمىنىڭ كومەگى تيەر دەگەن ويدامىز.

– ءسىز وسىعان دەيىن پارلامەنت سەناتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردىڭىز. سول لاۋا­زى­مى­ڭىز قازىرگى قىزمەتىڭىزدەن تومەن ەمەس ەدى. ونىڭ ۇستىنە زامان وزگەرىپ، ەلىمىزدىڭ سايلاۋ جۇيەسىن دامىتۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ تۇر. ويتكەنى حالقىمىز، دانىشپان اريستوتەل ايتىپ كەتكەندەي، «لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ەسەبىن تىڭداۋ جانە ولاردى سايلاۋ – اسا ماڭىزدى ءىس» ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ، بيلىككە ءوز تالاپتارىن قويىپ وتىر. بۇل رەتتە اسىرەسە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا (وسك) جۇكتەلەتىن جاۋاپكەرشىلىك ناردىڭ جۇگىندەي اۋىر ەمەس پە؟..

– مەن بۇل قىزمەتتىڭ قانشالىقتى جا­ۋاپتى ەكەنىن تۇسىنەمىن. ويتكەنى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءۇش شاقى­رى­لىم­داعى دەپۋتاتى جانە كەيىن سەناتور رەتىندە ەلىمىزدىڭ سايلاۋ زاڭناماسىن ءبىلىپ قانا قويماي، ونى جەتىلدىرۋگە دە حال-قادەرىمشە اتسالىستىم. وپپوزيتسيا وكىلدەرى مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قازاقستاننىڭ سايلاۋ جۇيەسىنە جانە سايلاۋ پروتسەسىنە ايتىپ جۇرگەن سىن-ەسكەرتپەلەرىنە دە قۇلاق ءتۇرىپ، تالداۋ جاساپ، ءوز كوزقاراسىمدى قالىپتاستىردىم. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ماعان وسى لاۋازىمدى ۇسىنعاندا بىردەن كەلىسىم بەردىم. سەبەبى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ وتىز جىلىندا قول جەتكەن جەتىستىكتەرمەن قاتار، جول بەرىلگەن ەلەۋلى كەمشىلىكتەردەن قورىتىندى شىعارىپ، جاڭا قازاقستان – ەكىنشى رەسپۋبليكا قۇرۋدى، ياعني ەلىمىزدە ادىلەتتى قوعام ورناتۋدى باستى ماقسات ەتكەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ كورسەتكەن زور سەنىمى ءوزىم ءۇشىن ۇلكەن مەرەي دەپ ءبىلدىم. ال پرەزيدەنتىمىز باس­تاما­شىلىق جاساعان تۇبەگەيلى ساياسي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ايانباي اتسالىسۋ – ازاماتتىق پارىزىم.

– مەملەكەت باسشىسى بيىلعى «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭ­عىرۋ جولى» جولداۋىندا وسك تور­اعاسى مەن مۇشەلەرى مىندەتتى تۇردە پارتيادان شىعۋى كەرەك دەگەن نورمانى زاڭناماعا ەنگىزۋدى ۇسىندى. ال كەيبىر ساياساتكەرلەر، كەرىسىنشە، وسك-عا ءارتۇرلى ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلدەرىن ەنگىزۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتىپ ءجۇر. ءسىزدىڭ وسى تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي؟

– ءار نارسەنىڭ ءوز قيسىنى بولادى. ماسەلەن، مەن ءماجىلىس دەپۋتاتى بول­عان كەزىمدە Nur Otan (قازىرگى Amanat) پار­تياسىنىڭ جانىنداعى قۇقىقتىق كەڭەستى قۇرىپ، ونىڭ توراعاسى مىندەتىن ون جىل بويى قوعامدىق نەگىزدە قوسا اتقاردىم. ونىڭ قۇرامىندا مىقتى زاڭگەرلەر، قوعام قايراتكەرلەرى، باسقا ساياسي پارتيا­لار­دىڭ مۇشەلەرى بولعاندىقتان، كۇن تارتى­بىنە ەنگىزىلگەن ماڭىزدى ماسەلەلەر جان-جاقتى تالقىلانىپ، پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە سىندارلى ۇسىنىمدار جاسالاتىن. كەڭەس جۇمىسى سونىسىمەن قىزىق­تى دا ءتيىمدى ەدى. بىراق مەن 2020 جىلى سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالعاننان كەيىن بىردەن سول پارتيالىق قىزمەتىمدى دوعارعان ءجون دەپ شەشتىم. ويتكەنى قۇقىقتىق كەڭەستى Nur Otan-نىڭ ماجىلىستەگى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى باسقارعانى دۇرىس ەدى. سول سياقتى مەن وسك توراعاسى بولىپ تاعايىندالعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە-اق Nur Otan پارتيا­سىنان شىعۋ تۋرالى ءوتىنىش جازدىم. بۇل شەشىمىمدى مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىل­عى جولداۋى قابىلداناردان ەكى ايداي بۇرىن قابىلدادىم. ويتكەنى وسك توراعاسى مەن مۇشەلەرى ەشقانداي ساياسي پارتيانىڭ ىقپالىندا بولماۋى، تەك سايلاۋ زاڭناماسىن باسشىلىققا الىپ جۇمىس ىستەۋى قاجەت دەپ سانايمىن.

ءسىز ايتقانداي، بيىلعى اقپان-ءساۋىر ايلارىندا ءبىزدىڭ، وسك مۇشەلەرىنىڭ، ەل وڭىرلەرىندە بولعان جۇرتشىلىقپەن كەزدەسۋلەرىمىزدە دە «وسك-نى ساياسي پار­تيالار قۇرۋى كەرەك» دەگەن ۇسىنىس ءبىل­دىرىلدى. بىراق ول دۇرىس پا؟ مەنىڭ ويىمشا، مۇنداي جاعدايدا وسك مۇشەلەرىنىڭ ار­قايسىسى ءوز پارتياسىنىڭ مۇددەسىن كوزدەپ كەتەتىندىكتەن، سايلاۋ كەزىندە زاڭدىلىق پەن ادىلدىكتى ساقتاۋ قيىنعا سوعاتىن بولادى. سوندىقتان پرەزيدەنت جولداۋىندا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي، وسك توراعاسى مەن مۇشەلەرى مىندەتتى تۇردە پارتيادان شىعۋعا ءتيىس.

– بيىل وسك توراعاسى مەن مۇشە­لەرى وڭىرلەردە جۇرتشىلىقپەن كەزدەس­كەنىن ايتىپ ءوتتىڭىز. شىنىمدى ايتسام، وسك تاراپىنان مۇنداي ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلعانىن ءوز باسىم تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءبىرىنشى رەت ەستىپ، قايران قالعانمىن. سىزدەردىڭ جۇمىستارىڭىز تومەن تۇرعان سايلاۋ كوميسسيالارىنا نۇسقاۋ بەرۋمەن شەكتەلمەۋشى مە ەدى؟..

– جالعىز ءسىز ەمەس، جاڭا قىزمەتىمە كىرى­سە سالىپ، وسىنداي ۇسىنىس جاسا­عانىمدا وسك مۇشەلەرى دە، اپپارات قىزمەتكەرلەرى دە، اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ توراعالارى دا تاڭعالىستى. ويتكەنى راسىندا دا، بۇ­عان دەيىن وسك تاراپىنان وڭىرلەردە مۇن­داي كەزدەسۋلەر وتكىزىلمەگەن ەكەن. الايدا مەن بۇرىنعى ادىسپەن، ەسكىشە جۇمىس ىستەۋگە بولمايتىنىن ءتۇسىندىم. وڭىرلەردەن كەلگەن قاعازداردا ءبارى تاماشا بولىپ تۇرعانىمەن، ءىس جۇزىندە ولاي بولا بەرمەيتىنىن ءبىلۋشى ەدىم.

ماسەلەن، بىلتىر مەملەكەت باسشى­سىنىڭ ساياسي رەفورمالارىنا سايكەس العاش رەت وتكىزىلگەن اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋىن الايىق. سول ناۋقان باستالعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي، سەناتتا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە وسى جاڭاشىلدىقتىڭ شىنايى ناتيجەلەرىن ناقتى ءبىلۋ ءۇشىن ءوز باستامام بولعان سوڭ جەكە كولىگىممەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ ۇلىتاۋ جانە جاڭاارقا اۋداندارىنا بارىپ، جاڭادان سايلانعان اۋىل اكىمدەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدىم. ولاردىڭ الداعى ۋاقىتتا نەندەي شارۋا­لارمەن اينالىساتىنىن سۇرادىم. كوبى ءوز وكرۋگتەرىنە قارايتىن ەلدى مەكەندەردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ، جولداردى جوندەۋ، كوشەلەردى جارىقتاندىرۋ سياقتى ماسەلەلەردى كوتەرەتىندەرىن ايتتى. كەزەك جاسى قىرىقتان اسقان جىگىتكە كەلگەندە ول: ء«بىزدىڭ اۋىلدىڭ اتىن وزگەرتىپ، ءبىر اتامىزدىڭ ەسىمىن بەر­گىزۋدى قولعا الامىن»، دەدى. «ودان باسقا قانداي ىسپەن اينالىسپاقسىز؟»، دەگەن ساۋالىما جاۋاپ بەرە الماي، ءۇنسىز قالدى. ءبىر اۋىلدىڭ تاعدىرى سەنىپ تاپسىرىلعان اكىمنىڭ دەڭگەيى وسىنداي بولىپ شىقتى.

مۇنداي كەزدەيسوق ادامداردىڭ اۋىل اكىمى بولىپ سايلانىپ كەتۋىنىڭ سەبەبىن سۇراستىرعانىمدا اۋماقتىق سايلاۋ كو­ميسسيالارىنىڭ باسشىلارى كەي جەرلەردە ءالى كۇنگە ترايباليزم، ياعني رۋعا، اتاعا بولىنۋشىلىك بارىن ايتتى. سونىڭ كەسىرىنەن كەيدە قولدارىنان ءىس كەلەتىن ازاماتتاردىڭ جولى بولماي، رۋلاستارى مەن اتالاستارىنىڭ سانى كوپ شالاعاي بىرەۋلەر جەڭىسكە جەتىپ جاتادى ەكەن. مىنە، وسىنداي كەمشىلىكتەردى دەر كەزىندە انىقتاپ، ودان ساباق الۋ، قولدانىستاعى زاڭناماعا اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋعا قاتىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ ىسىنەن وسك نەگە شەت قالۋعا ءتيىس؟!

ءبىزدىڭ وڭىرلەرگە شىعىپ، جۇرتشىلىق­پەن كەزدەسۋلەر وتكىزۋىمىزدىڭ ماقساتى دا سول – ەلدىڭ سايلاۋ جۇيەسىنە ەنگىزى­لىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ شىنايى ناتي­جەلەرىن ءبىلۋ، سايلاۋ پروتسەستەرىنىڭ كەم­شىن تۇستارىن انىقتاپ، ولاردى ۋاقتىلى تۇزەتۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قولدانۋ.

– ءوزىڭىز جوعارىدا كەلتىرگەن مىسال­داعىداي ولقىلىقتاردى قالاي بولدىرماۋ كەرەك؟

– ءادىلىن ايتۋ كەرەك، ەل ىشىندە وڭ مىسالدار دا از ەمەس. ايتالىق، اتىراۋ وبلىسىنا ساپارىمىزدى ايگىلى ساراي­شىقتان باستاپ، سول اۋىلداعى سايلاۋ ۋچاسكەسىندە جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن كەزدەسىپ، وتكەن جىلى اۋىل اكىمىن سايلاۋ قالاي وتكىزىلگەنىن سۇراپ بىلدىك. اۋىل بەلسەندىلەرى بۇرىنعى اكىمنىڭ جۇمىسىنا كوڭىلدەرى ونشا تولماعاندىقتان، ونىڭ ورنىنا سايلايتىن ادامدى وزدەرى ىزدەپ­تى. اۋىلدا سەنىم ارتاتىنداي تۇلعا كور­مەگەن سوڭ ولار اۋدان اكىمىنە شى­عىپ، لايىقتى كادر تاۋىپ بەرۋدى وتىن­گەن ەكەن. ول اۋداننىڭ كاسىپكەرلىك ءبولى­مىنىڭ باسشىسى بولىپ ىستەيتىن جەك­سەنباي پازۋلوۆتىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىنىپتى. ال سارايشىقتىڭ جىگىتتەرى اۋىل بەلسەندىلەرىنىڭ باسقا ەلدى مەكەندە تۋىپ-وسكەن ازاماتتى باسشىلىق قىزمەتكە شاقىرعانىنا نامىستانىپ، ءوز ارالارىنان ءۇش ۇمىتكەر شىعارىپتى. بالامالى سايلاۋ قورىتىندىسىندا اۋىلدىڭ داۋىس بەرۋ قۇقىعى بار تۇر­عىندارىنىڭ 74 پايىزىنىڭ داۋىسىن العان جەكسەنباي جەڭىسكە جەتىپتى. ونىڭ سودان بەرگى ۋاقىتتا اتقارعان جۇمىس­تارىنا سارايشىقتىقتار وتە رازى.

جەكسەنبايدان اۋىل اكىمىنىڭ سايلاۋىن قالاي وتكىزۋ جونىندەگى پىكىرىن سۇراعانىمىزدا ول: «اۋىل اكىمدىگىنە ۇمىتكەرلەردىڭ ءبارىن قاتىستىرىپ، اشىق دەبات وتكىزۋ كەرەك. وعان سايلاۋشىلاردىڭ ءبارىن شاقىرعان ءجون. سوندا ولار كىمنىڭ كىم ەكەنىن وزدەرى-اق ءتۇسىنىپ، دۇرىس شەشىم قابىلدايدى»، دەدى. پايىمداپ قاراساق، بۇل – دۇرىس ۇسىنىس. حالقىمىز «جىلقى كىسىنەسكەنشە، ادام سويلەسكەنشە» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. ءترايباليزمدى توقتاتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى دا وسى سياقتى. سونداي-اق دەبات وتكىزۋگە بيۋدجەتتەن قارجى شىعىنداۋدىڭ دا قا­جەتى جوق. سايلاۋشىلارعا داۋىس بەر­گى­­زىپ، حاتتاما تولتىرۋ دا كەرەك ەمەس. بۇل قولدانىستاعى زاڭناماعا دا قايشى كەلمەيدى.

وسىنداي جاعداي تۇركىستان وبلى­سىنىڭ سايرام اۋدانىنداعى قۇتارىس اۋىلىندا دا بولعان ەكەن. مۇنداعى اۋىل بەلسەندىلەرى، اقساقالدار اقىلداسا كەلىپ، اۋىل اكىمىنىڭ سايلاۋىنا تۇسۋگە اۋداننىڭ جولاۋشىلار تاسىمالى جانە كولىك ءبولىمىن باسقارىپ جۇرگەن مىرزا­حان كەرىمبەكوۆتى شاقىرىپتى. بۇعان نامىستانعان اۋىل جىگىتتەرى ءوز ارالارىنان 4 ۇمىتكەر ۇسىنعان. اقىرى بالامالى سايلاۋدا مىرزاحان سايلاۋشىلاردىڭ 76،1 پايىزىنىڭ داۋىسىنا يە بولىپ، جەڭىسكە جەتىپتى. ونىڭ دا سودان بەرى اتقارعان جۇمىسىنا اۋىل حالقى ءدان ريزا ەكەندەرىن ءبىلدىردى.

جوعارىدا كەلتىرگەن ەكى مىسالدان تۇيەتىن وي: اۋىل تۇرعىندارى اۋىل­دىق وكرۋگ اكىمىن سايلاردا اۋەلى جەر­گىلىك­تى ازاماتتاردىڭ ىسكەرلىك جانە ادام­گەر­شىلىك قاسيەتتەرىن تالقىلاپ، ولار­دىڭ دەڭگەيلەرىنە كوڭىلدەرى تولماسا، ۇمىت­كەردى باسقا جاقتان ىزدەيتىن ءۇردىس قالىپتاسا باستاعان. بۇل اتا مەن رۋدىڭ مۇددەسىن ەمەس، تۇتاس اۋىلدىڭ مۇددەسىن كوزدەگەن ءۇردىس ەكەنى داۋسىز. وزگەلەرگە ۇلگى تۇتارلىق ءۇردىس.

جالپى، اۋىلدى ەلدى مەكەندەر تۇر­عىندارىنىڭ اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋعا كوزقاراستارى جاقسى ەكەنى اڭعارىلدى. مىسالى، بيىلعى 18 ساۋىردە پاۆلو­دار وبلىسىنىڭ جاڭاتىلەك اۋىلىندا اكىم سايلاۋى قالاي ءوتىپ جاتقانىمەن تا­نىس­تىق. باستاپقىدا مادەنيەت ۇيىندە ور­نا­لاسقان سايلاۋ ۋچاسكەسىنە كەلىپ، دا­ۋىس بەرىپ جاتقان سايلاۋشىلار سانى از ەكەنىن كورىپ، ونىڭ سەبەبىن سۇراساق، اۋىل تۇرعىندارى ءبىر قايتىس بولعان ادامدى اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالۋعا كەتكەن بولىپ شىقتى. ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ ولار سايلاۋ ۋچاسكەسىنە لەك-لەگىمەن كەلىپ داۋىس بەردى. جاڭاتىلەكتىكتەرمەن سويلەسىپ، سايلاۋ تۋرالى پىكىرلەرىن سۇراعانىمىزدا: ء«بىز ءوز اۋىلىمىزدىڭ باسشىسى كىم بولاتىنىنا نەمقۇرايدى قاراي المايمىز»، دەستى ولار.

قوستاناي وبلىسىنىڭ سادچيكوۆ اۋىلىنىڭ اكىمى بولىپ 10 جىلداي ابىرويمەن قىزمەت ىستەگەن ازامات بىلتىر ءوز لاۋازىمىنا قايتادان سايلانىپتى. ودان: «اكىم سايلاۋى سىزگە نە بەردى؟»، دەپ سۇراعان ەدىم. ول: «شىنىمدى ايتسام، ءوزىمدى سايلاعان اۋىلداستارىمنىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىمدى بۇرىنعىدان دا تەرەڭ سەزىندىم»، دەگەنىندە، ءوزىن باعالاي بىلگەن جەرلەستەرىنە ريزاشىلىعىنان بولار، كوزىنەن جاس شىعىپ كەتتى.

وڭىرلەرگە ساپارعا شىعۋىمىزدىڭ ءبىر ماقساتى دا وسى – اۋىل اكىمدەرىن ساي­لاۋ­دىڭ جاي-جاپسارىنا قانىعۋ ەدى. كەلەسى جىلى حالىق اۋدان اكىمدەرىن قانات­قاقتى رەجىمدە، ال 2024 جىلى جاپپاي تىكەلەي سايلايتىن بولعاندىقتان، اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ كەزىندە جيناق­تالعان تاجىريبەنى مۇقيات ەسكەرۋ قاجەت. ويتكەنى بۇل جاڭاشىلدىق ميلليونداعان ادامنىڭ تاعدىرىنا اسەرىن تيگىزەتىن بولادى.

– «اۋىل اكىمى بولۋ ءۇشىن جوعارى ءبىلىمنىڭ قاجەتى جوق» دەگەن پىكىر دە ايتىلىپ ءجۇر...

– وڭىرلەردە بولعانىمىزدا وسى ماسە­لەگە جۇرتشىلىقتىڭ، اسىرەسە جاس­تاردىڭ كوزقاراسى قانداي ەكەنىنە ارنايى نازار اۋداردىق. ولاردىڭ 99 پا­يىز­دايى اۋىل اكىمىنىڭ مىندەتتى تۇردە جوعارى ءبىلىمى بولۋى كەرەك دەپ سانايدى. سەبەبى ءتورتىنشى بيۋدجەت، ياعني اۋىلدىق اكىمدىكتەردىڭ بيۋدجەتى ەنگىزىلگەننەن كەيىن اۋىل اكىمدەرىنىڭ قولدانىستاعى زاڭنامانى ءبىلۋ قاجەتتىلىگى ەسەلەپ ارتتى. ونىڭ ۇستىنە زاڭدارداعى وزگەرىستەردى دە قالت جىبەرمەي، قاداعالاپ وتىرۋ قاجەت. جوعارى ءبىلىم سول ءۇشىن كەرەك.

وسى ورايدا اتىراۋ قالاسىنداعى حالەل دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە بولعان كەزدەسۋدە مەنىڭ قويعان سۇراعىما جاۋاپ بەرگەن ءبىر جىگىت: «مەن 31 جاستامىن. جوعارى ءبىلىمىم بار. جاستار ورتالىعىندا قىزمەت ىستەيمىن. ماقساتىم – ءوز اۋىلىما بارىپ، اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى بولۋ. بىراق وعان قازىر دايىن ەمەس ەكەنىمدى بىلەمىن. ءۇش جىل دايىندالىپ، 34 جاسىمدا سايلاۋعا ءتۇسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن. ال اۋىل اكىمىنە جوعارى ءبىلىم اۋاداي قاجەت. ايتپەسە، قازىر توي باسقارىپ جۇرگەن اسابالار دا قىزىل تىلدەرىنە سۇيەنىپ، اكىم بولىپ سايلانىپ كەتۋى مۇمكىن»، دەدى.

شىنىندا دا، قازىر اۋىل اكىمدەرىنە جوعارى ءبىلىمنىڭ ءوزى دە ازدىق ەتەدى. وسى رەتتە جۇرتشىلىق وكىلدەرى سايلاۋعا قاتىساتىن ۇمىتكەرلەردىڭ ءبارىن ارنايى كۋرستاردا وقىتۋ كەرەك دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. ال مەنىڭ ويىمشا، اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋىن ءىس باسىنداعى اكىمنىڭ وكىلەتتىلىك مەرزىمى اياقتالاردان كەمىندە ەكى-ءۇش اي بۇرىن وتكىزگەن ءجون. سودان كەيىن سايلانعان اكىمدەردى پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەت اكادەمياسىنىڭ جانىنداعى ارنايى دايىندىق كۋرسىنان وتكىزۋ قاجەت. ارينە، بۇل ءۇشىن دە قولدانىستاعى زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەردى پىسىقتاپ ەنگىزۋ تالاپ ەتىلەدى.

– وڭىرلەرگە ءىسساپارلارىڭىز قالاي ءوتتى؟ اكىمدەر مەن جەرگىلىكتى پوليتسيا استانادان كەلەتىن مارتەبەلى مەيمانداردى قارسى الاتىن ادەتتەرىمەن تاعى ءبىر ابىگەرگە تۇسكەن جوق پا؟..

– جوق. ءبىز اكىمدىكتەردىڭ ماڭىنا دا جولامادىق. پوليتسيانىڭ قىزمەتىنە دە جۇگىنبەدىك. وسك مۇشەلەرى مەن اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ باسشىلارى – ءبارىمىز ءبىر شاعىن اۆتوبۋسقا وتىرىپ، بىرگە ەل ارالاپ جۇردىك. كەزدەسۋلەرىمىز مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ، ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن كوللەدجدەردىڭ عيماراتتارىندا ءوتتى. ولارعا وزدەرىن بيلىككە وپپوزيتسيادامىز دەپ سانايتىن ازاماتتاردىڭ ءبارىن، بارلىق ساياسي پارتيالاردىڭ، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىن، ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارىن، مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى، جۋرناليستەر مەن بلوگەرلەردى شاقىر­دىق. بايانداما دا وقىماي، اشىق ديالوگ قۇردىق. ۋاقىتتى شەكتەمەي، قاتىسۋ­شىلاردىڭ سوڭعى سۇراعىنا دەيىن جاۋاپ بەرىلگەن 2-3 ساعاتتىق كەزدەسۋلەرىمىزدىڭ بارلىعى وسك تەلەگرام-ارناسىندا جانە يۋتۋبتا تىكەلەي ەفيردە كورسەتىلدى.

بىلتىر وتكىزىلگەن حالىق ساناعى قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا جاسى 32-گە جۋىق ەكەنىن كورسەتتى. ءبىر بايقاعانىم – جاس بۋىن سايلاۋعا قاتىسۋعا اسا ىنتا تانىتپاي ءجۇر. وسىعان وراي ءبىز جاستارمەن ارنايى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ، ولاردى اشىق اڭگىمەگە تارتتىق. قويعان سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ، سايلاۋ جۇيەسى جايلى وي-پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىن تىڭدادىق.

وڭىرلەرگە ساپارىمدى قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى استاناسى بولعان قىزىلوردا قالاسىنان، قايماعى بۇزىلماعان قازاق جۇرتى – سىر ەلىنەن باستادىم. 3 مەگاپوليس پەن 14 وبلىستا جانە سەمەي قالاسىندا بولدىم. 10 مىڭنان استام ادام قاتىسقان 71 كەزدەسۋ وتكىزىپ، ولاردا ايتىلعان سايلاۋ جۇيەسىنە قاتىستى 443 ۇسىنىس پەن سۇراقتى جازىپ الدىم. ولاردى جان-جاقتى تالداپ، سايلاۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا پايدالاناتىن بولامىز.

– ەقىۇ قازاقستاننىڭ سايلاۋ جۇيەسىن كوپتەن بەرى سىناپ-مىنەپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. سول سىنداردان قانداي قورىتىندى شىعارماق ويىڭىز بار؟

– ەڭ الدىمەن، ءبىز ەقىۇ-عا بۇرىن­عىداي ەسىگىمىزدى تارس جاۋىپ قويماي، جۇيەلى كونسۋلتاتسيا جاساۋعا كوشتىك. جاقىندا ەقىۇ/دياقب رەفەرەندۋمدى باعا­لاۋ جونىندەگى ميسسياسىنىڭ باسشىسى تاماش مەسەريچ قاتىسقان كەزدەسۋدە ءبىز ەقىۇ-عا قۇرمەتپەن قارايتىنىمىزدى جانە ونىڭ ۇسىنىمدارىن مىندەتتى تۇر­دە تالقىلايتىنىمىزدى، بىراق ولاردى حالىقپەن اقىلداسا وتىرىپ قابىل­­داي­تى­نىمىزدى مالىمدەدىم. ويتكەنى ۇلتى­مىزدىڭ بولمىسىنىڭ، ءدىلىنىڭ ەۋرو­پا­لىقتارمەن سالىستىرعاندا ەلەۋلى ەرەك­شە­لىكتەرى بار ەكەنىن ەسكەرمەسە بول­ماي­دى. وسى ورايدا ءبىز ەل بولاشاعى – جاس­­تار اراسىندا ارنايى ساۋالداما جۇر­­گىزىپ، ولاردىڭ ەقىۇ ۇسىنىمدارىنا كوز­قاراستارىن بىلگەن ەدىك.

ايتالىق، ەقىۇ قازاقستان پرەزي­دەنتىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى جونىندەگى تالاپتىڭ قاجەتى جوق دەسە، ءبىزدىڭ جاستاردىڭ 89،9 پايىزى مەملەكەت باسشىسى قازاق ءتىلىن مىندەتتى تۇردە ءبىلۋى شارت دەپ سانايدى. ەقىۇ سوتتىلىعى بار ازاماتتىڭ سايلانبالى قىزمەتتەرگە ۇسىنىلۋىنا جول بەرمەيتىندەرىڭىز دۇرىس ەمەس دەسە، ءبىزدىڭ جاستاردىڭ 54،4 پايىزى ەشقانداي جاعدايدا سوتتىلىعى بار ادامدى سايلانبالى قىزمەتكە ۇسىنباۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ەقىۇ پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلانعان ءماجىلىس پەن ءماسليحات دەپۋتاتى وسى قىزمەتىن اتقارۋ كەزىندە ءوزىن ۇسىنعان ساياسي پارتيادان شىعىپ، باسقا كەز كەلگەن ساياسي پارتياعا اۋىسا بەرۋى كەرەك دەسە، بۇعان ءبىزدىڭ جاستاردىڭ 45،5 پايىزى قارسى بولىپ، 18،2 پايىزى عانا قولداۋ ءبىلدىردى.

تۇيىندەي ايتقاندا، قولدانىستاعى سايلاۋ زاڭناماسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىپ، سايلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ – جاڭا قازاقستاننىڭ تالابى. ماسەلەن، ءبىز بيىلعى رەفەرەندۋمدى 1995 جىلى قابىلدانعان «رەفەرەندۋم تۋرالى» زاڭدى العاش رەت قولدانىپ وتكىزدىك. وعان جانە «سايلاۋ تۋرالى» زاڭعا قازىرگى زامان ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ، ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ كۇن تارتىبىندە تۇر.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

كارىباي مۇسىرمان،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار